Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – jednostka dydaktyczno-naukowa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, powstała w 1976 r. na Wydziale Historycznym UAM, przeniesiona w 1985 r. na Wydział Nauk Społecznych. Obecnie, od 2019 roku wchodzi w skład Wydziału Antropologii i Kulturoznawstwa. Obok Wrocławia i Łodzi, jeden z najstarszych ośrodków kulturoznawczych w kraju. Do głównych inicjatorów założenia Instytutu należeli Jerzy Kmita, Krzysztof Kostyrko i Walerian Sobisiak. Teoria kultury opracowana przez Kmitę i jego współpracowników oraz nacisk kładziony na zagadnienia metodologiczne stanowiły differentia specifica jednostki, a Instytut stał się głównym ośrodkiem poznańskiej szkoły metodologicznej. W Rankingu Kierunków Studiów Perspektywy 2015 kulturoznawstwo poznańskie uplasowało się na trzeciej pozycji.

Historia W 1976 r. otwarto Studium Kulturoznawstwa na Wydziale historycznym UAM. Zostało powołane Zarządzeniem nr 60 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 30 września 1976 r. Wcześniej już, bo 31 maja 1973 r., rektor UAM wydał zarządzenie ustalające strukturę organizacyjną i program działalności jednostki.

Rok akademicki 1985/1986 Instytut rozpoczął na Wydziale Nauk Społecznych UAM, gdzie funkcjonuje do dzisiaj. W 1976 r. studia na kulturoznawstwie poznańskim rozpoczęło 58 osób (30 studiowało dziennie, 28 zaocznie), dwadzieścia lat później studiowało już łącznie 550 osób (251 na studiach dziennych, 299 na zaocznych). Obecnie studiuje ok. 300 osób (tylko na studiach dziennych). Uprawnienia do nadawania stopnia doktora Instytut nabywa w grudniu 1993 r. w zakresie nauk o poznaniu i komunikacji (w 2005 r. zmieniono nazwę na nauki o poznaniu i komunikacji społecznej), by od 2009 r. cieszyć się już uprawnieniami do nadawania stopnia doktora w zakresie kulturoznawstwa.

Od 2012 r. poznańscy kulturoznawcy mogą zdobyć stopień naukowy doktora habilitowanego w zakresie kulturoznawstwa (w ramach Wydziału Nauk Społecznych UAM). Kulturoznawcy działają w administracji Wydziału Nauk Społecznych. Dr hab. Jan Grad pełnił funkcje prodziekana ds. studenckich (1999-2002) i dziekana Wydziału (2002-2008). Doktorzy Jacek Zydorowicz i Remigiusz Ciesielski w latach 2008–2016 byli prodziekanami ds. studenckich. W latach 2016–2019 ostatnim Dziekanem Wydziału Nauk Społecznych był także dotychczasowy Dyrektor Instytutu, dr hab. Jacek Sójka, a jednym z prodziekanów dr Marcin Poprawski. Od 1 października 2019 roku, zarządzeniem Rektora UAM, Instytut funkcjonuje jako jednostka organizacyjna Wydziału Antropologii i Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Budynki i lokalizacja Instytut ma swoją główną siedzibę na Wydziale Nauk Społecznych UAM, przy ul. Szamarzewskiego 89 A. Dodatkowo korzysta z należących do UAM pomieszczeń przy ul. Międzychodzkiej 5.

Organizacja Władze 1976-1978 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr Krzysztof KostyrkoWicedyrektor dr hab. Walerian Sobisiak

1979-1987 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor prof. dr hab. Jerzy KmitaWicedyrektor ds. studiów dziennych dr hab. Krystyna ZamiaraWicedyrektor ds. studiów zaocznych prof. dr hab. Walerian Sobisiak

Kadencja 1987-1990 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor prof. dr hab. Jerzy KmitaWicedyrektor ds. studiów stacjonarnych dr hab. Krystyna ZamiaraWicedyrektor ds. studiów zaocznych dr Marian Golka

Kadencja 1990-1993 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor prof. dr hab. Jerzy KmitaWicedyrektor ds. naukowych prof. dr hab. Krystyna ZamiaraWicedyrektor ds. studenckich dr hab. Jacek Sójka

Kadencje 1993-1996 i 1996-1999 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Jacek SójkaWicedyrektor ds. naukowych dr hab. Andrzej KocikowskiWicedyrektor ds. studenckich dr Jan Grad

Kadencje 1999-2002 i 2002-2005 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Jacek SójkaWicedyrektor ds. naukowych dr hab. Ewa RewersWicedyrektor ds. studenckich dr Teresa Jerzak-Gierszewska

Kadencje 2005-2008 i 2008-2012 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Jacek SójkaWicedyrektor ds. naukowych prof. dr hab. Anna GrzegorczykWicedyrektor ds. studenckich dr Teresa Jerzak-Gierszewska

Kadencja 2012-2016 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Jacek SójkaWicedyrektor ds. kształcenia dr Agata SkórzyńskaWicedyrektor ds. studenckich dr Rafał Koschany

Kadencja 2016-2019 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Marianna MichałowskaWicedyrektor ds. studenckich dr hab. Agnieszka KaczmarekWicedyrektor ds. kształcenia dr Jacek Zydorowicz

Rok akademicki 2019/2020 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Marianna MichałowskaWicedyrektor ds. studenckich dr hab. Agnieszka Kaczmarek

Kadencja 2020–2024 Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr hab. Agata SkórzyńskaWicedyrektor ds. studenckich dr hab. Agnieszka Kaczmarek

Struktura organizacyjna Zakład Badań nad Kulturą Filmową i Audiowizualną Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Marianna Michałowska – kierownik Zakładu dr hab. Magdalena Kamińska dr hab. Marta Kosińska

Zakład Etyki Gospodarczej Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Jacek Sójka – kierownik Zakładu dr hab. Magdalena Grenda dr hab. Cezary Kościelniak dr hab. Michał A. Michalski

Zakład Hermeneutyki Kultury Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Remigiusz T. Ciesielski – kierownik Zakładu prof. dr hab. Andrzej Przyłębski

Zakład Kulturowych Studiów Miejskich Samodzielni pracownicy naukowi: prof. dr hab. Ewa Rewers – kierownik Zakładu dr hab. Małgorzata Nieszczerzewska dr hab. Agata Skórzyńska

Zakład Semiotyki Kultury Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Rafał Koschany – kierownik Zakładu prof. dr hab. Anna Grzegorczyk dr hab. Małgorzata Grzywacz dr hab. Małgorzata Jankowska dr hab. Dorota Jewdokimow dr hab. Agnieszka Kaczmarek dr hab. Marcela Kościańczuk

Pracownia Badań nad Kulturą Artystyczną Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Krzysztof Moraczewski – kierownik Pracowni prof. dr hab. Grzegorz Dziamski dr hab. Marcin Adamczak dr hab. Jacek Zydorowicz

Pracownia Badań nad Uczestnictwem w Kulturze Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Jan Grad – kierownik Pracowni dr hab. Andrzej Bełkot

Pracownia Historii i Metodologii Nauk o Kulturze Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Andrzej Zaporowski – kierownik Pracowni

Pracownia Performatyki Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Przemysław Rotengruber – kierownik Pracowni dr hab. Agnieszka Doda-Wyszyńska dr hab. Joanna Ostrowska dr hab. Juliusz Tyszka

Pracownia Religioznawstwa i Badań Porównawczych Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Sławomir Sztajer – kierownik Pracowni prof. dr hab. Zbigniew Drozdowicz dr hab. Artur Jocz

Centra badawcze Od 2003 r. w ramach Instytutu funkcjonuje Centrum Badań im. Edyty Stein, którym kieruje prof. Anna Grzegorczyk. Centrum regularnie organizuje wykłady, konferencje naukowe, publikując artykuły napisane na podstawie referatów w wydawanej przez Centrum serii Zeszytów Naukowych. W 2014 r. pod egidą Instytutu powstało Centrum Myśli Społecznej im. Floriana Znanieckiego. Kieruje nim prof. Andrzej Przyłębski. Centrum organizuje konferencje i spotkania z różnymi gośćmi (m.in. z Antonim Liberą).

Działalność i znaczenie Instytutu Powstanie Instytutu Założenia stojące za powołaniem Instytutu Kulturoznawstwa wyjaśnił jego pierwszy dyrektor, dr Krzysztof Kostyrko, w wywiadzie dla miesięcznika „Nurt” (nr 3 z 1977 r.): „Chcemy dać studentowi szeroką bazę wiedzy ogólnej i chcemy przygotowywać go do różnych praktycznych sytuacji, by wiedział jak rozwijać teoretyczno-praktyczną problematykę bardziej szczegółowo (…). Chcielibyśmy więc dać rzetelne podstawy teoretyczne wiedzy o kulturze, a jednocześnie wyposażyć studentów w pewne umiejętności praktyczne pozwalające im pełnić po ukończeniu studiów różne role społeczne (…). Środowisko humanistyczne – można to bez ryzyka uogólnić – przyzwyczajone jest, że na studiach najpierw opanowywane są zagadnienia faktograficzne, dopiero później – na poziomie seminarium magisterskiego i wyższych lat dokonuje się pewnych uogólnień. My proponujemy inny punkt widzenia zarówno w układzie ogólnym programu, jak i w przebiegu programu na poszczególnych latach. Zaczynamy od bazy teoretyczno-metodologicznej po to, by na wyższych latach pozwolić na zastosowanie tej wiedzy do faktografii. W gruncie rzeczy złudzeniem jest, że można operować „gołymi” faktami.”

Społeczno-regulacyjna koncepcja kultury Prof. Jerzy Kmita, wraz ze współpracownikami i uczniami, opracował społeczno-regulacyjną koncepcję kultury (zwaną wcześniej socjopragmatyczną), która dała podstawy teoretyczne dla rozwijanych w Instytucie badań. Dzięki perspektywie, jaką dawała ta koncepcja, różne zjawiska społeczne, takie jak sztuka, nauka, obyczaj etc., analizowano przy pomocy podobnej aparatury teoretycznej (nie negującej ustaleń dyscyplin tradycyjnie zajmujących się danymi zagadnieniami, jak np. historii sztuki), traktując je jak zjawiska kulturowe. Przykładowo, sam Kmita stosował jej narzędzia do badania rozwoju nauki, Teresa Kostyrko zajmowała się sztukami plastycznymi, Jan Grad analizował zagadnienia moralności i obyczaju.

Badania naukowe i działalność dydaktyczna Dzięki działalności naukowej prof. Kmity, współpracującego z filozofami (Barbara Kotowa, Anna Pałubicka), historykami (Jerzy Topolski) i etnologami (Wojciech J. Burszta, Jacek Schmidt), Instytut Kulturoznawstwa stał się głównym ośrodkiem poznańskiej szkoły metodologicznej. Myśl prof. Kmity nie była jedyną ofertą działalności dydaktyczno-naukowej Instytutu, rozwijano w nim i badano zagadnienia komunikacji kulturowej i najróżnorodniejsze wątki historii kultury, a także takie nurty myśli humanistycznej, kierunki badań i orientacje badawcze, jak teoria krytyczna, postmodernizm, dekonstrukcja, etyka biznesu (business ethics), studia kulturowe (cultural studies), semiotyka, poststrukturalizm, studia nad postkolonializmem, kulturowe studia miejskie, visual studies, gender studies, hermeneutyka filozoficzna czy performatyka. Badania wyżej wymienionych koncepcji zaowocowały licznymi publikacjami i konferencjami naukowymi firmowanymi przez Instytut, znajdują również odzwierciedlenie w podziale Instytutu na Zakłady i w programie nauczania. Pracownicy starali się modyfikować i uzupełniać ofertę w oparciu o przemiany zachodzące w samej humanistyce światowej i wymogi rynku pracy.

Współpraca z UAP Silne więzy połączyły Instytut z poznańską Akademią Sztuk Pięknych (dziś: Uniwersytet Artystyczny). W przypadku kulturoznawców zaowocowało to owocnymi badaniami nad sztuką i kulturą artystyczną oraz włączeniem się w funkcjonowanie życia artystycznego miasta. Instytut udostępnia też artystom przestrzeń wystawową w tzw. Hyde Parku Szamarzewo (Collegium Znanieckiego).

Czasopisma Instytut Kulturoznawstwa intensywnie współpracował z poznańskim czasopismem „Nurt” (1965 -1989), którego redaktorem naczelnym był przez długi czas Krzysztof Kostyrko, pierwszy dyrektor Instytutu. Obecnie Instytut wydaje własne czasopisma: „Studia Kulturoznawcze” (od 1995 r. wydawane jako cykl antologii i monografii, w 2011 r. przekształcone w regularnie wydawane czasopismo) i „Perspektywy Kulturoznawcze” (redagowane przez doktorantów, od 2008 r.). Przez krótki czas funkcjonowały czasopisma zainicjowane w ramach działalności Koła Naukowego: „Zeszyty Kulturoznawcze” i „Poznański Przegląd Teatralny”. Pracownicy Instytutu są poza tym członkami rad programowych i redakcji licznych czasopism wydawanych poza jednostką.

Instytut i studenci Od początku istnienia Instytutu, aż do 1991 r., prowadzono na nim kursy instruktorskie (teatralny i fotograficzny oraz teatralny i upowszechniania kultury filmowej), przygotowujące do prowadzenia amatorskich zespołów. Od 1991 r. działa w Instytucie Koło Naukowe Kulturoznawców, posiadające różne sekcje. Oprócz regularnych spotkań, Koło organizuje m.in. wyjazdy na konferencje i warsztaty. W latach 1979–1992 zorganizowano dwadzieścia obozów teatralnych dla studentów.

Wkład w polskie kulturoznawstwo