Historyzm w Rosji – zróżnicowany kierunek w nowożytnej i współczesnej architekturze rosyjskiej. Od lat 20. XVIII wieku architektura w Rosji ewoluowała z baroku i klasycyzmu do architektury sentymentalnej, romantycznej, eklektycznej i historystycznej. Jako pierwsze pojawiły się historyzujące style: egiptyzujący, neogotycki i chinoiserie. Następnie były rozwijane style: narodowy (bizantyjsko-rosyjski lub neorosyjski), neobizantyński, neomauretański, neorenesansowy, neobarokowy, których elementy były często ze sobą swobodnie łączone. Niektóre style na przykład neoromański pojawiały się okazjonalnie, w odosobnionych przykładach. W XIX wieku pojawił się również eklektyzm i tendencje neoromantyczne w architekturze, a na początku XX wieku tzw. retrospektywizm. Za ostatni dominujący nurt w historyzmie rosyjskim bywa niekiedy uważana architektura socrealistyczna.

Style neorosyjski, neobizantyński i socrealistyczny, obok stylu klasycystycznego, zyskiwały status stylu oficjalnego w historii Rosji. Niektóre style historyzujące znalazły swoje odzwierciedlenie również w pozostałych dziedzinach sztuki i rzemiosła w Rosji, m.in. rzeźbiarstwie, malarstwie, grafice, meblarstwie, złotnictwie, ceramice.

Styl egiptyzujący

Styl egiptyzujący pojawił się w Rosji w okresie baroku piotrowskiego. Najstarszym zachowanym przykładem jest fontanna Piramida w Peterhofie (1721–1724), której pomysłodawcom był Piotr I. Następował szereg obiektów w Petersburgu, Carskim Siole, Pawłowsku i Gatczynie: groby, obeliski, bramy i pomniki w kształcie piramid, mosty, rzeźby sfinksów, faraonów itd. W 1785 roku Nikołaj Lwow wybudował dzwonnicę cerkwi Świętej Trójcy w Petersburgu, mającą według różnych źródeł wynikać z inspiracji piramidą Cestiusza w Rzymie lub kształtem paschy. Podobnymi obiektami są cerkiew św. Mikołaja w Sewastopolu (1857–1870) i czasownia Aleksandra Newskiego w Moskwie (1891). Rozkwit stylu egiptyzującego nastąpił w okresie empire. Wybudowano m.in. pawilon egipski na dworze Golicynów w Kuźminkach (1813), hellenizującą świątynię piramidalną żołnierzy padłych przy wzięciu Kazania w 1552 roku, umiejscowioną na wyspie z własną przystanią (1813–1823), Wrota Egipskie Carskiego Sioła (1829), Most Egipski (1825–1826) i Przystań ze Sfinksami (1833–1834) w Petersburgu. W latach 1913–1914 Leonid Czerniszew wybudował budynek Muzeum Krajoznawczego w Krasnojarsku, stanowiący najbardziej kompleksowy przykład stylu egiptyzującego w Rosji.

Do dalszego rozwoju stylu egiptyzującego doszło w początkowym okresie radzieckim, od lat 20. do lat 50. XX wieku. Z okresu tego pochodzi m.in. Mauzoleum Lenina, egiptyzujące stacje metra w Moskwie i wejście główne do budynku MSZu w Moskwie.

Chinoiserie i inne style

W II. połowie XVIII wieku pojawił się chinoiserie (kitajszczina) – eklektyczny styl w sztuce, wzornictwie i architekturze rosyjskiej nawiązujący do kultury chińskiej. Do najbardziej znaczących przykładów tego stylu w Rosji i całej Europie należy Chińska Wioska z Teatrem Chińskim i innymi obiektami w Carskim Siole, wybudowana na zamówienie Katarzyny II. Kolejnym przykładem jest rokokowy Pałac Chiński w Oranienbaumie (1762–1768). Elementem tego nurtu były tzw. chińskie pokoje w barokowych i rokokowych pałacach arystokracji rosyjskiej, np. Sala Chińska, Niebieski Pokój i pokój Aleksandra I w Wielkim Pałacu Jekateryńskim w Carskim Siole. Kolejne przykłady chinoiserie pojawiły się wraz ze wzrostem wymiany handlowej rosyjsko-chińskiej w XIX wieku, np. Jarmark Chiński w Niżnym Nowogrodzie, na którym były sprzedawane głównie towary chińskie.

Obok chinoiserie była rozwijana również autentyczna sztuka buddyjska. W latach 1909–1915 wybudowano świątynię buddyjską w Petersburgu. W prace nad jej projektem byli zaangażowani najprzedniejsi ówcześni orientaliści i architekci rosyjscy.

Do rzadkich przykładów eklektycznego stylu indosaraceńskiego należy świątynia hinduistyczna w Lachcie w Petersburgu.

Styl neomauretański

Styl neomauretański pojawił się w okresie romantyzmu od lat 20. do lat 50. XIX wieku oraz od lat 80. XIX wieku do 1917 roku pod wpływem neoromantyzmu. Do głównych przykładów należą m.in. Pałac Woroncowa w Ałupce (1828–1855), Pałac Dulber w Mischoriu (XIX wiek, arch. Nikołaj Krasnow), Turecka Bania w Carskim Siole (1852) i Filharmonia w Odessie (1894–1898), która architektonicznym kształtem przypomina Pałac Dożów w Wenecji. Często był łączony z innymi stylami w ramach eklektyzmu: neoromanizmem, stylem neobizantyńskim (np. Teatr Cesarski w Tbilisi z 1896 roku, Tyfilijski Dworzec Kolejowy w Baku z lat 1878–1884), późnogotyckim stylem manuelińskim (np. Dom Morozowa w Moskwie z lat 1895–1899) i architekturą islamu.

Synagogi neomauretańskie W II. połowie XIX i na początku XX wieku styl neomauretański stał się stylem synagog carskiej Rosji, np. synagoga w Taganrogu (1859–1876), Synagoga Wojskowa w Rostowie nad Donem (1872), Wielka Synagoga Chóralna w Sankt Petersburgu (1893), Tomska Synagoga Chóralna (1902), Synagoga Chóralna w Samarze (1903–1908), niezachowana Synagoga Chóralna w Smoleńsku, Synagoga Czelabińska (1903–1905), Synagoga Chóralna w Mińsku (1906), Synagoga Halicka w Kijowie (1909). W stylu tym została wzniesiona również bożnica Tempel w Charkowie (1913), będąca największą synagogą Imperium Rosyjskiego i drugą pod względem kubatury w Europie (po Wielkiej Synagodze Budapesztańskiej).

Meczety neomauretańkie Charakterystyczne dla sztuki islamskiej w Rosji elementy ludowe i rosyjskie, a także tendencje eklektyczne (np. zaprojektowany przez Józefa Płoszkę meczet we Władykaukazie z 1908 roku, kazańskie meczety Azimowski, Burnajewski i Sułtanowski z 2. połowy XIX wieku) i modernistyczne (np. Meczet w Petersburgu z lat 1909–1921, arch. Nikołaj Wasiljew) odróżniają ją od islamskiej sztuki arabskiej czy tureckiej.

Neoromanizm

Budowle w stylu neoromańskim pojawiały się w Rosji od XIX do początku XX wieku okazjonalnie, głównie na potrzeby protestanckiej mniejszości religijnej. Do najstarszych takich obiektów należą luterańskie kościoły w Petersburgu, np. Chrystusa Zbawiciela (1845–1849), św. Jana Apostoła (1859–1860), niemiecki kościół kalwiński (1862) i kościół św. Katarzyny (1863–1865), świątynie protestanckie w Moskwie (np. katedra św. Piotra i Pawła, 1903–1905), Saratowie (np. kościół św. Marii, 1878) i niektórych innych dużych miastach. Wyjątkowym projektem jest Synagoga Brodzka w Odessie (1840–1863) w stylu florencko-romańskim.

Wyjątek w ramach dzisiejszej Rosji stanowi obwód królewiecki usłany neoromańskimi, dawnymi obiektami niemieckimi, np. Baszta Dohna (1852–1853), Twierdza Fryderyka II Wielkiego (1843–1890), kościół Luizy w Królewcu (1899–1901). Neoromanizm niemiecki, zwłaszcza pruski, wpłynął w XIX wieku na niektóre projekty architektoniczne w stylu bizantyjsko-rosyjskim.

Do rzadkich przykładów radzieckiego neoromanizmu należy obserwacyjna Achunska Wieża w Soczi (1935–1936), wybudowana według projektu S. I. Worobjowa.

Neogotyk

W przeciwieństwie do gotyku, styl neogotycki zadomowił się w Rosji bardzo wcześnie i znalazł szerokie zastosowanie w architekturze. Neogotyk pojawił się w Rosji w okresie panowania Katarzyny II (1762–1796) i początkowo bywał łączony z elementami baroku, klasycyzmu i groteski. Do czołowych architektów neogotyckich należeli: Georg Friedrich Veldten, Wasilij Bażenow i Matwiej Kazakow. Jednym z pierwszych przykładów neogotyku w Rosji jest luterańska Kircha Archangielska (1768). Neogotycki styl w sztuce rosyjskiej rozwinął się silnie w latach 70. XVIII wieku. Do najznaczniejszych przykładów należą: Pałac Czesmeński w Petersburgu (1774–1777), Pałac Piotrowski w Moskwie (1776), Wielki Pałac w Carycynie (1776), cerkiew Czesmeńska (1777) i cerkiew Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej w Bykowie (1789). W przeciągu całego XIX i początku XX wieku pojawił się szereg nowo wybudowanych ruin, bram, niewielkich zamków i pałaców w duchu romantyzmu, np. Jaskółcze Gniazdo na Krymie (1911–1912). W latach 20. i 30. XIX wieku pojawiły się pierwsze budowle w stylu gotyku angielskiego, np. Cottage w Peterhofie (1826–1829), kaplica św. Aleksandra Newskiego w Peterhofie (1833) i dworzec kolejowy „Nowy Peterhof” (1857). Styl neogotycki bywał niekiedy łączony z innymi stylami, np. neobarokowym, neomauretańskim i neorosyjskim. Cechy eklektyczne z dominacją neogotyku noszą m.in. cerkiew Trójcy Świętej w Gus-Żeleznym (1802–1866) i dom Sewastianowa w Jekaterynburgu (1863).

Styl neogotycki stał się w XIX wieku stylem rosyjskich kościołów katolickich. Pierwszą świątynią katolicką w stylu neogotyckim był przypuszczalnie kościół św. Jerzego w Samarze (1854–1863). Najokazalszymi neogotyckimi świątyniami katolickimi wybudowanymi w europejskiej części Cesarstwa Rosyjskiego były katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Moskwie (1899–1911) i kościół św. Mikołaja w Kijowie (1899–1909), a w części azjatyckiej kościół Najświętszej Maryi Panny we Władywostoku (1909–1921). Na przełomie XIX i XX wieku wielu rosyjskich architektów tworzących w stylu neogotyckim było polskiej narodowości, m.in. Tomasz Bohdanowicz-Dworzecki, Władysław Horodecki, Józef Płoszko.

Osobny rozdział stanowią dawne, niemieckie obiekty neogotyckie obwodu królewieckiego: bramy miejskie (m.in. Frydlandzka, Brandenburska, Rosgarteńska), kościoły (m.in. Świętej Rodziny w Królewcu, św. Wojciecha w Królewcu, Opieki Najświętszej Bogurodzicy w Królewcu), szpitale (np. św. Elżbiety w Królewcu, św. Jerzego w Królewcu) dom dozorcy mostów w Królewcu i inne.

Neorenesans

Neorenesans w XIX wieku, podobnie jak neobarok, był stylem mniej lub bardziej łączonym z elementami innych stylów w ramach eklektyzmu. Do budynków z przeważającymi cechami neorenesansowymi należą m.in. dawny francuski kościół św. Pawła w Petersburgu (1839–1840, arch. Harald Julius von Bosse), Moskiewski Dworzec Kolejowy w Petersburgu według projektu Konstantina Thona (1844–1851) i Instytut Wawilowa w Petersburgu (1844–1850, arch. Nikołaj Efimow) i gmach dumy miejskiej w Petersburgu (1847–1852, arch. Nikołaj Efimow, później przebudowany). Do pierwszych w całości neorenesansowych budowli należy Pałac Władymirowski w Petersburgu (1867–1872) zaprojektowany przez Andrieja Huna oraz Pałac w Liwadii Nikołaja Krasnowa (XIX wiek).

W 2. połowie XIX wieku rozwinął się w Rosji styl châteauesque, nawiązujący do architektury renesansowych zamków Doliny Loary, m.in. Zamek Meyendorff w Poduszkinie (1874–1875) i Pałac Carski w Massandrze na Krymie (1881–1902).

Przykładem XX-wiecznej retrospektywnej architektury neorenesansowej jest dom Tarasowa w Moskwie (1912). Neorenesans obok neoklasycyzmu i innych stylów stał się po 1917 roku inspiracją dla rozwoju architektury socrealistycznej w Rosji Radzieckiej.

Neobarok i neorokoko

Neobarok w XIX wieku był stylem mniej lub bardziej łączonym z elementami innych stylów w ramach eklektyzmu. Do budynków z przeważającymi cechami neobarokowymi należą m.in. Pałac Biełosielskich-Biełozierskich w Petersburgu (1846–1848), Pałac Alferaki w Taganrogu (1848) i dacza księżnej Zinaidy Jusupowej w Carskim Siole (1856). Pojawiły się również projekty neorokokowe Ippolita Monighettiego, np. wnętrza Pałacu Jekateryńskiego w Carskim Siole.

Powrót do czystych form barokowych nastąpił wraz z retrospektywizmem w latach 1900–1917. Wybudowano m.in. cerkiew Zmartwychwstania Chrystusa na Cmentarzu Smoleńskim w Petersburgu (1901–1903) w stylu baroku naryszkińskiego, cerkiew Opieki Matki Bożej w Plesziwecu (1902–1907) w stylu baroku kozackiego z wpływami modernizmu i czasownię przy soborze św. Samsona w Petersburgu (1909) w stylu baroku jelizawetyńskiego.

Eklektyzm