Kościół Santa Maria di Nazareth w Wenecji (pol. kościół Najświętszej Maryi Panny z Nazaretu), zwany popularnie chiesa degli Scalzi (kościół [Karmelitów] Bosych) – rzymskokatolicki kościół w Wenecji, w dzielnicy (sestiere) Cannaregio, w Patriarchacie Wenecji (parafia Ss. Geremia e Lucia, dekanat Cannaregio – Estuario).
Historia W 1633 roku karmelici bosi osiedlili się w Wenecji. Około dwadzieścia lat później Senat miasta wyraził zgodę na budowę przez nich kościoła i klasztoru. Wykonanie projektu powierzono w 1646 roku Baldassare Longhenie, architektowi kościoła Santa Maria della Salute, położonego na drugim końcu Canal Grande). Lokalizację wyznaczono w dzielnicy Cannaregio, nad Canal Grande, w pobliżu kościoła i klasztoru Santa Lucia; w tym celu w 1649 roku wykupiono kilka domów i ogrodów warzywnych ciągnących się do kanału. Była to wówczas peryferyjna część miasta, w której już były obecne zakony. Kościół został zbudowany w latach 1660–1680, przy wsparciu finansowym Girolamo Cavazzy i konsekrowany w październiku 1705 roku, chociaż jego dekoracja nie była jeszcze ukończona; otrzymał wezwanie Najświętszej Maryi Panny z Nazaretu, patronki karmelitów bosych, W 1847 roku rozpoczęto budowę mostu, który miał umożliwić szybkie dotarcie do Starego Miasta. Aby zrobić miejsce dla stacji kolejowej, stopniowo rozbierano kościoły i klasztory zakonne zakonów, zwłaszcza żeńskich, w tym Santa Lucia. W 1858 roku w pobliżu nowego kościoła karmelitów bosych wzniesiono żeliwny most nad Canal Grande, znany dziś jako Ponte degli Scalzi.
Architektura Kościół karmelitów bosych jest jednym z najwspanialszych przykładów baroku w Wenecji. Jego wystrój to owoc twórczości i niezwykłej współpracy artystów, przede wszystkim karmelickiego architekta Giuseppe Pozzo i malarza Giovanniego Battisty Tiepola, ale również Giuseppe Sardiego, architekta elewacji, rzeźbiarzy Heinricha Meyringa, Bernarda Falconiego, Giovanniego Marii Morlaitera i Tommasa Ruesa, malarzy Domenica i Giuseppe Valerianiego, a w czasach późniejszych Ettore Tito. Bogactwo wystroju było możliwe głównie dzięki hojności bogatej szlachty weneckiej, ale także tych obywateli miasta, którzy poprzez darowizny chcieli zademonstrować swoje przywiązanie i szacunek dla pracy zakonu.
Fasada thumb|Górna część fasady thumb|Kampanila Kościół karmelitów bosych jest jedynym kościołem nad Canal Grande, który ma fasadę z marmuru karraryjskiego. Wykonano z niego posągi i pokryto całą powierzchnię fasady mającej 26 m wysokości i 25 m szerokości. Fasadę wykonano w latach 1672–1680 według projektu architekta Giuseppe Sardiego. Koszty, wynoszące 74 tysiące dukatów, pokrył hrabia Cavazza. Bogatą dekorację wykonali bracia Orazio i Angelo Marinali, autorzy 12 z 14 posągów, oraz Heinrich Meyring, autor 2 pozostałych (Kaina i Abla). Bogata dekoracja rzeźbiarska, charakteryzująca się niezwykłą dbałością o szczegóły, dzieli fasadę na cztery kondygnacje. Najniższą, nadziemną część tworzy potężny, wysoki cokół, ozdobiony wygrawerowanym wzorem krzyża celtyckiego. Znajduje się w niej portal wejściowy, poprzedzony trzystopniowymi schodami. Druga kondygnacja składa się z dwunastu kolumn połączonych w pary i zwieńczonych kapitelami w porządku korynckim. Rytmu tej części fasady dodają cztery nisze, w których ustawiono posągi św. Sebastiana i św. Marii Magdaleny (po lewej stronie) oraz św. Małgorzaty i św. Jana Chrzciciela (po prawej). Podstawę trzeciej kondygnacji również stanowi cokół, na którym wspierają się cztery podwójne kolumny, przedzielone niszami. W niszy środkowej, na wysokim postumencie, umieszczono posąg Madonny z Dzieciątkiem, największy ze wszystkich, podkreślający znaczenie Maryi Dziewicy dla zakonu karmelitów bosych. Po obu jej stronach umieszczono posągi Wiary (po lewej) i Nadziei (po prawej, zniszczony po upadku na ziemię). Krańce tej kondygnacji flankują rzeźby św. Hieronima (po lewej) i św. Bartłomieja (po prawej stronie). Fasadę wieńczy niski tympanon. W jego części centralnej umieszczono herb donatorów kościoła, rodu Cavazza, otoczony łukiem. Tympanon wieńczą posągi Chrystusa (w środku) oraz Adama (stojącego) i Kaina (leżącego na boku) po lewej stronie i Abla leżącego na boku i Ewy (stojącej) z dwoma jabłkami w rękach (po prawej). Zamysł formalny całości symbolizuje pełną komunię Jezusa Chrystusa Odkupiciela z Bogiem, realizowaną za wstawiennictwem Najświętszej Maryi Panny i z pomocą świętych.
Kampanila Do kościoła przylega wysoka na 37 m kampanila z dzwonami uruchamianymi elektromechanicznie. Wykonana według planów Longheny została zwieńczona niewielką, cebulastą kopułą, osadzoną na ośmiokątnym bębnie.
Wnętrze thumb|Wnętrze Wnętrza kościoła odznacza się majestatem i bogactwem dekoracji. Kościół składa się z jednej nawy, po bokach której umieszczono sześć kaplic bocznych, spośród których te w części centralnej są szersze. Nawa ma plan prostokąta o długości 45 m, szerokości 25 m i maksymalnej wysokości 24 m. Aspekt kolorystyczny fresków, złoconych sztukaterii i kolorowych marmurów podkreśla światło wpadające do wnętrza przez 14 zwieńczonych łukowo witrażowych okien. Istniejące pierwotnie okno termalne wraz z ukończeniem fasady przez Sardiego, zostało zamurowane. Ściany nawy, wyłożone starożytnym, afrykańskim marmurem, rozczłonkowują połączone w pary pilastry o kapitelach kompozytowych, pokryte złoceniami i wsparte na kamiennych bazach. Pomiędzy pilastrami znajdują się dwie kondygnacje nisz. W siedmiu niszach kondygnacji dolnej ustawiono posągi apostołów i ewangelistów, a w drugiej, mniejszej, 12 popiersi doktorów Kościoła, przypisywanych Clemente Molli. Nawę zamyka prezbiterium, podniesione w stosunku do niej o trzy stopnie. W prezbiterium znajduje się ołtarz i chór zakonny. W posadzce, wyłożonej płytami z białego i czerwonego marmuru, umieszczono 60 kamiennych płyt nagrobnych z inskrypcjami łacińskimi, częściowo zniszczonych w wyniku bombardowania, jakie miało miejsce w październiku 1915; wówczas to bomba, zrzucona z austriackiego samolotu trafiła w kościół, niszcząc bezpowrotnie jego oryginalne sklepienie kolebkowe i znajdujący się na nim bezprecedensowy fresk Giovanniego Battisty Tiepola Przeniesienie Świętego Domku Loretańskiego, namalowany w latach 1743–1745, będący największym freskiem tego artysty (ponad 500 m² powierzchni). Kilka ocalałych fragmentów fresku jest obecnie przechowywanych w muzeum Gallerie dell’Accademia. Aby zrekompensować tę stratę zwrócono się do Ettore Tito, który w latach 1929–33 namalował dużych rozmiarów płótno (114 m²), przedstawiające Sobór w Efezie z 431 roku. Wyposażenia kościoła dopełniają: marmurowa ambona, przypisywana Marchioriemu oraz empora organowa, której wystrój rzeźbiarski również jest przypisywany temu artyście.
Prezbiterium i ołtarz główny thumb|Ołtarz główny Baldassare Longhena zaprojektował prezbiterium na planie kwadratu, o takiej samej szerokości, jak kaplice boczne, ale osadzone głębiej. Jego dominantę stanowi ołtarz z monumentalnym, ośmiokątnym tabernakulum. Gdy Longhenę zastąpił karmelitański architekt Giuseppe Pozzo, prezbiterium przeszło zasadniczą transformację. Nowy projekt prezbiterium i głównego ołtarza, przedłożony przez niego około 1700 roku jest, zgodnie z hipotezą niektórych historyków, wynikiem inspiracji dziełami Berniniego, które Pozzo widział podczas swojego pobytu w Rzymie. Postanowił on zmienić prezbiterium w autonomiczną przestrzeń stosując na przemian dynamizm form wklęsłych i wypukłych. Kopuła zastąpiła sklepienie nadając ołtarzowi głównemu wrażenie wznoszenia się ku niebu. Prezbiterium jest podniesione o trzy stopnie powyżej nawy, a próg wejściowy do niego okalają dwie balustrady z marmuru afrykańskiego. Ściany boczne są podzielone pionowo przez cztery pilastry z kapitelami kompozytowymi, wykonanymi z czerwonego, francuskiego marmuru, pomiędzy którymi znajdują się trzy nisze z posągami Sybilli. Na antepedium widnieją cztery anioły z marmuru karraryjskiego, trzymające symbole Eucharystii (winogrona, mannę, baranka i ziarna pszenicy). Sam ołtarz, posadowiony na wysokim cokole z czerwonego marmuru z Werony składa się z ośmiu monumentalnych, spiralnie skręconych kolumn, pokrytych czerwonym marmurem, z kapitelami kompozytowymi, wspierającymi potężne belkowanie z polichromowanego marmuru. Po bokach, nad gzymsem, znajdują się dwie Sybille w pozycji leżącej, natomiast pośrodku, na tle złotej aureoli, stoi figura Chrystusa błogosławiącego. U podstawy kolumn umieszczono natomiast figury dwóch założycieli zakonu karmelitów bosych: Świętej Teresy z Ávili (po lewej stronie) i Świętego Jana od Krzyża (po prawej). Właściwy ołtarz ma formę niewielkiej świątyni, zaprojektowanej przez Baldassarre Longhenę, w centrum której znajduje się XV-wieczna ikona przedstawiająca Najświętszą Maryję Pannę z Nazaretu, patronkę kościoła, otoczoną biblijnymi prorokami, głoszącymi narodziny Jezusa. Posadzka prezbiterium została zbudowana z marmurowych płytek w kolorze białym, czarnym, żółtym i czerwonym ułożonych w geometryczne wzory, pomiędzy którymi umieszczono płyty nagrobne z łacińskimi napisami. Kopuła została ozdobiona freskami przedstawiającymi chwałę aniołów, namalowanymi przez braci Domenico i Giuseppe Valerianich w trakcie remontu prezbiterium w latach 1707–1717. Sybille, umieszczone na ścianach bocznych prezbiterium tworzą interesujący program ikonograficzny; Jest ich w sumie 12, co jest nawiązaniem do liczby apostołów. Obecność Sybilli, pogańskich prorokiń i postaci mitologicznych w kościele wiąże się z tradycją chrześcijańską, zwłaszcza średniowieczną, interpretującą ich wyroki jako przewidywanie przyjścia Zbawiciela i Jego życia. Są to, po lewej stronie: trzy Sybille stojące (Delficka, Perska, Libijska) i dwie leżące na boku, na gzymsie (Erythrajska i Kumańska), przypisywane rzeźbiarzowi Giuseppe Torretto oraz po prawej stronie: również trzy Sybille stojące (Samijska, Hellesponcka i Tyburtyńska) oraz dwie, leżące na boku, na gzymsie (Kimeryjska i Frygijska), przypisywane rzeźbiarzowi Giovanniemu Marchiori. Dwie pozostałe Sybille leżą na gzymsie, u stóp Chrystusa.
Kaplica Krzyża Świętego Kaplica Krzyża Świętego znajduje się po lewej stronie nawy, najbliższej wejścia. Powstała dzięki hojności rodzin Gussoni i Lumaga. W ołtarzu znajduje się relief przedstawiający upadek Pana Jezusa, dzieło rzeźbiarza Giovanniego Marii Morlaitera. Krzyż jest wykonany z jaspisu, kolumny i filary z zielonego marmuru genueńskiego, natomiast nisza z marmuru greckiego. Na sklepieniu kaplicy znajduje się fresk z 1732 roku, pędzla Giovanniego Battisty Tiepolo, przedstawiający Jezusa w agonii w ogrodzie Getsemani, w otoczeniu usiłujących go pocieszyć aniołów. Sklepienie odrestaurowano w 1972 roku. Na pokrytych sztukaterią ścianach wiszą dwa obrazy: Józefa Świętego z Dzieciątkiem Jezus i Świętego Antoniego Padewskiego (na lewej) oraz Świętego Franciszka ze stygmatami (na prawej). W małych kapliczkach znajdują się zachowane relikwie Krzyża Świętego i Świętego Ciernia.
Kaplica Świętej Rodziny