Tkacz (Philetairus socius) – gatunek małego ptaka z rodziny wikłaczowatych (Ploceidae). Występuje na terenie trzech afrykańskich państw: Namibii, Botswany i RPA. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Tkacze osiągają długość 13–14 cm, przy masie ciała 24–32 g. Samiec i samica nie różnią się upierzeniem, a jedynym odróżniającym je zachowaniem jest śpiew samca. Siedliskiem P. socius są głównie obszary pustynne (jak Kalahari), półpustynne i sawanny. Żywi się w większości bezkręgowcami, takimi jak termity, chrząszcze, błonkoskrzydłe, larwy motyli, ćmy. Oprócz tego zjada ziarno. Wodę pozyskuje wyłącznie z pokarmu i procesów metabolicznych.

Ptaki tego gatunku budują ogromne gniazda, które mogą mieć nawet 7 m długości, osiągać masę ponad 1 tony i być zamieszkane przez pięćset osobników. Znajdują się w nich komory gniazdowe, w których samica składa do 6 jaj, jednak tkacze nie są zdolne do odchowania więcej niż 5 młodych z jednego lęgu. Inkubacja trwa 14–16 dni. Samiec i samica wysiadują na zmianę, a następnie dzielą się obowiązkami przy karmieniu młodych przez kolejne 21–23 dni. Do lęgu przystępują, mając przynajmniej 3 lata. Najstarszy odnotowany zaobrączkowany okaz przeżył 16 lat.

Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał taksonomicznie John Latham w 1790, opierając się jednak na informacjach, których dostarczył szkocki żołnierz, odkrywca i botanik William Paterson. Opis Patersona uzupełniony ilustracjami gniazda i samego ptaka, ukazał się w dziele A narrative of four journeys into the country of the Hottentots, and Caffraria: In the years one thousand seven hundred and seventy-seven, eight, and nine, stanowiącym relację z czterech podróży odbytych w latach 1777–1779. Tkacza opisał po tym, jak w grudniu 1779 odwiedził okolice rzeki Oranje. Określił go jedynie mianem Loxia. Po raz drugi w historii zilustrował tkacza zoolog Andrew Smith – jego rysunek został opublikowany w 1849.

Paterson został wysłany do ówczesnej Kolonii Przylądkowej celem zebrania okazów roślin; nie napisał zbyt wiele o zwierzętach. Po raz pierwszy zobaczył tkacze, obserwując żyrafy. Holotyp musiał więc pochodzić z południowego Great Namaqualand (południowa Namibia).

Latham nadał nowemu gatunkowi nazwę Loxia socia. Obecnie (2025) akceptowana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) nazwa to Philetairus socius. IOC umieszcza gatunek w monotypowym rodzaju Philetairus. Oprócz podgatunku nominatywnego opisano cztery podgatunki: P. s. geminus Grote, 1922, P. s. xericus Clancey, 1989, P. s. eremnus (Clancey, 1957) i P. s. lepidus (Smith, 1837). Współcześnie uznaje się P. socius za gatunek monotypowy na podstawie tego, że różnice pomiędzy podgatunkami są znikome – są to różnice w ubarwieniu, które zdaje się zależeć od koloru gleby w danym obszarze. Osiągane wymiary danych podgatunków nie są w pełni odpowiadające zmieniającej się kolorystyce i tylko w niewielkim stopniu mogą służyć do określania podgatunków.

Rodzaj Philetairus wprowadził Andrew Smith w 1837. George Ernest Shelley do rodzaju włączył też gromadnika siwogłowego, obecnie (2025) umieszczanego przez IOC w Pseudonigrita jako P. arnaudi. Zdaniem Smitha o ile przydział do rodziny był jasny, tak zagadkowa pozostała przynależność do rodzaju; najbliższe były Ploceus i Euplectes.

Tkacz jest zaliczany do rodziny wikłaczowatych (Ploceidae). Niektórzy autorzy umieszczali ten gatunek i rodzaj w rodzinie wróbli (Passeridae), na co dowodem miała być np. obecność 9 lotek I rzędu u Philetairus i wróbli rodzaju Passer oraz podobne wyniki elektroforezy białek, ale nie wsparły tej koncepcji badania filogenetyczne.

Na podstawie wyników analizy sekwencji genu cytochromu b utworzono drzewo filogenetyczne, przedstawiające wzajemne relacje taksonów najbliżej spokrewnionych z rodzajem Philetairus:

Nazewnictwo Nazwa rodzajowa, Philetairus, pochodzi od greckiego słowa φιλεταιρος – filetajros – „lubiący swych towarzyszy” (φιλος filos – „kochający”, od φιλεω fileō – „kochać”; ἑταιρος hetajros – „towarzysz”). Nazwa odnosi się do zwyczaju gniazdowania w wielkich, wspólnych gniazdach; tkacz istotnie jest wysoce towarzyski. Nazwa rodzajowa zapisywana także jako Philetaerus, Philaeterus, Philhetaerus, Philoetaerus. Epitet gatunkowy socius oznacza z łaciny dzielący, sprzymierzony czy wspólny. Angielska nazwa ptaka brzmi sociable weaver – dosł. towarzyski wikłacz.

W polskim piśmiennictwie gatunek ten funkcjonuje pod nazwą tkacz albo jako wróbel towarzyski.

Morfologia thumb|Ilustracja z 1779

Tkacze osiągają długość 13–14 cm, przy masie ciała 24–32 g. Według Smitha u tkaczy występuje nieznaczny dymorfizm płciowy, czego nie potwierdza G. L. Maclean, według którego w upierzeniu tych ptaków nie ma oznak dymorfizmu. Wierzch głowy i grzbiet mają barwę brudnobrązową. Boki szyi, obszar między barkówkami oraz biegnący od okolic nóg w górę pas porastają pióra czarne lub ciemnobrązowe, ozdobione izabelowatymi krawędziami. Według Smitha u samca występuje czarna broda i krótki pasek okalający oko; u samicy brak na brodzie lub u nasady żuchwy czarnego, poza tym przypomina samca. Według G. L. Macleana rozróżnienie ptaków inaczej niż po zachowaniu jest niemożliwe. Według Doutrelant et al. (2004) dla ludzkiego oka tkacze są monomorficzne i w badaniach jedynie testy DNA mogą wskazać płeć ptaka. Głowę po bokach oraz spód ciała porastają pióra izabelowate (płowe). Zarówno lotki, jak i sterówki są ciemnobrązowe; sterówki na końcach przybierają barwę płową. Ogon ma zaokrąglony kształt (według Shelleya kwadratowy). Dziób o barwie jasnego rogu (bliżej końca biało-niebieski), stosunkowo długi, wyższy niż szerszy, ostro zakończony; jego górna krawędź jest zaokrąglona. Nozdrza są okrągłe, z tyłu sięgają do nich pióra. W kąciku dzioba występuje nieznaczna ilość piór szczeciniastych. Skrzydła po złożeniu sięgają do połowy ogona. W naturze nogi są szarobrązowe; doniesienia o innej barwie prawdopodobnie dotyczą zasuszonych okazów muzealnych. Osobniki młodociane wyróżniają lepiej uwidocznione piaskowobrązowe krawędzie piór na grzbiecie, nieznaczne czarne plamkowanie głowy i słabo zaznaczony łuskowaty wzór po bokach ciała. Czarną „maskę” na twarzy zyskują dopiero po pierwszym pierzeniu. Lotka 1 krótka, wąska, ostro zakończona; lotki 2, 3 i 4 są najdłuższe.

Różnice między podgatunkami obejmują jedynie kolorystykę, niestałą także w obrębie jednego podgatunku. Prawdopodobnie bierze się ona ze zróżnicowania ogólnej kolorystyki w środowisku życia ptaków. U przedstawicieli P. s. socius (n=55) długość skrzydła wynosi 71,5–80 mm (u ptaków z włączanego do podgatunku nominatywnego P. s. eremnus 71–79 mm). U 6 przebadanych ptaków z podgatunku P. s. xericus długość skrzydła wyniosła 75,5–81 mm, zaś u 8 osobników P. s. geminus – 72,5–75,5 mm. Długość ogona u poszczególnych podgatunków wynosi odpowiednio: 38–45,5 mm, 38,5–45 mm, 41,5–44 mm oraz 38,5–42 mm. Dziób u holotypu P. s. xericus miał długość 17,5 mm, skok – 20 mm.

Wymiary szczegółowe Wymiary szczegółowe przedstawia poniższa tabela: +Masa ciała i wymiary u tkacza (73 samce i 43 samice) Masa ciała (g) Wymiary (długość, w milimetrach)Dziób(górna krawędź)SkrzydłoSkokTylny pazurOgon ♂Max.31,916,377,818,77,645,5Min.23,813,568,115,85,436,7Śr.27,514,971,717,16,441,0 ♀Max.32,016,174,118,56,945,1Min.24,013,768,115,65,737,6Śr.27,314,970,717,06,340,8 Za: Maclean, G.L. 1973. The Sociable Weaver, Part 1: Description, distribution, dispersion and populations. Ostrich 44: 176-190

thumb|Grupka tkaczy w Solitaire, Namibia Podczas pierzenia (o największym nasileniu w maju) tkacze wymieniają 9 lotek I rzędu w kolejności od najbardziej wewnętrznej do najbardziej zewnętrznej. Wzrost nowej lotki trwa około miesiąca, najkrócej 3 tygodnie; u młodocianych czas ten skraca się do 2 tygodni. Pierzenie lotek II rzędu przebiega niezależnie od wymiany lotek I rzędu.

W 2006 ukazał się opis budowy plemnika tkacza i jego porównanie z plemnikiem innego wróblowego – smolarka łuskowanego (Myrmecocichla formicivora). Posiada cechy typowe dla plemników większości śpiewających, m.in. nie występuje substancja podakrosomalna (perforatorium), brak jest centrioli bliższej (mają ją jedynie pierwowróblowce), a centriola dalsza jest krótka. Akrosom ma długość 6,9 μm długości i formę podobnej do helisy struktury, jest 1,2 raza dłuższy od jądra. Samo jądro ma kształt nieznacznie falistego cylindra; jego długość wynosi 6,1 μm, a szerokość w najszerszym miejscu 0,8 μm. Przebiegająca przez wić aksonema ma typową budowę 9+2.

Zasięg występowania Tkacz zasiedla południowe krańce Afryki, od Prowincji Przylądkowej Północnej na północ poprzez Namibię po Park Narodowy Etoszy i na wschód do południowo-zachodniej Botswany oraz, na krańcach zasięgu, po dawny południowo-zachodni Transwal i Wolne Państwo Orania (obecne prowincje Wolne Państwo, Prowincja Północno-Zachodnia (Południowa Afryka) i Limpopo). Podgatunek P. s. geminus zamieszkuje północną Namibię, P. s. xericus – zachodnią Namibię, zaś podgatunek nominatywny pozostałą część zasięgu.

Tkacze są zdolne do przeżycia nawet w środowisku, w którym roczna suma opadów nie przekracza 80 mm. Najniższe roczne sumy opadów występują w południowo-zachodniej części zasięgu P. socius, najwyższe (600 mm) – na północy i wschodzie. Przedstawiciele podgatunku nominatywnego zamieszkują obszary z rozrzuconymi wydmami z czerwonego piasku pustyni Kalahari. Osobniki ciemniejsze, dwóch pozostałych podgatunków, zamieszkują krainę geograficzną Karru, półpustynie (obrzeża pustyni Namib) oraz solniska.

Fizjologia Termoregulacja thumb|Ogromne gniazda pełnią rolę bufora chroniącego tkacze przed upałem w dzień i chłodnymi nocami. Na zdjęciu gniazda w Transgranicznym Parku Narodowym Kgalagandi, RPA Tkacz jest ptakiem, który ze względu na występowanie w skrajnie suchym i gorącym środowisku, budzi zainteresowanie naukowców badających adaptacje ptaków do tolerowania wysokiej temperatury otoczenia. Spoczynkowe tempo metabolizmu tkaczy zaczyna rosnąć, gdy temperatura otoczenia przekroczy 35 °C, od ok. 13,2 mW/g masy ciała do 17,7 mW/g przy temperaturze 52 °C. Przy temperaturze otoczenia wynoszącej poniżej 40 °C średnia temperatura ciała tkaczy utrzymywała się na stałym poziomie około 41,3 °C, jednak powyżej tej temperatury temperatura ciała tkaczy zwiększała się o 0,32 °C na każdy kolejny stopień wzrostu temperatury otoczenia. W temperaturze 50–52 °C stwierdzono gwałtowne załamanie zdolności termoregulacyjnych organizmu tkaczyNiektóre gatunki ptaków mogą tolerować temperatury znacznie wyższe, nawet powyżej 60 °C.. Stwierdzono, że ta krytyczna temperatura jest zależna od masy ciała ptaka: jest niższa u lżejszych osobników, a wyższa u cięższych. Jednocześnie stwierdzono, że tkacze wykazują relatywnie wolniejsze tempo wzrostu metabolizmu spoczynkowego i utraty wody (związanego z odparowywaniem jej z organizmu w celu jego ochłodzenia) wraz ze wzrostem temperatury otoczenia, spośród porównywanych południowoafrykańskich gatunków. Badacze spekulują, że może to być mechanizm przystosowania do bytowania w suchym środowisku. Tempo przemiany materii tkaczy żyjących na wolności na Kalahari (field metabolic rate) oszacowano na 48,7 ± 10,1 kJ/dzień. To znacznie niższa wartość niż u ptaków podobnych rozmiarów żyjących w umiarkowanym pod względem wilgotności środowisku.