thumb|175px|Popiersie Ayşe Hafsy, pierwszej valide sultan. Valide sultan (osm. والده سلطان) – tytuł noszony przez „prawną matkę” panującego sułtana w imperium osmańskim. Tytuł ten został po raz pierwszy użyty w XVI wieku w odniesieniu do sułtanki Ayşe Hafsy, małżonki Selima I Groźnego i matki Sulejmana Wspaniałego, zastępując dotychczasowy tytuł mehd-i ülya („kolebka najwyższego”). Tytuł był zwykle noszony przez żyjącą matkę panującego sułtana. Matkom, które zmarły przed wstąpieniem ich syna na tron, nigdy nie udzielano tytułu valide sultan. W szczególnych przypadkach tytuł valide sultan uzyskiwały babki, macochy lub nawet siostry panującego.
Znaczenie valide sultan Valide (والده) dosłownie oznacza „matka” w języku osmańskim.
Sultan (سلطان) jest słowem arabskiego pochodzenia, a jego oryginalne znaczenie to „władza” lub „panowanie”. Na początku XVI wieku tytuł ten, noszony zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety należące do dynastii osmańskiej, zastąpił inne tytuły noszone przez prominentnych członków rodziny panującego, przede wszystkim hatun dla kobiet i bej dla mężczyzn. Takie użycie leżało u podstaw osmańskiej koncepcji suwerennej władzy jako przywileju rodziny.
W tradycji europejskiej osmański władca był znany jako „sułtan”, ale sami Osmanowie dla jego określenia używali tytułu padişah (cesarz) lub hünkar. Oficjalny tytuł cesarza zawierał słowa „sultan” oraz „chan”, np.: Sułtan Sulejman Chan. Do dzieci sułtana zwracano się oficjalnie, tytułując je „sultan”, przy czym w przypadku cesarskich książąt (Şehzade) umieszczano tytuł przed imieniem, a w przypadku cesarskich księżniczek po imieniu, na przykład Şehzade Sultan Mehmed i Mihrimah Sultan, syn i córka Sulejmana Wspaniałego. Tak jak cesarskie księżniczki, również matka i główne małżonki nosiły ten tytuł po swoim imieniu, np.: Ayşe Hafsa Sultan, matka Sulejmana i pierwsza valide sultan i Hürrem Sultan, główna żona Sulejmana i pierwsza haseki sultan. Ewolucja używania tego tytułu odzwierciedlała zmiany we władzy wśród kobiet z rodziny sułtańskiej, szczególnie w okresie tzw. sułtanatu kobiet, kiedy pozycja głównej żony uległa osłabieniu na przestrzeni XVII wieku. Główna żona straciła tytuł „sultan”, zastąpiony przez „kadinefendi”. Odtąd tylko matka panującego sułtana była jedyną osobą nie mającą w żyłach cesarskiej krwi, noszącą tytuł „sultan”.
Rola i pozycja Valide sultan było przypuszczalnie najważniejszym po sułtanie stanowiskiem w Imperium Osmańskim. Jako matka sułtana, zgodnie z islamską tradycją („Prawo matki jest prawem Boga”), valide sultan mogła mieć znaczny wpływ na sprawy państwowe. Miała dużą władzę na dworze, swoje własne komnaty, zawsze sąsiadujące z komnatami syna i personel administracyjny. Valide sultan miała również dostęp do poważnych środków ekonomicznych i często finansowała duże projekty architektoniczne. Szczególnie w XVII wieku, okresie znanym jako Sułtanat kobiet, kiedy sułtanami byli niekompetentni mężczyźni lub wręcz dzieci, rola kolejnych valide sultan poważnie wzrosła.
Sułtanat kobiet rozpoczęła Roksolana (1505–1558), kontynuowała Mihrimah Sultan (1522-1578), a następnie Nurbanu Sultan (1525–1583), matka Murada III. Najpotężniejszymi i najbardziej znanymi valide sultan i haseki sultan w historii imperium osmańskiego były Roksolana, Mihrimah, Nurbanu, Safiye (1550–1619), Kösem (1590–1651) i Turhan (1627-1683).
Kobiety z haremu, które były niewolnicami, formalnie nigdy nie stawały się żonami sułtana (z wyjątkiem Roksolany, Nurbanu i Kösem). Jednakże ich dzieci otrzymywały pełnię praw w świetle prawa islamskiego, jeśli zostały uznane przez ojca.
Lista valide sultan Lista nie zawiera kompletnego spisu matek osmańskich sułtanów. Większość kobiet noszących tytuł valide sultan były biologicznymi matkami panujących sułtanów. Matki, które zmarły zanim ich synowie wstąpili na tron, nigdy nie otrzymały tytułu valide sultan. Były to: Roksolana, Hatice Muazzez, Emine Mihrişâh, Râbia Şermi, Tîrimüjgan, Gülcemâl i Gülüstu (Gülistan) Münire. W niektórych przypadkach tytuł przyjmowały babki, macochy lub nawet siostry panujących sułtanów, jak na przykład Seniyeperver, Kösem, Mihrimah czy Perestu.
ImięImię i nazwisko panieńskiePochodzenieZostała validePrzestała być valideŚmierćSułtan(owie) Ayşe Hafsa Sultanعائشه حفصه سلطان Ayşe Hafsa Księżniczka krymska. Córka Mengli Gireja, chana krymskiego 30 września 1520intronizacja syna 19 marca 1534 Sulejman Wspaniały (syn) Mihrimah Sultanمهر ماه سلطان Mihrimah Osmańska księżniczka 7 września 1566intronizacja brata 15 grudnia 1574śmierć brata 25 stycznia 1578 Selim II (młodszy brat) 15 grudnia 1574intronizacja bratanka(jako ko-valide) 25 stycznia 1578 Murad III (bratanek) Afife Nûr-Banû Sultanنور بانو سلطان Cecilia Venier-BaffoValeria Heuberger, Geneviève Humbert, Geneviève Humbert-Knitel, Elisabeth Vyslonzil, Cultures in Colors, page 68. , 2001. lubRachel Olivia de NasiGodfrey Goodwin, The Private World of Ottoman Women, Saqi Book, , , 2001. page 128. Wenecjanka / Żydówka 15 grudnia 1574intronizacja syna---------25 stycznia 1578pełnia władzy jako valide sultan 7 grudnia 1583 Murad III (syn) صفیه سلطانMelike Safiye Sultan Sofia Baffo Wenecjanka / Albanka 15 stycznia 1595intronizacja syna 22 grudnia 1603śmierć syna 10 listopada 1618/9 Mehmed III (syn) Handan Sultan Helena Greczynka 22 grudnia 1603intronizacja syna 26 listopada 1605 Ahmed I (syn) Halime Sultanحلیمہ سلطان Altunşah Abchazka 22 listopada 1617intronizacja syna 26 lutego 1618detronizacja syna 1623 Mustafa I (syn) 19 maja 1622powrót syna do władzy 10 września 1623detronizacja syna Mahpeyker Kösem Sultan Anastazja / Anna Greczynka. Urodzona na Tinos, Republika Wenecka 10 września 1623intronizacja syna 3 września 1651 Murad IV (syn)Ibrahim I (syn)Mehmed IV (wnuk) Turhan Hatice Sultan Nadia / Nadieżda Rosjanka / Rusinka 3 września 1651śmierć teściowej 5 lipca 1683 Mehmed IV (syn) Saliha Dilaşub Sultan Katarina Serbka|İnal|Arşivi|2005|p=27|loc= „Siileyman’in annesi Sirp Katrin yani Dilasiip Hatun”. 8 listopada 1687intronizacja syna 4 grudnia 1689 Sulejman II (syn) Emetullah Rabia Gülnuş Sultan Evmania Voria Greczynka 6 lutego 1695intronizacja syna 6 listopada 1715 Mustafa II (syn) Ahmed III (syn) Saliha Sebkati Sultan AleksandraSfn|İnal|Arşivi|2005|p=27|loc= „Mahmutun annesi Aleksandra yani Saliha Sultan”. GreczynkaSfn|Meram|1977|p=347.. Urodzona w Stambule 20 września 1730intronizacja syna 21 września 1739 Mahmud I (syn) Şehsuvar Sultan Maria SerbkaHarvnb|Meram|1977|p=355|loc= „İkinci Mustafa’nın (Şehsuvar Sultan) takma adlı câriyesi Sırp kızı Mari’den doğan oğlu Üçüncü Osman”, harvnb|İnal|Arşivi|2005|p=27|loc= „Osman’in annesi Sirp Mari yani §ehsiivar Sultan”. 13 grudnia 1754intronizacja syna kwiecień 1756 Osman III (syn) Mihrişah Sultan Agnes Gruzinka 7 kwietnia 1789intronizacja syna 16 października 1805 Selim III (syn) Ayşe Seniyeperver Sultan Sonia Bułgarka 29 maja 1807intronizacja pasierba 28 lipca 1808detronizacja pasierba 11 października 1828 Mustafa IV (pasierb), Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları (Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications), 15th Ed., 2009, s. 395, . Nakşidil Sultan Przypuszczalnie Aimée du Buc de RivéryChristine Isom-Verhaaren, Royal French Women in the Ottoman Sultans’ Harem: The Political Uses of Fabricated Accounts from the Sixteenth to the Twenty-first Century, Journal of World History, vol. 17, No. 2, 2006. Francuska szlachcianka. Kuzynka Józefiny, żony Napoleona 28 lipca 1808intronizacja pasierba 22 sierpnia 1817 Mahmud II (pasierb) Bezmiâlem Sultan Suzana Pochodziła z rodziny rosyjskichSfn|Meram|1977|p=393|loc= „Bezmiâlem Sultan ... Rus Yahudisin”. lub gruzińskich ŻydówPalmer, Alan, The Decline and Fall of the Ottoman Empire, p. 106. Barnes & Noble Publishing, 1992. . 2 lipca 1839intronizacja syna 2 maja 1853 Abdülmecid I (syn) Pertevniyal Sultan Hasna Khater / Besime Czerkieska 25 czerwca 1861intronizacja syna 30 maja 1876detronizacja syna 5 lutego 1883 Abdülaziz (syn) Şevkefza Sultanشوق افزا سلطان Vilma Zaurum Gruzinka. Urodzona w Imperium Rosyjskim 30 maja 1876intronizacja syna 31 sierpnia 1876detronizacja syna 17 września 1889 Murad V (syn) Rahime Perestu Sultan Rahime Gogen Czerkieska 31 sierpnia 1876intronizacja pasierba 11 grudnia 1905 Abdülhamid II (pasierb)Brookes, Douglass Scott, The Concubine, the Princess, and the Teacher, s. 287. University of Texas Press, 2008. .title = Sultan II. Abdülhamid Han|accessdate = 2009-02-06|publisher = Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism. thumb|right|262px|Valide sultan ze służącymi w jej komnacie w pałacu Topkapı.
Wyjątki Zwykle żyjące matki panujących sułtanów posiadały tytuł valide sultan, jednak były również kobiety, które nie nosiły tego tytułu pomimo tego, że ich syn zasiadł na tronie. ImięImię i nazwisko panieńskiePochodzenieŚmierćSułtan Mahfiruz Hatice Sultan EudoksjaSfn|İnal|Arşivi|2005|p=27|loc= „[Osman II’s mother the Serbian Evdoksiya known as Mahfiruz Sultan]”. Serbka/ Czerkierska 1620 Osman II Nükhetseza Hanımefendi ? Gruzinka 4 czerwca 1850 Mustafa IV
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Guide2womenleaders.com
Kategoria:Osmanowie Kategoria:Monarchia Kategoria:Historia kobiet