Straż Ochrony Kolei (SOK) – umundurowana i uzbrojona formacja działająca na podstawie Ustawy z dnia 28 marca 2003 roku o transporcie kolejowym, przeznaczona do ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego na obszarze kolejowym, w pociągach i dworcach kolejowych.
Podstawa prawna funkcjonowania SOK Ustawa nie tworzy bezpośrednio SOK, lecz zbiór podmiotów, które mogą funkcjonować na podstawie przepisów tej ustawy. Art. 59 ust. 1 Ustawy o transporcie kolejowym nakłada na zarządców infrastruktury kolejowej obowiązek powołania własnej straży ochrony kolei. Z obowiązku ustawowego wywiązało się jedynie dwóch (spośród 14) zarządców: PKP PLK S.A. oraz PKP Szybka Kolej Miejska w Trójmieście. Brak przepisów, które nakładają kary za niepowołanie straży. Nazwa „Straż Ochrony Kolei” – pisana z wielkich liter przysługuje wyłącznie formacji powstałej w PKP PLK S.A. Druga formacja działająca na podstawie Ustawy o transporcie kolejowym nosi nazwę „Straż Ochrony Kolei SKM”. Zgoda na utworzenie w PKP PLK S.A. Straży Ochrony Kolei została udzielona w 2004 roku Decyzją Ministra Infrastruktury nr TK-4-44-28/04 z dnia 30 czerwca 2004 r.
W Straży Ochrony Kolei pełni się służbę. Podstawę czynności funkcjonariuszy stanowi służebny stosunek względem społeczeństwa, etos służby – konieczność ratowania życia i zdrowia ludzi oraz złożone ślubowanie, po którym następuje mianowanie na funkcjonariusza Straży Ochrony Kolei. Ze względu jednak na pozycję administracyjną, zatrudnienie opiera się na umowie o pracę – nie zaś rozkazie imiennym. Funkcjonariusze, wykonując czynności służbowe, zobowiązani są do przestrzegania zasad etyki zawodowej. Działają zarówno w mundurach, jak i w ubiorze cywilnym. Decyzję o zwolnieniu z obowiązku noszenia umundurowania służbowego podejmuje Komendant Główny Straży Ochrony Kolei (w stosunku do wszystkich podległych funkcjonariuszy) lub Komendant Komendy Regionalnej (w stosunku do funkcjonariuszy podległej mu komendy regionalnej i posterunków). Przemawiać o tym mogą: wykonywanie czynności służbowych w miejscach, w których umundurowanie może być zniszczone lub uszkodzone; wykonywaniu określonych zadań służbowych, jeżeli przemawia za tym charakter tych zadań; w czasie narad i spotkań organizowanych poza siedzibami jednostek organizacyjnych straży ochrony kolei, jeżeli organizatorem tych spotkań nie jest straż ochrony kolei; w okresie ciąży.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że „Funkcjonariusze straży ochrony kolei są funkcjonariuszami innych państwowych formacji uzbrojonych, o których mowa w art. 15 ust. 6 ustawy z 21 maja 1999 r. o broni i amunicji. […] straż ochrony kolei nie jest tylko wewnętrzną służbą kolejową, ale jest to formacja posiadająca szerokie kompetencje wymienione w art. 60 ustawy o transporcie kolejowym. I to właśnie zakres kompetencji, a nie organ powołujący rozstrzyga o tym czy mamy do czynienia z państwową formacją uzbrojoną, czy też nie”. Jak wskazał NSA, „zadania przewidziane dla SOK są zbliżone do zadań policji. Wynika to z porównania treści art. 60 ustawy o transporcie kolejowym z treścią art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. z 2011 r., nr 287, poz. 1687 ze zm.). Koszty związane z wykonywaniem takich zadań, czyli ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego, ochroną życia i zdrowia ludzi, mienia, są kosztami, które związane są z realizacją tego celu przez formację państwową lub samorządową (policja, straż miejska). Wobec działania SOK na wskazanym obszarze kolejowym, czy pasie gruntu przyległym do tego obszaru, ale na terenie całego kraju, uzasadnione jest stwierdzenie, że koszty związane z jego funkcjonowaniem, to koszty które generalnie winno ponosić państwo”.
Zgodnie z przytoczonymi podstawami prawnymi, Straż Ochrony Kolei uznać należy za umundurowaną służbę (pełnienie służby w ujednoliconym i chronionym prawnie mundurze), której podległość każe zaliczyć ją do szeregu tzw. „straży” – służb, których naczelny organ nie jest jednocześnie centralnym organem administracji rządowej – podobnie jak ma to miejsce np. w przypadku Straży Leśnej czy Państwowej Straży Rybackiej.
Zadania Podstawowe zadania Podstawowe zadania Straży Ochrony Kolei zawarte są w Ustawie o transporcie kolejowym oraz w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 4 kwietnia 2021 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania oraz sposobu organizacji straży ochrony kolei: kontrola przestrzegania przepisów porządkowych na obszarze kolejowym, w pociągach i innych pojazdach kolejowych; ochrona obszaru kolejowego przed dostępem osób nieuprawnionych i nieupoważnionych, kontrola wstępu na obszar kolejowy, do budynków, budowli i urządzeń kolejowych; ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia na obszarze kolejowym, w pociągach i innych pojazdach kolejowych, opracowywanie planów ochrony, gromadzenie i analiza danych na temat zdarzeń oraz prowadzenie działalności profilaktycznej; Dodatkowo w zakresie kompetencji Komendanta Straży Ochrony Kolei należy: wystawianie posterunków ochronnych, konwojowanie wyznaczonych przez zarządców pociągów i innych pojazdów kolejowych, zabezpieczanie miejsca katastrofy lub wypadku kolejowego, wszelkich śladów oraz mienia do czasu przybycia właściwych organów dochodzeniowych i komisji powypadkowej lub usunięcia skutków wypadku, organizacja i tresura psów służbowych.
Inne czynności służbowe i czynności wyjaśniające Ponadto, w toku czynności służbowych funkcjonariusze Straży Ochrony Kolei dokonują czynności, takich jak: zwalczanie zorganizowanych grup przestępczych na obszarze kolejowym (złodzieje złomu, towarów – w szczególności węgla i miału węglowego oraz zorganizowanych grup działających na dworcach i w pociągach); kontrola punktów skupu metali poprzez sprawdzanie formularzy przyjęcia odpadów metali; zapewnianie bezpieczeństwa publicznego na podległym obszarze poprzez ochronę życia i zdrowia wszystkich ludzi oraz możliwość użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego celem przeciwdziałania naruszenia porządku lub bezpieczeństwa publicznego. Użycie lub wykorzystanie środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej w przypadkach określonych przez Ustawę o transporcie kolejowym, zgodnie z przepisami Ustawy z dnia 24 maja 2013 roku o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, Kontrola stanu trzeźwości osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia po użyciu alkoholu; Kontrola pracowników kolejowych pod kątem obecności środków odurzających przy pomocy narkotesterów; legitymowania osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia, jak również świadków przestępstwa lub wykroczenia, w celu ustalenia ich tożsamości w oparciu o przepisy o Policji; zatrzymywanie i kontroli pojazdu drogowego poruszającego się na obszarze kolejowym i przyległym pasie gruntu w przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przy użyciu tego pojazdu; nakładania grzywien, w drodze mandatu karnego, na zasadach określonych w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia; przeprowadzania czynności wyjaśniających, występowania do sądu z wnioskiem o ukaranie, oskarżania przed sądem i wnoszenia środków odwoławczych w trybie określonym w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia.
W ramach czynności wyjaśniających funkcjonariusze Straży Ochrony Kolei, zgodnie z Kodeksem postępowania w sprawach o wykroczenia oraz Kodeksem postępowania karnego uprawnieni są do przeszukania pomieszczeń i innych miejsc oraz osoby, jej odzieży lub podręcznych przedmiotów w celu znalezienia i zatrzymania przedmiotów podlegających oględzinom lub mogących stanowić dowód rzeczowy. Przeszukanie wymaga jednak zatwierdzenia ze strony właściwego prokuratora, przez co stanowi rzadko wykorzystywane uprawnienie.
Funkcjonariusze Straży Ochrony Kolei uprawnieni są z mocy art. 60 Ustawy o transporcie kolejowym do niektórych czynności do których upoważnieni są funkcjonariusze Policji. Art. 60 określa między innymi następujące uprawnienia funkcjonariuszy Straży Ochrony Kolei:
legitymowania osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia, jak również świadków przestępstwa lub wykroczenia, w celu ustalenia ich tożsamości; ujęcia, w celu niezwłocznego doprowadzenia do najbliższej jednostki Policji, osób, w stosunku do których zachodzi uzasadniona potrzeba podjęcia czynności wykraczających poza uprawnienia straży ochrony kolei; zatrzymywania i kontroli pojazdu drogowego poruszającego się na obszarze kolejowym i przyległym pasie gruntu w przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia; nakładania grzywien, w drodze mandatu karnego, na zasadach określonych w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia; przeprowadzania czynności wyjaśniających, występowania do sądu z wnioskiem o ukaranie, oskarżania przed sądem i wnoszenia środków odwoławczych w trybie określonym w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia; w przypadkach, o których mowa w ustawie dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, funkcjonariusz straży ochrony kolei może użyć środków przymusu bezpośredniego i broń palną
Do niektórych powyższych czynności należy stosować przepisy o Policji. Na sposób przeprowadzenia czynności, o których mowa w ust. 2 pkt 1–3 i ust. 3 Ustawy o transporcie kolejowym, przysługuje zażalenie do miejscowo właściwego prokuratora.
Współpraca z innymi służbami Rozległy teren (długość linii kolejowych podległych jedynie PKP PLK S.A. wynosi 22 002 km – ponad 6 razy więcej niż długość granic Polski) oraz podstawowe wartości, które zabezpieczać ma Straż Ochrony Kolei, nie mają odniesienia do niewielkich uprawnień przyznanych funkcjonariuszom tej służby. W 2017 roku pociągi w Polsce przyjęły 277,73 miliona klientów, a na dworcach kolejowych – jedynie na 10 najbardziej obleganych dworcach – podróż rozpoczynało lub ją kończyło 153,7 mln osób. W tym kontekście problemem jest m.in. brak dostępu funkcjonariuszy SOK do bazy osób poszukiwanych czy zaginionych, brak uprawnienia do dokonania kontroli osobistej i przeglądania zawartości bagaży, jaką mają m.in. funkcjonariusze Policji czy straży gminnych. Powoduje to dublowanie kosztów.
Straż Ochrony Kolei zobowiązana jest do współdziałania z Policją, Strażą Graniczną, Żandarmerią Wojskową, organami Krajowej Administracji Skarbowej i Inspekcją Transportu Drogowego. Współdziałać może także z Wojskami Obrony Terytorialnej. Akty wykonawcze do Ustawy o transporcie kolejowym oraz wewnętrznie obowiązujące SOK, w postaci decyzji Komendanta Głównego Straży Ochrony Kolei zezwalają na współdziałanie m.in. ze strażami gminnymi i strażami ochrony kolei innych zarządców.
Historia mały|Dowódca główny Wojskowej Straży Kolejowej, pułkownik Emil Rauer w mundurze tej formacji 18 listopada 1918, na wniosek Warszawskiej Dyrekcji Kolejowej, Ministerstwo Kolei Żelaznych powołało do życia Straż Kolejową, na czele której stanął Emil Rauer, prezes I Okręgu „Sokoła” Ziemi Warszawskiej. Formację przeznaczono do zabezpieczenia majątku, utrzymania bezpieczeństwa publicznego, ładu i porządku, ochrony podróżnych i ich mienia.
28 kwietnia 1919 w porozumieniu z Ministrem Kolei Żelaznych Straż Kolejową podporządkował sobie na czas wojny Minister Spraw Wojskowych. Od tej chwili straż stała się częścią Wojska Polskiego. Dotychczasowe zadania straży uzupełnione zostały o ochronę transportów wojskowych i zabezpieczenie obiektów kolejowych mających znaczenie wojskowe. Później zmieniona została nazwa formacji na Wojskowa Straż Kolejowa. W okresie II RP do 1939 działał Związek b. Uczestników Wojskowej Straży Kolejowej RP. Po niespełna roku 1 lutego 1920 rozwiązano tę formację, a całość spraw przekazano Policji Państwowej. Sytuacja taka trwała 14 lat, a w tym samym czasie na terenie kolejowym nastąpił znaczny wzrost przestępczości. Aby temu zaradzić, mocą ustawy z 15 kwietnia 1934 o ochronie porządku na kolejach użytku publicznego przystąpiono do organizacji Straży Ochrony Kolei.