Zwarcie krtaniowe – w fonetyce określenie bezdźwięcznej zwartej spółgłoski krtaniowej. Dźwięk powstaje poprzez zwarcie i rozwarcie fałdów (strun) głosowych (więzadła głosowe) w krtani. Zwarte fałdy zatrzymują przepływ strumienia powietrza, które jest jednak dalej wydychane z płuc, więc jego ciśnienie poniżej fałd głosowych wzrasta. Po ich rozwarciu sprężone powietrze uwalnia się gwałtownie, czemu towarzyszy plozja, tj. charakterystyczny „wybuchowy” dźwięk. W trakcie zwarcia fałdy głosowe nie mogą drgać, dlatego spółgłoska ta nie ma dźwięcznego odpowiednika.
W alfabecie fonetycznym IPA zwarcie krtaniowe jest oznaczane symbolem [].
W wielu językach głoska ta nie ma statusu fonemu i pojawia się w nagłosie przed samogłoską, stąd bywa nazywana wstępnym zwarciem krtaniowym. Taka sytuacja występuje w języku polskim, w którym na początku wyrazów przed samogłoską słychać wstępne zwarcie krtaniowe, zwłaszcza gdy wyrazy takie wymawiane są dobitnie (np. wyraźnie zaprzeczenie wyrażone poprzez nie-e, właśnie między pierwszym a drugim e występuje zwarcie krtaniowe), w izolacji lub po pauzie, np. w wyrazach on, ale. Rzadziej wymawiane jest w środku wyrazu, najczęściej na początku morfemu po innej samogłosce, np. u-iścić, za-awansowany, prze-intelektualizowany (granicę morfemów oznaczona dywizem, w wymowie ze zwarciem słychać jakby krótką pauzę). Wprowadzanie zwarcia w innych pozycjach między samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia np. boa, teatr itp. uznawane jest za niepoprawne.
Podobna sytuacja występuje w języku niemieckim, gdzie zwarcie krtaniowe wymawia się przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu (jest to tzw. Knacklaut).
W niektórych dialektach języka angielskiego zwarcie krtaniowe zastępuje inne spółgłoski zwarte, np. fonem /t/ w cockneyu i Estuary English. Inne przykłady języków używających fonemicznego zwarcia krtaniowego to arabski, hebrajski, maltański, czeczeński, inguski, hawajski, samoański, tahitański, klallam czy nahuatl.
Przykłady w języku angielskim (RP oraz GA): button [] „przycisk” w języku arabskim: ﺫﺌﺐ [] „wilk” w języku czeczeńskim: кхоъ / qo' [] „trzy” w języku hawajskim: Hawaiʻi [] „Hawaje” w języku maltańskim: qattus [] „kot” w języku niemieckim: Beamter [] „urzędnik” w języku pirahã: baíxi [] „rodzic” w języku na’vi: Na’vi „lud” w języku nawaho: ła' [ɬaʔ] „trochę"
Zobacz też hamza saltillo stød
Przypisy
Kategoria:Spółgłoski płucne