Parafia św. Antoniego z Padwy w Wocławach

Parafia św. Antoniego Padewskiego w Wocławach – parafia rzymskokatolicka, znajdująca się w archidiecezji gdańskiej, w dekanacie Żuławy Steblewskie.

Historia

Parafia Wocławy w średniowieczu Jest mało prawdopodobne, żeby kościół w Wocławach powstał już w okresie przedkrzyżackim (tj. przed 1308 r.), dlatego należy przyjąć, że tutejsza parafia została ustanowiona dopiero wraz z lokacją wsi na prawie chełmińskim, czyli w latach 30. XIV w. Uposażenie parafii stanowiły 4 włóki ziemi wolnej od czynszu, a także dziesięcina w naturze w postaci szefla żyta i szefla owsa, pobieranych co roku od każdej chłopskiej włóki osiadłej (zagospodarowanej). Jak wynika ze źródeł późniejszych, pochodzących z XVI w., parafia włocławska obejmowała również sąsiednie wsie: Bystrą, Stanisławowo i Wróblewo. Pierwotny kościół, wystawiony zapewne wkrótce po założeniu wsi, był prawdopodobnie budowlą tymczasową, wystawioną w konstrukcji szkieletowej, wypełnionej gliną lub cegłą. W miarę stabilizacji osadnictwa i wzrostu zamożności parafian kościoły szkieletowe były zastępowane przez budowle murowane z cegieł, wznoszone w stylu gotyckim. W Wocławach nastąpiło to prawdopodobnie już w 2 poł. XIV w. Według historyków architektury murowana świątynia w Wocławach była pierwotnie kościołem salowym, bez wydzielonego prezbiterium. Dopiero po zniszczeniach z okresu wojny trzynastoletniej odbudowano ją w formie znacznie bardziej okazałej, trójnawowej, bazylikowej (czyli z nawą główną wyższą od naw bocznych), dodając murowaną podstawę wieży od strony zachodniej i nowy szczyt wschodniT. Jażdżewski, Badania i możliwości adaptacji ruin kościoła we Wocławach, [w:] Dziedzictwo architektoniczne. Badania oraz adaptacje budowli sakralnych i obronnych, red. E. Łużyniecka, Wrocław 2019, s. 55-56. Według autora górna cześć wieży gotyckiej wzniesiona była z drewna i przypominała swoją formą zachowane do II wojny światowej, a zrekonstruowane współcześnie, wieże kościołów w Trutnowach i Cedrach Wielkich. Po pożarze w 1729 r. wieża świątyni w Wocławach została z kolei odbudowana w konstrukcji szkieletowej, która przetrwała do 1945 r.. Nie wiadomo, jakie było wezwanie tego kościoła, ponieważ nie zostało one utrwalone w źródłach, a po przejęciu kościoła przez luteran w XVI w. uległo ono zapomnieniuKatalog Zabytków Sztuki, t. V: Województwo gdańskie, z. 1: Pruszcz Gdański i okolice, pod red. B. Rol i I. Strzeleckiej, Warszawa 1986, s. 68..

Z pierwotnej budowli gotyckiej, wielokrotnie potem niszczonej i przebudowywanej, a ostatecznie zrujnowanej w 1945 r., najlepiej zachowało się prezbiterium. Stanowi ono wschodnią część istniejącej obecnie ruiny kościoła, leżącej po zachodniej stronie głównej drogi przez wieś (ul. Władysława Łokietka), ok. 500 ma na południe od szosy gdańskiej i przystanku PKS. Zachowane prezbiterium jest dwuprzęsłowe, a od strony wschodniej zamknięto je prostą ścianą z jednym oknem, któremu po bokach towarzyszą dwie ostrołukowe blendy (ślepe okna). mały|Koło młyńskie wmurowane w wieżę gotyckiego kościoła w Wocławach Intrygującym elementem architektury kościoła, należącym prawdopodobnie również do jej pierwotnej, średniowiecznej fazy, jest kamień młyński, wmurowany w południową ścianę wieży na wysokości ok. 3,5 m. Kamienie młyńskie, spotykane w murach zewnętrznych wielu średniowiecznych kościołów w dawnym państwie krzyżackim, ale także na Pomorzu Zachodnim czy w głębi Polski, są elementem zagadkowym, który wymyka się jednoznacznej interpretacji. Należy przy tym zwrócić uwagę, że większość kamieni młyńskich wmurowanych w ściany średniowiecznych kościołów znajduje się właśnie na wieży, często w bezpośredniej bliskości głównego portalu, który w tamtym okresie był zapewne uprzywilejowanym miejscem odbywania publicznych sądówNa sądownicze funkcje portali kościelnych mogły pośrednio wskazywać umieszczane w nich niekiedy sceny Sądu Ostatecznego, choć miały one oczywiście przede wszystkim wymiar religijny (sąd jako warunek wejścia do nieba, czyli do kościoła, który jest modelem Niebiańskiej Jerozolimy). Odbywanie publicznych sądów, ale także innych czynności prawnych, jak np. zaręczyny czy małżeństwa, przed portalami kościołów ma liczne poświadczenia źródłowe z terenu całej Europy i Polski, zob. W. Maisel, Archeologia prawna Europy, Warszawa-Poznań 1989, s. 33-34; tenże, Archeologia prawna Polski, Warszawa-Poznań 1982, s. 100.. Kamień młyński umieszczony w murze kościoła może być jednak również związany z symboliką eucharystyczną. Może to nawiązywać do popularnej w średniowieczu metafory koła młyńskiego jako elementu „mistycznego młyna”, w którym Słowo Boże przerabiane jest na chleb eucharystycznyOstatnio na możliwość takiej interpretacji kamienia z Wocław wskazał D. Dolatowski: Młyn eucharystyczny w Kościele w Wocławach, w gminie Cedry Wielkie. Rozwiązanie zagadki, „Neony”, nr 4 (32), październik-grudzień 2023, s. 50. Według cytowanego w artykule dra D. Brykały kamień z Wocław został wykonany z bazaltu typu Mayen-Koblenz, który pochodzi z dalekiej Nadrenii. Dr Brykała z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Toruniu prowadzi od kilku lat ciekawy program badawczy mający na celu inwentaryzację oraz interpretację fenomenu występowania kamieni młyńskich w ścianach średniowiecznych kościołów, który owocuje kolejnymi publikacjami i konferencjami naukowymi, zob.: https://www.igipz.pan.pl/project_en/events/3_7840.html..

Parafia luterańska w Wocławach od XVI w. do 1945 r. Wprowadzenie reformacji na terytorium miasta Gdańska, które od 1457 r. na mocy przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka stało się właścicielem większości wsi na terenie Żuław Gdańskich (z wyjątkiem Giemlic, należących do biskupstwa włocławskiego), spowodowało również szybką protestantyzację miejscowych parafii. Wynikało to z tzw. prawa patronatu, które nakładało na właściciela wsi obowiązek dbania o znajdujący się na jej terenie kościół, ale także dawało mu wpływ na obsadę personalną danej parafiiMaterialnym przejawem zwierzchnictwa miasta Gdańska nad parafiami wiejskimi na terenie Żuław Gdańskich są zachowane do dzisiaj na kilku tutejszych kościołach kamienne kartusze z herbem miasta, umieszczone zazwyczaj z okazji zakończenia jakiegoś większego remontu, przeważnie po zniszczeniach z okresu wojen szwedzkich w 1 poł. XVII w. Można je zobaczyć na kościołach w Giemlicach, Kiezmarku (tu nawet dwa), Krzywym Kole i Koźlinach – prawie wszystkie z datą 1686. W Kiezmarku zachowały się również witrażyki okienne z herbami gdańskich burmistrzów. Wzmianki o burmistrzach spotykamy także na dzwonach, w tym na przechowywanym w muzeum w Lubece dzwonie z Wocław. . Nie wiadomo, jakie zmiany nastąpiły w wystroju kościoła w Wocławach po zmianie wyznania, jednak nie były one prawdopodobnie zbyt rewolucyjne. Dopiero tragiczny pożar, który strawił tutejszą świątynię w 1729 r., spowodował zasadniczą zmianę jej kształtu zewnętrznego, jak również konieczność ufundowania zupełnie nowego wyposażenia.

W trakcie odbudowy spalonego kościoła w 1730 r. rozebrano zrujnowane nawy boczne, a nawę główną zamknięto ścianami z rzędem dużych okien zwieńczonych łukiem półkolistym, wpisanych w dawne łuki międzynawowe. Przykrycie nawy stanowił drewniany strop, ozdobiony malowidłami na podwieszonym płótnie. Wieżę nadbudowano w konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą i zwieńczono strzelistym barokowym hełmem, pokrytym blachą. Na chorągiewce na iglicy hełmu znajdowała się data odbudowy – 1730. Wewnątrz kościoła znajdowały się organy z 1738 r., wykonane prawdopodobnie przez tego samego mistrza, który zbudował organy dla kościoła w Pruszczu Gdańskim, stara drewniana chrzcielnica z 1702 r. (nieużywana), nowa drewniana chrzcielnica w formie trzech aniołów z muszlą, żyrandol z 1730 r. tudzież gotycki kielich z napisem „Ave Maria gratia plena dominus decum bien” – czyli zapisanym po łacinie początkiem modlitwy „Zdrowaś Mario”. Na wieży znajdowały się dwa dzwony, pierwszy, odlany przez znanego gdańskiego ludwisarza Jana Gotfryda Wittwercka w 1733 r., drugi, większy, wykonany przez Karola Gotfryda Anthony’ego w 1783 r.Katalog Zabytków Sztuki, t. V, z. 1, s. 68; Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Danzig, H. 2: Landkreis Danzig, Danzig 1885, s.145-146. Kościół ten spłonął wraz z wyposażeniem w trakcie działań wojennych w 1945 r.

Wspomniany dzwon Wittwercka z 1733 r. paradoksalnie przetrwał zniszczenie kościoła, ponieważ już w trakcie wojny został skonfiskowany przez władze niemieckie w celu wykorzystania go do produkcji zbrojeniowej. Ostatecznie nie doszło to do skutku i dzwon znalazł się na tzw. cmentarzysku dzwonów w Hamburgu, skąd w 1951 r. trafił do kościoła luterańskiego w Lubece, a stamtąd, po jego zamknięciu, został w 2007 r. przeniesiony na dziedziniec muzeum Dom Hanzeatyckiego Miasta Gdańska w Lubece (Museum Haus Hansestadt Danzig, ul. Engelsgrube 66). Dzwon ma średnicę 99 cm, wys. 78 cm i ciężar ok. 580 kg. Na szyi, tj. na górnej krawędzi dzwonu znajduje się łaciński napis: SOLI DEO GLORIA ME FUDIT [Ku chwale jedynego Boga odlał mnie] JOH: GOTTF: WITTWERCK Gedani Anno MDCCXXXIII D. XX MAY [Jan Gotfryd Wittwerck dnia 20 maja 1733 r. w Gdańsku]. Na płaszczu z kolei znajdują się napisy upamiętniające fundatorów dzwonu. Po jednej stronie: HERR GABRIEL VON BOEMELN ELTESTER BÜRGERMEISTER DER STADT DANTZIG UND DES STUBLAVSCHEN WERDERS ADMINISTRATOR [Pan Gabriel v. Boemeln, najstarszy burmistrz Gdańska i administrator Żuław Steblewskich], a po drugiej stronie: PREDIGER IN WOTZLAF H.M. HEINRICH DIEDRICH VOIGT, VORSTEHEREDER WOTZLAESCHEN KIRCHE: GERHARD LAU, PHILIP WULFF, ANDREAS WESSEL, MARTIN CLASSEN [Pastor w Wocławach wielebny Henryk Dytryk Voigt i starsi kościoła w Wocławach…]O dzwonie z Wocław zob.: Eine Glocke für das Museum. Feierstudne anläßlich der Aufhängung der Glocke aus Wotzlaff, “Unser Danzig” Mitteilungensblatt des Bundes der Danziger, nr 11, 2007, s. 7-10; http://www.museen-sh.de/Objekt/DE-MUS-425612/lido/L146; http://www.momente-im-werder.net/01_Offen/53_Wotzlaff/03_Glocke/03_W_Glocke.htm. „Starszymi” (niem. Vorsteher) nazywano czterech członków rady parafialnej, której zadaniem był nadzór nad finansami parafii, w tym również finansowanie różnych inwestycji, m.in. także zakup dzwonów, renowacja kościoła, utrzymanie pastora itp.. mały|Wocławy (gm. Cedry Wielkie), fragment płyty nagrobnej Petera Nickela z 1770 r. przy ruinach kościoła poewangelickiego mały|Wocławy (gm. Cedry Wielkie), fragment steli nagrobnej Petera Philipsena z 1763 r. przy ruinach kościoła poewangelickiego