Karl Emil Maximilian „Max” Weber (ur. 21 kwietnia 1864 w Erfurcie, zm. 14 czerwca 1920 w Monachium) – niemiecki socjolog, filozof, prawnik i ekonomista, którego idee miały ogromny wpływ na teorię socjologiczną i badania społeczne. Wraz z Émilem Durkheimem i Karolem Marksem jest uznawany za ojca socjologii. Brat socjologa Alfreda Webera, mąż Marianne Weber.
Twórczość Webera jest bardzo bogata, był autorem wielu wpływowych i szeroko dyskutowanych tez z zakresu ogólnej teorii społecznej, metodologii nauk społecznych, socjologii gospodarczej, religii, polityki i prawa, a także historycznej.
W zakresie metodologii Weber był przedstawicielem metodologicznego antypozytywizmu, to znaczy uznawał, że nauki społeczne powinny się opierać na swoistej metodologii, opartej na rozumieniu (niem. Verstehen) i konstruowaniu typów idealnych.
W swoich badaniach nad ewolucją społeczeństw starał się zdiagnozować procesy, które doprowadziły do powstania kapitalizmu i społeczeństw nowoczesnych. Wskazywał na zasadniczą rolę racjonalizacji, sekularyzacji i „odczarowania świata”.
Szeroko znane i komentowane było jego połączenie socjologii gospodarczej i socjologii religii, przedstawione w pracy Etyka protestancka a duch kapitalizmu. Weber wskazywał w niej na ścisły związek rozwoju kapitalizmu z wartościami protestanckimi.
W wykładzie Weber określił państwo jako organizację roszczącą sobie „prawo monopolu na wywieranie prawomocnej przemocy fizycznej”. Weber dokonał także wpływowej klasyfikacji panowania politycznego na panowanie tradycyjne, legalne i charyzmatyczne. Wskazywał, że wraz z rozwojem biurokracji nowoczesne państwo coraz bardziej opiera się na racjonalnej, legalistycznej władzy.
Weber był również aktywnym politykiem okresu międzywojennego. Po I wojnie światowej był jednym z założycieli Niemieckiej Partii Demokratycznej. Bez powodzenia ubiegał się o miejsce w parlamencie. Brał udział w komisji przygotowującej konstytucję weimarską (1919).
Życiorys Życie rodzinne i wczesne dzieciństwo thumb|300px|Rodzina Weberów. Max pierwszy z prawej (ok. 1888) Karl Emil Maximilian Weber urodził się w 1864 roku w Erfurcie. Był najstarszym z siedmiorga dzieci Maxa Webera (ojca), bogatego i znaczącego urzędnika, członka , i jego żony Helene (z d. Fallenstein), której rodzina pochodziła z francuskich hugenotów.
Max Weber (ojciec) był zaangażowany w życie publiczne, a w jego domu obecni byli przedstawiciele świata akademickiego i politycznego. Max Weber (syn) wraz z rodzeństwem, między innymi bratem Alfredem, który również został socjologiem i ekonomistą, wzrastali w żywej intelektualnie atmosferze. Na Boże Narodzenie 1876 roku 13-letni Max podarował swoim rodzicom dwa historyczne eseje na temat historii Niemiec i imperium rzymskiegoSica, Alan (2004). Max Weber and the New Century. London: Transaction Publishers, p. 24. .. W szkole był znudzony i rozczarowany postawą nauczycieli, którym okazywał lekceważenie. Potajemnie czytał Goethego, który wywarł na nim ogromne wrażenie i wpłynął na jego myśl i metodologię. Na rozwój intelektualny Webera wpływ miały również narastająca przedwojenna atmosfera, jak i napięcie pomiędzy postawą ojca, czerpiącego przyjemność z życia doczesnego, a matki, ascetycznej, bogobojnej kalwinistki.
thumb|upright|left|Bracia Max, Alfred i Karl Weberowie (1879)
Edukacja W 1882 roku Weber rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Heidelbergu. Po roku służby wojskowej przeniósł się na Uniwersytet Fryderyka Wilhelma w Berlinie. Po kilku latach, spędzonych głównie na „piciu piwa oraz szermierce”, Weber zbliżył się do matki, tracąc kontakt z ojcem. W trakcie studiów pracował jednocześnie jako asystent w kancelarii. W 1886 r. zdał egzamin referendarski. W 1889 r. obronił doktorat z historii prawa pt. Die Entwicklung des Solidarhaftprinzips und des Sondervermögens der offenen Handelsgesellschaft aus den Haushalts- und Gewerbegemeinschaften in den italienischen Städten. Praca ta została w tym samym roku opublikowana jako część rozprawy na temat średniowiecznych spółek handlowych (Zur Geschichte der Handelsgesellschaften im Mittelalter)Weber, Max. Political Writings. Cambridge University Press, 1994, p. ix.. Dwa lata później Weber opublikował rozprawę habilitację pt. Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats- und Privatrecht, został privatdozentem i rozpoczął pracę na berlińskim uniwersytecie.
Wczesna działalność publiczna thumb|upright|Portret Marianne Weber autorstwa Marie David (1896) Po ukończeniu habilitacji Weber zainteresował się współczesną polityką społeczną. W 1888 r. wstąpił do Verein für Socialpolitik, stowarzyszenia niemieckich ekonomistów, związanego ze szkołą historyczną, którego członkowie widzieli w gospodarce instrument służący rozwiązywaniu problemów społecznych i które zapoczątkowało szerokie stosowanie badań statystycznych w ekonomii. Weber zaangażował się również politycznie, dołączając do Ewangelickiego Kongresu Społecznego. W 1890 roku Verein rozpoczął badania nad „kwestią polską” (Ostflucht). Ludność polska napływała do przeżywających industrializację miast wschodnich Niemiec, zmieniając ich strukturę ludnościową. Weber przewodził projektowi badawczemu nad tym procesem i napisał dużą część raportu końcowego. Raport spotkał się z zainteresowaniem i zapoczątkował renomę Webera jako socjologa. Od 1893 do 1899 r. Weber należał do Związku Wszechniemieckiego, organizacji, która prowadziła kampanię przeciwko napływowi polskich robotników. To na ile Weber popierał politykę germanizacji Polaków i politykę nacjonalistyczną, jest przedmiotem sporów wśród badaczy. Np. w pracy Der Nationalstaat und die Volkswirtschaftspolitik (1895) wprost krytykował imigrację Polaków i obwiniał za to klasę junkrów, realizujących swoje egoistyczne interesyWeber, Max. Political Writings. University of Cambridge Press, 1994. s. 1–28..
thumb|upright|Max Weber i jego żona Marianne w 1894 r. W 1893 roku poślubił swoją daleką kuzynkę Marianne Schnitger, późniejszą działaczkę feministyczną i socjolożkę. Po śmierci Maxa Marianne zebrała i opublikowała jego notatki i dzieła rozproszone pod postacią zwartych publikacji. Jest ważnym źródłem dla zrozumienia jego życia i myśli, jak również niezależną badaczką. Nie mieli dzieci i ich małżeństwo często uznaje się za nieskonsumowane. Małżeństwo dało Weberowi długo oczekiwaną niezależność finansową i pozwoliło mu w końcu opuścić dom rodzinny. Małżeństwo przeprowadziło się do Fryburga, gdzie w 1894 r. Weber został mianowany profesorem ekonomii na tamtejszym uniwersytecie. W 1896 r. Max Weber został profesorem ekonomii na Uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie zgromadził wokół siebie tak zwane koło Webera, do którego należeli jego żona Marianne, Georg Jellinek, Ernst Troeltsch, Werner Sombart, Marc Bloch, Robert Michels i György Lukács. Jego zainteresowania obejmowały wtedy ekonomię i historię prawa. Cały czas pozostawał też aktywny w Verein i w Kongresie Ewangelickim.
W 1897 roku Weber pokłócił się poważnie z ojcem. Ten zmarł po dwóch miesiącach, bez pojednania się z synem. Po tym wydarzeniu Weber zaczął miewać nastroje depresyjne, stał się nerwowy i cierpiał na bezsenność. Zaciążyło to na wypełnianiu przez niego obowiązków profesorskich. Jego stan zmusił go do ograniczenia dydaktyki, a w końcu do przerwania kursu jesienią 1899 roku. Lato i jesień 1900 Weber spędził w sanatorium. Następnie wraz z żoną wyjechali do Włoch, gdzie pozostali do kwietnia 1902 roku, kiedy Weber powrócił do wykładów w Heidelbergu. W 1903 po raz kolejny przerwał wykłady i nie podjął ich aż do 1919 r. Pogłębiające się schorzenia psychiczne Webera były dokumentowane przez Marianne w szczegółowym dzienniku. Dziennik został przez nią później zniszczony, ponieważ Marianne obawiała się, że informacje te mogą posłużyć nazistom do dyskredytacji dorobku jej męża.
Późniejsza kariera Po dużej produktywności we wczesnych latach 90. XIX w., między 1898 a 1902 r. Weber nie opublikował żadnej pracy i w końcu zrezygnował z bycia profesorem (1903). Uwolniony od obowiązków, w tym samym roku przyjął stanowisko zastępcy redaktora w Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik, gdzie pracował z i Wernerem Sombartem. Jego zainteresowania przesunęły się w kierunku podstawowych problemów nauk społecznych, a prace z tego okresu mają nadal ogromne znaczenie dla badaczy. W 1904 r. Weber zaczął publikować w czasopiśmie niektóre ze swoich najbardziej wpływowych prac, w szczególności esej Etyka protestancka a duch kapitalizmu. Praca ta jest najbardziej znanym dziełem Webera i stała się podstawą jego późniejszych badań nad wpływem kultury i religii na rozwój systemów gospodarczych.
thumb|Zdjęcie z 1919 r. W 1904 r. Weber odwiedził Stany Zjednoczone i brał udział w Kongresie Sztuk i Nauk podczas wystawy światowej w Saint Louis. Pomimo częściowej poprawy w stanie zdrowia, Weber uważał, że nie może powrócić do normalnej dydaktyki. Jego dochody zapewniały praca w charakterze prywatnego nauczyciela oraz otrzymany spadek (1907). W 1909 roku rozczarowany współpracą z Verein für Socialpolitik, współtworzył Niemieckie Towarzystwo Socjologiczne (, DGS) w którym został pierwszym skarbnikiem. W 1912 r. zrezygnował jednak z członkostwa. W 1910 roku napisał tekst poświęcony „socjologii prasy” wstępny raport liczący siedem stron. Tekst stanowi kompletny program badawczy dotyczący mediów zapowiadający analizowanie zawodów związanych z komunikacją. Zauważa, że czytelnicy w różnych krajach nie mają takich samych oczekiwań i że te oczekiwania bardziej modelują gazety niż gazety modelują swoich czytelników. Dokonał analizę specyficznego wpływu mediów na nowoczesnego człowieka, pewien sposób postrzegania świata zewnętrznego, który wynika z ciągłej konfrontacji z wielością punktów widzenia.
Działalność polityczna W 1912 roku Weber dążył do stworzenia partii łączącej socjaldemokratów i liberałów. Działalność ta była nieudana, częściowo z powodu nieufności wielu liberałów wobec socjaldemokratycznych idei rewolucyjnych.
thumb|left|Max Weber (z przodu) z Ernstem Tollerem (1917) Weber miał 50 lat w momencie wybuchu I wojny światowej. Zgłosił się do służby i został przydzielony jako rezerwowy oficer kierujący organizacją szpitali wojskowych w Heidelbergu. Funkcję tę sprawował do końca roku 1915. Pogląd Webera na wojnę i ekspansję Cesarstwa Niemieckiego uległ zmianie podczas trwania konfliktu. Początkowo popierał nacjonalistyczną retorykę i politykę wojenną, chociaż robił to z pewnym wahaniem. Z czasem został jednym z najbardziej znaczących przeciwników militarnej polityki cesarza Wilhelma II. Publicznie krytykował aneksję Belgii i nieograniczoną wojnę podwodną. Popierał reformę konstytucyjną, demokratyzację oraz powszechne prawo wyborcze.
W 1918 r. Weber dołączył do Rady Robotników i Żołnierzy w Heidelbergu. Był członkiem niemieckiej delegacji pokojowej w Paryżu i doradcą poufnego komitetu do sprawy reformy konstytucyjnej, która opracowała projekt Konstytucji weimarskiej. Wzorując się na modelu amerykańskim, Weber popierał silną, pochodzącą z wyboru, władzę prezydencką, która równoważyłaby władzę administracji. Popierał również kontrowersyjny art. 48 konstytucji weimarskiej, przyznający prezydentowi specjalne kompetencje w stanach nadzwyczajnychSven Eliaeson, „Constitutional Caesarism: Weber’s Politics in their German Context”, in Turner, Stephen (ed) (2000). The Cambridge Companion to Weber. Cambridge: Cambridge University Press, p. 142..