mały|Plan sytuacyjny cmentarza w Zumie wykonany w połowie XIX wieku przez ekspedycję Karla Richarda Lepsiusa. Lepsius mylnie założył, że kurhany są pozostałością piramid podobnych do tych, które znaleziono w Al-Kuru. Az-Zuma (arab. الزومة, Az-Zūma; ang. Zuma, El Zoma, Ez Zuma) – wieś i stanowisko archeologiczne położone ok. 25 kilometrów w dół Nilu od Dżabal Barkal i Kurajmy w Sudanie, ok. 50 kilometrów w dół rzeki od IV katarakty. Miejscowość i znalezione na jej zachodnim skraju cmentarzysko znajdują się ok. 10 kilometrów od Al-Kuru na prawym brzegu rzeki.
Na terenie wsi od 2004 prowadzone są przez zespół polskich archeologów prace archeologiczne. W ich trakcie zbadano kilkanaście spośród 29 znalezionych na miejscu kurhanów grzebalnych z przełomu V i VI wieku naszej ery. Znalezione w nich kości i artefakty, takie jak gliniane naczynia czy ozdoby stanowią dowód wysokiej złożoności społecznej, a jednocześnie homogeniczności kulturowej Makurii we wczesnym okresie istnienia państwa.
Prace archeologiczne Cmentarzysko w Az-Zuma znajduje się na płaskim wzgórzu na zachodnim skraju miejscowości. Było znane archeologom przynajmniej od dwustu lat i wielu badaczy opisywało tę lokalizację. Stanowisko wstępnie zbadały m.in. wyprawy Richarda LepsiusaPlan cmentarza, George'a Andrew Reisnera, Wallisa Budge'a, a w czasach współczesnych także zespół Bogdana Żurawskiego. Mimo to nie doszło do wykopalisk i teren wokół Az-Zuma pozostał niezbadany przez archeologów, inaczej niż inne nubijskie stanowiska wczesnochrześcijańskie w Ballanie i Qustul w Dolnej Nubii, Hammur i Tanqasi w pobliżu Dongoli czy el-Hobagi w Środkowym Sudanie. Wczesne ekspedycje wykonały jedynie mapy terenu, szkice oraz zdjęcia lotnicze pola grzebalnego.
Systematyczne prace archeologiczne rozpoczęły się 23 grudnia 2004; pierwszy sezon prac potrwał do 27 stycznia 2005. Prowadził je zespół polskich i sudańskich archeologów. Poprzedził je rekonesans przeprowadzony w ramach misji Southern Dongola Reach Survey (SDRS) pomiędzy styczniem a marcem 1998. Zasięgiem SDRS obejmuje prawy brzeg Nilu od południowego skraju polskiego sektora archeologicznego w Starej Dongoli po Az-Zuma ok. 140 kilometrów na południe.
Kurhany Na powierzchni gruntu pozostały do współczesności ślady 29 kurhanów zlokalizowanych w rzędach wzdłuż sezonowych strumieni biegnących z zachodu na wschód. Już w pierwszym sezonie prac trzy z nich archeolodzy poddali dokładniejszym badaniom, w sezonie 2007 zbadano następnych pięć, w 2009 kolejne cztery a w 2011 kolejne trzy. Wszystkie znalezione na miejscu pozostałości kurhanów wykonano z ziemi bądź ziemi przemieszanej ze żwirem, które utrzymywane są na miejscu przez warstwę nieobrobionych kamieni pokrywających powierzchnię, lub przez pierścień bloków z lokalnego piaskowca otaczający podstawę kopca. Na podstawie zawartości i budowy wyróżniono trzy różne typy stanowisk grzebalnych.
Kopce tzw. typu trzeciego są płaskie i mają mniej niż 0,7 metra wysokości i średnicę od 9 do 20 metrów. Zbudowane są z piasku wymieszanego z drobnym żwirem, wokół podstawy biegnie pierścień z ciasno ułożonych bloków piaskowca. Do komór grobowych prowadził pionowy, prostopadłościenny w przekroju szyb, zorientowany na osi wschód-zachód, z niszą stanowiącą właściwe miejsce pochówku umieszczoną na południowej ścianie szybu. Był to typowy dla regionu między III a IV kataraktą rodzaj pochówków w okresie powstania nekropolii w Az-Zuma.
Typ pierwszy stanowią kopce o średnicy od 25 do 53 metrów, pokryte w całości kamieniem. Ze względu na tę cechę wcześni badacze wizytujący Az-Zumę zakładali, że są one pozostałościami niewielkich piramid podobnych do tych z Kurru, czego jednak nie potwierdziły współczesne badania. Największe z kamieni pokrywających powierzchnię kopca mają 35 × 25 × 15 centymetrów, większość jest mniejsza. Ocenia się, że w chwili ukończenia kurhany tego typu miały od 6 do 13,5 metra wysokości. Tumulusy tego typu znajdują się na obrzeżach cmentarzyska.
Z kolei kopce typu drugiego są mniejsze, mają średnicę od 21 do 31 metrów, wysokość od 0,8 do dwóch metrów i są wykonane z piasku przemieszanego z dużą ilością żwiru. Mają spłaszczony kształt i pokryte są z rzadka ułożonymi nieobrobionymi kamieniami, lub nie posiadają w ogóle pokrycia, a ich trwałość zapewniał jedynie niski pierścień kamienny otaczający ich podstawę. Szyb w grobowcach tego typu ma kształt litery M (patrząc od góry), odchodzą od niego dwie komory: południowa zawierała sam pochówek, zachodnia – inwentarz grzebany razem ze zmarłym.
Cechą charakterystyczną kurhanów typu I i II jest oddalenie komory grobowej od pionowego szybu o kilka do kilkunastu metrów, w chwili budowy łączył je odpowiedniej długości tunel. Podobne tunele znaleziono jak dotąd jedynie na cmentarzu w Hammur. Choć podobne tunele dość często kopali złodzieje próbujący dostać się do grobowców, w przypadku Hammur i Az-Zumy wydaje się, że powstały one jeszcze w czasie budowy grobowców i mogły mieć jakiś cel rytualny. Ich przeznaczenie nie jest jednak znane.
Wszystkie odkopane dotąd grobowce zostały były splądrowane w dawnych wiekach przez rabusiów grobów; niektóre z nich ograbiono zaledwie na kilka lat przed rozpoczęciem prac archeologicznych. Do zniszczenia przyczynili się także późniejsi mieszkańcy tych ziem, także współcześnie pozyskujący budulec z kurhanów. Mimo to w zbadanych grobowcach znaleziono bogate zbiory ceramiki użytkowej, koraliki, przedmioty metalowe i fragmenty kości zwierząt (głównie hodowlanych: wielbłądów, kóz i owiec)Osypińska, Marta. „Animal bones from the excavations at ez-Zuma”. Polish archaeology in the Mediterranean 16 (2004): 404–8. Znajdują się zarówno w głównych komorach grobowych, jak i w dodatkowych komorach przeznaczonych specjalnie na dary składane do grobu wraz ze zmarłym. Na podstawie znalezisk ceramicznych pochówki datowane są na koniec V i pierwszą połowę VI wieku naszej ery.
Poza kurhanami, w północnej części nekropoli znaleziono także pozostałości prostych grobów powierzchniowych, zorientowanych na osi północ-południe lub wschód-zachód, co może wskazywać na pochówki, odpowiednio, muzułmańskie i chrześcijańskie.
Cmentarzysko w Az-Zumie w 2003 zostało wpisane przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa, wraz z innymi stanowiskami archeologicznymi położonymi w okolicy.
Przypisy
Bibliografia Czyżewska-Zalewska, E. (2016). Pottery from El-Zuma in Sudan: remarks on production, technology and usage. Polish Archaeology in the Mediterranean 25, 725–740 El-Tayeb, M., Skowrońska, E., Czyżewska, E. (2016). Early Makuria Research Project. The Results of Three Seasons of Excavation at El-Zuma Cemetery, 2013, 2014 and 2015. Sudan and Nubia 20, 110–126 Then-Obłuska, J.(2016). Trade and faith in Nubian early Makuria (AD 450–550): macroscopic examination of personal adornments from el-Zuma in Nubia. Polish Archaeology in the Mediterranean 25, 741–760 Iwaszczuk, U. (2015). Animal remains from the Early Makurian cemetery in El-Zuma (season 2013). Polish Archaeology in the Mediterranean 24/1, 425–430 El Tayeb, M., Juszczyk-Futkowska, K. and Czyżewska, E. (2014). El-Zuma 2011: the fourth season of excavations on the site. Preliminary report. Polish Archaeology in the Mediterranean 23/1, 357–374 Zieliński, Ł. (2014). Metal objects from el-Zuma cemetery, 2011. Polish Archaeology in the Mediterranean 23/1, 375–390 El-Tayeb, M. (2012). Funerary traditions in Nubian Early Makuria (=GAMAR Monograph Series 1). Gdańsk: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku Klimaszewska-Drabot, E., Czyżewska, E. (2012). The pottery from four tumuli graves in El-Zuma (2009). Polish Archaeology in the Mediterranean 21, 361–376 El-Tayeb, M. and Czyżewska, E. (2011). Early Makuria Research Project. Excavations at El-Zuma. The third season, Jan.–Feb. 2009. Sudan & Nubia 15, 108–118 Juszczyk, K. (2011). Report on burial architecture of tumuli T.11 and T.13. Sudan & Nubia 15, 119–123 Klimaszewska-Drabot, E. (2010), Pottery from the cemetery in El-Zuma (2007 season). Polish Archaeology in the Mediterranean 19, 480–487 Osypińska, M. (2010). Animal bone remains from the cemetery in El-Zuma (2007 season). Polish Archaeology in the Mediterranean 19, 488–493 El-Tayeb, M. (2010). Early Makuria Research Project. Excavations at El-Zuma. In: Godlewski, W. and Łajtar, A., Between the Cataract. Proceedings of the 11th Conference for Nubian Studies. Warsaw University, 27 August–2 September 2006, Warsaw Part. II, (=Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2.2/1–2), 205–217 El-Tayeb, M. (2007). Early Makuria Research Project. El-Zuma excavations. Preliminary report on the second season, 2007. Polish Archaeology in the Mediterranean 19, 467–479 El-Tayeb, M. (2007). Early Makuria Research Project. Test Excavation in El-Zuma Cemetery. In: B. Gratien (ed.), Mélanges offerts à Francis Geus (=CRIPEL 26), Lile, 71–86 Obłuski, A. (2005). Remarks on a survey of the tumuli field at El-Zuma. Polish Archaeology in the Mediterranean 16, 400–403 Osypińska, M. (2005). Animal bones from the Excavations at. El-Zuma. Polish Archaeology in the Mediterranean 16, 404–408 El-Tayeb, M. (2005). Early Maukria Research Project, Excavations at El-Zuma, Preliminary Report. Polish Archaeology in the Mediterranean 16, 389–399
Linki zewnętrzne Wpis na listę Światowego dziedzictwa UNESCO w języku angielskim i francuskim
Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Sudanie Kategoria:Kusz Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Sudanie