Katalin Karády, właśc. Katalin Kanczler (ur. 8 grudnia 1910 w Budapeszcie, zm. 8 lutego 1990 w Nowym Jorku) – węgierska aktorka i piosenkarka. Odznaczona orderem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Młodość Urodziła się 8 grudnia 1910 w Budapeszcie, jest najmłodszą z siedmiorga dzieci Rozálii Lőrinc i Ferenca Kanczlera. Dzieciństwo spędziła w Kőbányi, potem – dzięki pomocy organizacji charytatywnej – mieszkała przez pięć lat w Szwajcarii i Holandii. Po powrocie do domu rodzinnego studiowała w żeńskiej szkole marketingowej.

Kariera aktorska i muzyczna Karierę aktorską rozpoczęła w 1936, wcześniej ćwicząc pod okiem Ernő Tarnaya i Artúra Bárdosa. W trakcie jednego z wieczorów spędzanych w barze w Budzie jej osobą zainteresował się dziennikarz (i późniejszy menedżer) Zoltán Egyed, który wymyślił jej pseudonim sceniczny oraz przedstawił Ilonie Aczél. U boku byłej aktorki Kanczler nauczyła się podstaw aktorstwa oraz śpiewu. Pod koniec lat 30. zadebiutowała na deskach teatru Joób Dániel. W latach 1931–1941 grała w teatrach Pesti i Vígszínház.

W 1939 zagrała swoją pierwszą rolę filmową w produkcji Halálos Tavasz w reżyserii László Kalmára. Rola Ralben przyniosła jej popularność oraz tytuł „symbolu seksu” w kraju. W ciągu kolejnych dziewięciu lat wystąpiła w około dwudziestu filmach. W 1940 zagrała tytułową rolę w filmie Erzsébet királyné oraz wcieliła się w postać Márii w filmie Hazajáró lélek. W 1941 była odtwórczynią głównych ról w filmach: Ne kérdezd ki voltam (postać Eszter Konrád) i Egy tál lencse (Margit Horváth), a także roli Irén w produkcji A szűz és a gödölye. W 1942 wystąpiła w głównych rolach w kilku filmach, w tym m.in. w roli Ágnes Balásfy w produkcji Halálos csók, Márii w Alkalom i Anny w Egy szív megáll. Rok 1943 przyniósł jej główne role w kolejnych kilku filmach, w tym m.in. Évy Ollai w Ópiumkeringö, Ilony Ág w Csalódás, Gizi Harmonikás w Külvárosi örszoba, Pálmy Benedek w Makrancos hölgy i Éva w Boldog idők. W 1944 zagrała tytułowe role w filmach Szováthy Éva i Machita, a także wcieliła się w postać Anady w produkcji Valamit visz a víz oraz wzięła udział w filmie A hangod elkísér.

Oprócz występów w teatrach i filmach działała muzycznie. W ciągu kilkunastu lat kariery nagrała i wydała kilka albumów studyjnych, takich jak Halálos tavasz, Híres magyar filmslágerek, Milliók kedvenc énekese, Régi melódiák czy Legszebb dalai.

W latach 1979–1998 ukazało się kilka albumów kompilacyjnych z nagranymi przez nią utworami, w tym m.in. Karády Katalin (1979), Tudok egy dalt (1982), Te vagy a fény (1986) i Nincs vége még (1990).

Okres wojny i zakończenie kariery Po niemieckiej inwazji na Węgry podczas II wojny światowej władze kraju zaczęły blokować karierę Karády, uniemożliwiając granie jej utworów w Węgierskim Radiu oraz wycofując jej filmy z kinowych repertuarów. W marcu 1944 została aresztowana pod zarzutem szpiegostwa na rzecz aliantów. W więzieniu spędziła trzy miesiące, podczas których była często torturowana. Po zwolnieniu z więzienia, w czym pomogli przyjaciele jej narzeczonego Istvána Ujszászyego, zaangażowała się w pomoc społeczną mieszkańcom Budapesztu, zajmując się m.in. żydowskimi dziećmi. Latem 1945 załamała się nerwowo po usłyszeniu o jego śmierci (choć wówczas jeszcze żył), przez co odizolowała się od życia społecznego na kolejne dziewięć miesięcy.

Po zakończeniu wojny zdecydowała się na powrót do aktorstwa. W latach 1945–1948 zagrała kilka różnych ról w teatrze operetkowym i wystąpiła w jednym filmie – Betlehemi királyok. W 1949 wcieliła się w rolę Vilmy w produkcji Forró mezök, która okazała się ostatnim filmem w jej karierze. W tym samym roku wszystkie filmy z jej udziałem zostały usunięte z kinowych repertuarów.

Dwa lata później zdecydowała się na wyjazd z Węgier. Najpierw wyjechała do Salzburga, potem przeprowadziła się m.in. do Brukseli. W 1953 zamieszkała w São Paulo, gdzie otworzyła sklep z odzieżą. W 1968 przeniosła się do Nowego Jorku, gdzie otworzyła sklep z kapeluszami. Poza kilkoma okolicznościowymi występami dla najbliższych aktorka zrezygnowała z kariery medialnej. Z okazji 70. urodzin otrzymała od rządu zaproszenie do powrotu na Węgry, na co w odpowiedzi wysłała zapraszającym kapelusz. thumb|Nagrobek Katalin Karády na cmentarzu Farkasréti Zmarła 8 lutego 1990 w Nowym Jorku, w wieku 79 lat. Jej ciało zostało sprowadzone na Węgry, uroczystości pogrzebowe odbyły się 19 lutego w bazylice św. Stefana w Budapeszcie. Spoczywa na budapeszteńskim cmentarzu Farkasréti w kwaterze 22/1.

Życie prywatne Po śmierci ojca, którego po latach wspominała jako osobę agresywną, w 1931 wzięła ślub z 30 lat starszym celnikiem Rezső Vargą, z którym rozwiodła się jednak kilka miesięcy później. Była także zaręczona z Istvánem Ujszászym, szefem tajnych służb regenta Miklósa Horthyego, co wzbudzało wiele kontrowersji.

Pamięć i wpływ na popkulturę W latach największych sukcesów zawodowych Karády stała się obiektem fascynacji, zaś jej styl ubierania się oraz uczesania były inspiracją dla wielu nastolatek.

W 1982 ukazał się album studyjny pt. Hernádi Judit (znany też pt. Sohase mondd) aktorki i piosenkarki Judit Hernádi, który był inspirowany twórczością Karády i stanowił formę hołdu artystce.

W 2001 odbyła się premiera filmu Hamvadó Cigarettavég w reżyserii Pétera Bacsó, dedykowanego pamięci aktorki.

W 2004 Katalin Karády otrzymała pośmiertnie tytuł Sprawiedliwej wśród Narodów Świata od Instytutu Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu (Jad Waszem).

Filmografia Spis sporządzono na podstawie materiału źródłowego.

Filmy pełnometrażowe 1939: Halálos tavasz – jako Ralben 1940: Erzsébet királyné – jako królowa Elżbieta 1940: Hazajáró lélek – jako Mária 1941: Ne kérdezd, ki voltam – jako Eszter Konrád 1941: A szűz és a gödölye – jako Irén, żona Aleksandra 1942: Egy tál lencse – jako Margit Horváth 1942: Kísértés – jako Cecil Horváth 1942: Halálos csók – jako Ágnes Balásfy/Eszter Balásfy 1942: Alkalom – jako Mária, żona Istvána 1942: Egy szív megáll – jako Anna 1942: Szíriusz – jako Rosina Beppo/Róza 1943: Ópiumkeringő – jako piosenkarka Éva Ollai 1943: Csalódás – jako Ilona Ág 1943: Külvárosi őrszoba – jako Gizi Harmonikás 1943: Makrancos hölgy – jako Pálma Benedek 1943: Boldog idők – jako Éva 1944: Szováthy Éva – jako Éva Szováthy 1944: Valamit visz a víz – jako Anada 1944: Machita – jako Machita 1948: Forró mezők – jako Vilma, żona Avary’ego

Filmy krótkometrażowe 1942: Tábori levelezőlap 1943: Valahol Oroszországban 1944: A hangod elkísér 1947: Betlehemi királyok – jako ona sama

Dyskografia Albumy studyjne Halálos tavasz (1939) Híres magyar filmslágerek (rok nieznany) Milliók kedvenc énekese (rok nieznany) Régi melódiák (rok nieznany) Legszebb dalai (rok nieznany)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Artyści związani z Budapesztem Kategoria:Urodzeni w 1910 Kategoria:Węgierscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Węgierskie aktorki filmowe Kategoria:Węgierskie aktorki teatralne Kategoria:Węgierskie wokalistki Kategoria:Zmarli w 1990 Kategoria:Ludzie urodzeni w Budapeszcie