thumb|Ślinik luzytański zjadający martwego osobnika tego samego gatunku Kanibalizm – praktyka zjadania osobników własnego gatunku, dość rozpowszechniona w naturze. Występuje w wielu grupach zwierząt, m.in. u owadów, pajęczaków, ryb, płazów i ptaków, bardzo rzadko u ssaków. Może się nasilić ze względu na zbytnie zagęszczenie populacji lub w następstwie głodu. Do najbardziej znanych zwierząt praktykujących kanibalizm należą modliszki.
Termin pochodzi od hiszpańskiej nazwy (Caríbales lub Caníbales) określającej Karaibów, ludu z Indii Zachodnich słynące z praktyk kanibalizmu.
Kanibalizm u ludzi thumb|280px|Kanibalizm w Brazylii, rycina z 1557 roku wg opisu Hansa von Stadena thumb|280px|Kanibalizm w Wielkim Księstwie Litewskim i w Rosji w 1571, wywołany morowym powietrzem i spustoszeniami wojny litewsko-rosyjskiej, grafika niemiecka z XVI wieku
Zjawisko to spotykane jest także u ludzi – nekrofagia, ludożerstwo, czyli antropofagia ( – człowiek, phagein – pożerać), często ma podłoże religijne.
Znane są także przypadki autokanibalizmu przymuszonego lub dobrowolnego.
Dla człowieka jedzenie ludzkiego mięsa stwarza zagrożenie dla zdrowia - powodują je priony, wirusopodobne białka, wywołujące choroby z grupy zakaźnych encefalopatii gąbczastych. Wśród plemion Nowej Gwinei, zwłaszcza ludu Fore, szalała wywołana przez priony choroba zwana kuru lub „śmiejącą się śmiercią”. Zarażenie następowało przy rytualnym spożyciu ciał zmarłych krewnych. Fore zrezygnowali z kanibalizmu w 1957 r., lecz starsi członkowie ludu wciąż umierają na kuru.
Z głodu Józef Flawiusz odnotował przypadek kanibalizmu w trakcie oblężenia Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku – pewna matka miała zabić swojego syna, upiec jego ciało i połowę spożyć.
Do aktów kanibalizmu powodowanych głodem miało dojść w czasie oblężenia Ma’arratu w 1098 roku w trakcie I wyprawy krzyżowej.
Wielki głód w Europie w latach 1315–1317 naznaczony był skrajnymi przypadkami kanibalizmu.
W osadzie Jamestown w angielskiej kolonii Wirginia mieszkańcy dopuszczali się kanibalizmu w latach 1609–1610 w tak zwanym „Czasie Głodu”.
Grupa Kozaków pod wodzą w trakcie rosyjskiej eksploracji Syberii w latach 1643–1644, spożyła ciała , których wcześniej zabiliW Bruce Lincoln, The Conquest of a Continent, p. 65, citing Akheograficheskaya Kommissia,Dopolneniia k Aktam Istoricheskim, St Petersburg 1846–72, III, document 12, pp. 52–60..
W trakcie francuskiej inwazji na Rosję w 1812 roku, członkowie Wielkiej Armii mieli dopuszczać się kanibalizmu na skutek głodu spowodowanego srogą rosyjską zimą.
Pasażerowie francuskiego statku „Méduse”, którzy przeżyli jego zatonięcie w 1816 roku, w trakcie trzynastu dni dryfowania na prowizorycznej tratwie praktycznie bez jedzenia, uciekli się z desperacji do kanibalizmuLa véritable histoire du "Radeau de la Méduse", Arte France & Grand Angle Productions. TV documentary, 2015..
Około roku 1820 w Basutolandzie (obecnie Lesotho) zapanował głód, a miejscowe plemiona zaczęły polować na sąsiadów, których ciała następnie zjadano. Od tej pory kanibalizm zaczęto uprawiać tam regularnie. Schwytanym ofiarom łamano nogi, by nie mogły uciec. W ten sposób powstało coś w rodzaju „żywej spiżarni”. Za największy przysmak uchodziły dzieci i kobiety.
Kanibalizmu dopuścili się członkowie zaginionej ekspedycji Franklina z 1845 roku.
Grupa amerykańskich pionierów, zwana wyprawą Donnera, uciekła się do kanibalizmu w górach Sierra Nevada zimą 1846–1847.
Przypadki kanibalizmu odnotowano w czasie wielkiego głodu w Galicji z lat 1847–1848.
Podczas klęski głodu w Rosji w latach 1921–1922 odnotowano „tysiące przypadków” kanibalizmu.
W ZSRR doszło do przypadków kanibalizmu na masową skalę podczas wielkiego głodu na Ukrainie w latach 1932–1933, rozkułaczania oraz przymusowej kolektywizacji.
Podczas II wojny światowej przypadki kanibalizmu odnotowano w getcie warszawskim oraz w oblężonym Leningradzie.
Kampania gospodarcza Wielki skok naprzód przeprowadzona przez Mao Zedonga w latach 1958–1962 w Chińskiej Republice Ludowej doprowadziła do wielu przypadków kanibalizmu. Jasper Becker w książce Głodne duchy. Ukryty głód pod rządami Mao opisuje te wydarzenia. Kanibalizm, jako rezultat , był tak wstrząsający, że niektórzy podważali prawdziwość tych opowieści. Becker podkreśla jednak, że źródła są liczne i przekonujące. Swoją książkę oparł na własnych wywiadach, cudzych obserwacjach i oficjalnych dokumentach. Przypadki kanibalizmu odnotowano w całym kraju. Chłopi zabijali i zjadali dzieci, własne i cudze. Mięso często sprzedawano.
Współcześnie kanibalizm z głodu zdarza się wśród ocalałych ofiar katastrof, np. lotniczych lub morskich. Jednym z najbardziej znanych takich przypadków jest los ocalałych w katastrofie urugwajskiego samolotu (lot 571) 13 października 1972 w Andach. Katastrofę przeżyło 32 z 45 pasażerów. W obliczu śmierci głodowej ocaleni zdecydowali się na jedzenie ciał zmarłych towarzyszy. Ekspedycja ratunkowa uratowała 16 osób.
Doniesienia o przypadkach kanibalizmu wywołanego głodem napływają także z Korei Północnej.
Z powodów rytualnych i kulturowych mały|250px|Kanibalizm rytualny u Azteków, Kodeks Magliabecchiano
Istnieją dowody, że kanibalizm wśród hominidów (np. Neandertalczyk) pojawił się na długo przed wykształceniem się gatunku Homo sapiens.
Aztekowie do pewnego stopnia praktykowali kanibalizm, ale nie ma żadnych dowodów potwierdzających, że stanowił on znaczącą część ich diety.
W Renesansie nagminnie spożywano mumie w celach pseudo-leczniczych. Niemal do końca renesansu we Włoszech praktykowane było, jako zwieńczenie zemsty, zjadanie wątroby pokonanego przeciwnika (zwykle symboliczne) oraz, po obcięciu głowy, wytaczanie całej jego krwi. O morderstwa kanibalistyczne była posądzana Elżbieta Batory. Według relacji Jakuba Sobieskiego obecnego w Paryżu podczas egzekucji François Ravaillaca, wielu widzów zbierało fragmenty ciała torturowanego zamachowca w celu konsumpcji. Makabryczną potrawą próbowano również poczęstować polskiego magnataJanusz Tazbir:Okrucieństwo w nowożytnej Europie, Warszawa, 1999. XVI-wieczny niemiecko-szwajcarski lekarz Paracelsus uważał, że krew nadaje się do picia, a jeden z jego zwolenników zasugerował pobranie krwi z żywego ciała. Czasami biedota, która nie zawsze mogła sobie pozwolić na przetworzone mikstury na bazie krwi sprzedawane w aptekach, mogła skorzystać z dobrodziejstw rytualnej medycyny kanibalistycznej, stojąc przy egzekucjach i płacąc niewielką kwotę za kwartę wciąż ciepłej krwi skazańców. Kat był uważany za wielkiego uzdrowiciela w krajach germańskich, o niemal magicznych mocach. Dla tych, którzy woleli krew gotowaną, przepis franciszkańskiego aptekarza z 1679 roku opisuje, jak zrobić z niej marmoladę. Według historyczki Louise Noble z , ideę tę jako aforyzm ujmował już Leonardo da Vinci:
Członkowie ludu z brazylijskiej Amazonii włączali kanibalizm do swoich obrzędów pogrzebowych aż do lat 60. XX wieku.
Ludność wyspy Samosir na jeziorze Toba w Indonezji do 1905 roku praktykowała kanibalizmPodróże marzeń – Indonezja str. 179 .
Do początku XX w. (a lokalnie nawet do lat 50. XX wieku) kanibalizm nadal był praktykowany u wielu ludów Afryki, Oceanii i wysp Morza Karaibskiego, co wiązało się z wiarą w przechodzenie właściwości zjadanej osoby (np. męstwa) na osobę zjadającą.
W zbrodni mały|Kanibalizm w czasach pogańskich, rycina w druku Heydenweldt vnd irer Götter anfängcklicher Vrsprung... z 1554 r.
Kanibalizm występuje w zbrodniach wojennych. Jeden z najbardziej znanych przypadków zdarzył się pod koniec wojny na Pacyfiku na wyspie Chichi-jima (tzw. Incydent na Chichi-jimie), kiedy to japońscy żołnierze dopuścili się zabicia i zjedzenia ciał wziętych do niewoli amerykańskich lotników.
Kanibalizm zdarza się wśród morderców, często seryjnych zabójców, mając niekiedy podłoże seksualne. Do znanych wypadków kanibalizmu o takim podłożu należy przypadek mordercy Armina Meiwesa, niemieckiego informatyka, poszukującego przez Internet młodych mężczyzn w celu zabicia i zjedzenia. Innym głośnym przypadkiem było zamordowanie i zjedzenie człowieka przez , zwycięzcę pierwszego konkursu na najpiękniejszego geja w Wielkiej Brytanii.
W XVII wieku na ziemiach polskich działał morderca i kanibal Melchior Hedloff. Terroryzował on teren Dolnego Śląska. Po schwytaniu przyznał się do zabicia około 251 osób. Został skazany i stracony 19 stycznia 1654 w Oleśnicy (w wówczas stolicy księstwa oleśnickiego).
We współczesnej Polsce znana jest sprawa rzekomych kanibali spod Choszczna. Pięciu mężczyzn miało się dopuścić zabicia i zjedzenia nieznanego z imienia i nazwiska mężczyzny, po tym jak jeden z nich, Robert M. miał się z nim pokłócić przy lokalu we wsi Łasko. Według śledczych do zbrodni doszło w 2002 roku we wsi Ługi nad jeziorem Osiek, gdzie ów mężczyzna zostać przez sprawców wywieziony. Robert M. polecił zabicie mężczyzny Zbigniewowi B. (który zmarł w 2017 r.). Ten podciął gardło mężczyźnie. Po morderstwie i upieczeniu na ognisku kilku części ciała ofiary oraz ich spożyciuCo miało być swoistym paktem milczenia., sprawcy mieli zapakować resztę szczątków wraz z kamieniem do folii, a następnie wyrzucić z pontonu do jeziora. Do dziś nie znaleziono żadnych szczątków ofiary. Robert M. został skazany na 25 lat więzienia w 2024 roku.
Kanibalizm w kulturze Kanibalizm w literaturze Wehikuł czasu, Herbert George Wells, 1895 Głód, Graham Masterton (tyt. oryg. Famine), pol. wyd. Rebis, 2000 Hannibal, Thomas Harris, pol. wyd. Amber, 1999 Dziennik znaleziony w błękicie, , wyd. Nowy Świat, 2014 Pyszne ciało, Agnieszka Masłowiecka, wyd. Forma, 2011 Holly, Stephen King, 2023 Wiedźmin - Pani Jeziora, Andrzej Sapkowski, 1999
Kanibalizm w kinematografii Wzgórza mają oczy (1977) Nadzy i rozszarpani (Cannibal Holocaust, 1980) Antropophagus / Ludożerca (1980) Cannibal Ferox (1981) Antropophagus 2 [a.k.a. Absurd] (1982) Kobiety – Piranie (1989) Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek (1989) Milczenie owiec (1991) Delicatessen (1991) Alive, dramat w Andach (1993) Drapieżcy (1999) Hannibal (2001) Droga bez powrotu (2003) Hannibal. Po drugiej stronie maski (2006) Kanibal z Rotenburga (2006) Wzgórza mają oczy (2006) Sweeney Todd: Demoniczny golibroda z Fleet Street (2007) Nowa Ziemia (2008) Droga (2009) Księga ocalenia (2010) Hannibal (2013) The Green Inferno (2013) Droga bez powrotu 6: Hotel na uboczu (2014) Tokyo Ghoul iZombie (2015) Mięso (2016) Platforma (2019) Do ostatniej kości (2022) Dahmer – Potwór: Historia Jeffreya Dahmera (2022)
Zobacz też
nekrofagia religie pierwotne głód, wielki głód na Ukrainie wojna litewsko-rosyjska (1558–1570) osteofagia tabu pokarmowe
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Marta Połtowicz-Bobak, Dariusz Bobak, Kanibalizm: posiłek, rytuał, tabu, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 24 marca 2026 [dostęp 2026-03-24]. Bill Schutt, A brief history of cannibalism, kanał TED-Ed na YouTube, 25 lipca 2019 [dostęp 2024-09-02].