Podatek od wartości gruntu ( – , również – ) – podatek typu od samej ziemi. W przeciwieństwie do innych podatków od nieruchomości (takich jak podatek katastralny), podstawą opodatkowania jest tutaj wartość samego nieulepszonego gruntu, nie obejmuje więc wartości budynków, ruchomości, i innych ulepszeń.
Rozwiązanie to nazwano „podatkiem doskonałym”. O efektywności ekonomicznej podatku od wartości gruntu pisał już Adam Smith, jednak koncepcję spopularyzował Henry George. W bestsellerowej książce (1879) George argumentował, że ponieważ wartość gruntu wynika z jego lokalizacji – publicznego sąsiedztwa – renta ekonomiczna z użytkowania tej ziemi jest najbardziej logicznym źródłem dochodu publicznego. Podatek ma charakter podatku progresywnego, ponieważ jego ciężaru nie ponoszą osoby nie posiadające gruntów, a jedynie właściciele ziemi, proporcjonalnie do potencjalnej rentowności swoich nieruchomości. Natura tego podatku i równowaga rynkowa sprzyjają temu, aby jego ciężar nie był przenoszony na najemców ani robotników, poprzez wyższy czynsz lub niższe wynagrodzenie. Podatek ten, podobnie do podatków Pigou, zwiększa efektywność rynku, gdyż sprawia, że koszt utrzymania zasobu zaczyna uwzględniać efekty zewnętrzne. Można go traktować jako przykład podatku ekologicznego, ponieważ zniechęca do marnotrawstwa ograniczonego zasobu naturalnego, jakim jest powierzchnia ziemi. Idea, że renta gruntowa pochodząca z natury powinna służyć społeczności oraz mogłaby zastąpić inne podatki, jest określana mianem georgizmu i jest ważną częścią filozofii geolibertariańskiej.
Podatek jest obecnie stosowany m.in. w Danii, Estonii, LitwieTax information for Lithuania., Rosji, Hongkongu, Singapurze, oraz na Tajwanie. Obowiązuje także lokalnie w niektórych regionach Australii (Nowej Południowej Walii) oraz Stanów Zjednoczonych (Pensylwanii).
Skutki gospodarcze Wartość gruntu (z pominięciem ulepszeń) wynika bezpośrednio z dochodu – renty ekonomicznej – jaką ma on potencjał przynieść, która z kolei wynika ze sprzyjających właściwości otoczenia. Rynkowe oszacowanie wysokości tej możliwej renty decyduje o wolnorynkowej cenie ziemi. Wprowadzenie podatku przechwytującego część tej renty prowadzi do relatywnej obniżki ceny ziemi, zwiększenia dostępności gruntów na rynku i zmniejszenia zjawiska pogoni za rentą. Chroni w ten sposób wspólny zasób, jakim jest naturalna powierzchnia gruntów, i zapewnia dochód na dalsze publiczne inwestycje w obszarze dobra publicznego.
Grunty, które są w danym momencie nieużywane lub używane poniżej swojego potencjału, po wprowadzeniu tracą na rentowności, co zwiększa presję na efektywne wykorzystywanie i handel tym ograniczonym zasobem.
Efektywność Większość podatków (takich jak podatki dochodowe lub konsumpcyjne) zwiększa zniekształcenia ekonomiczne, poprzez oddalenie krańcowych zysków zachowań ekonomicznych od punktu równowagi rynkowej z krańcowymi kosztami, co tworzy zbędną stratę społeczną. Podatki, które polegają na kapitalizacji efektów zewnętrznych, takie jak , są od tej zasady wyjątkiem – zmniejszają zniekształcenia i straty społeczne, ponieważ ujawniają w cenach rynkowych realne koszty i zyski z dóbr i zasobów publicznych (np. zewnętrzne korzyści z dobrze skomunikowanego i popularnego sąsiedztwa), które są w przeciwnym razie ukryte. Ponieważ podaż gruntu ma ograniczoną elastyczność, lokalne renty z gruntów zależą w przeważającym stopniu od popytu najemców, co redukuje zachęty do przenoszenia ciężaru podatku na najemcówAdam Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, Księga V, Rozdział 2, Część 2, Artykuł I: . Ważnym czynnikiem decydującym o efektywności tego podatku jest również fakt, że jest przypisany do konkretnego gruntu, którego nie można przenieść, przez co znacznie trudniej się przed nim uchylić niż przed innymi daninami.
Bezpośrednimi beneficjentami rozwoju lokalnego sąsiedztwa są jego faktyczni użytkownicy. Wzrost dóbr publicznych w danej okolicy (takich jak transport, bezpieczeństwo, szkolnictwo) przesuwa krzywą popytu najemców w prawo. Posiadacze ziemi, jeśli to inne osoby, zyskują na tym pośrednio, dzięki zwiększonej konkurencji cenowej wśród najemców. Wprowadzenie podatku od wartości gruntu w tym obszarze sprzyja temu, aby publiczne korzyści nie były koncentrowane i zawłaszczane przez posiadaczy ziemi, ale pozostawały w strefie publicznej.
jest uzasadnione ekonomicznie, ponieważ nie zniechęca do pracy i konsumpcji ani oszczędności i inwestycji oraz unika tworzenia zbędnej straty społecznej. Optymalny podatek od wartości gruntu może mieć negatywną wartość straty społecznej – przynosi społeczną korzyść, bo prowadzi do efektywniejszego wykorzystywania zasobów gruntowych. Noblista William Vickrey napisał, że „zlikwidowanie większości podatków od działalności gospodarczej, łącznie z daninami od nieruchomości, pozostawiając tylko podatki odzwierciedlające krańcowy koszt dóbr publicznych właściwych dla konkretnego miejsca, i zastąpienie ich podatkami od wartości gruntu, znacząco podniosłoby wydajność ekonomiczną danej jurysdykcji.”Vickrey, W. (1996). Pozytywne teoretyczne efekty na efektywność rynku obserwuje się praktycznie, w badaniach empirycznych.
Fred Foldvary zaobserwował, że podatek tego typu zachęca posiadaczy ziemi do podejmowania inwestycji lub odsprzedaży niewykorzystywanych gruntów. Jego zdaniem, ponieważ zniechęca do spekulacji gruntami, podatek ten sprzyja rewitalizacji centrów miast i redukuje negatywne zjawisko eksurbanizacji. Ilustracją tego efektu jest Pensylwania, gdzie wprowadzenie zmniejszyło liczbę opuszczonych budynków z ok. 4200 w 1982 do poniżej 500 w XX wieku. Wielu urbanistów uważa, że podatek od wartości gruntu jest efektywną metodą promocji nowoczesnego rozwoju miejskiego, opartego na transporcie publicznym.
Bańki na rynku nieruchomości Wysokie renty z posiadania ziemi mogą sprzyjać powstawaniu baniek spekulacyjnych na tym rynku, i przyczyniać się do cyklicznych recesji. Proponenci uważają, że to rozwiązanie zniechęca do spekulacji tego typu i uwalnia kapitał dla bardziej produktywnych inwestycji.
Przy wysokiej stawce, prowadzi do spadku wartości gruntów, ponieważ redukuje na tym rynku zjawisko pogoni za rentą. Wszystkie opisane wyżej czynniki skłaniają posiadaczy ziemi do politycznego oporu przed tym rozwiązaniem. Jest to prawdopodobne wyjaśnienie, dlaczego mimo przedstawianych przez ekonomistów zalet, podatek ten nie jest szeroko stosowany.
Problemy praktyczne Z wprowadzeniem podatku od wartości gruntu wiąże się kilka praktycznych problemów, w szczególności musi być on: Obliczany na sprawiedliwych zasadach Wprowadzany stopniowo i na odpowiedniej wysokości Ściągany z rzeczywistych właścicieli działki
Wycena wartości ziemi Sprawiedliwa wycena wartości działki może być w praktyce trudna. Było to częścią głównych historycznych argumentów przeciw . Jednak współcześnie analiza ilościowa zagregowanych danych rynkowych i informacji finansowych w dużym stopniu rozwiązuje ten problem. Tego typu wycena, np. w postaci tzw. regresji hedonicznej, jest dziś powszechnie stosowana m.in. w przemyśle ubezpieczeniowym oraz na rynku nieruchomości. Po stworzeniu i uzgodnieniu wyceny pierwszych lokalnych punktów odniesienia, dalsze obliczenia statystyczne są już łatwiejsze.
Wysokość podatku Zdaniem części ekonomistów, dążenie do tego, aby całkowicie zastąpił inne podatki, jak chciał George, jest nierealistycznePosner, Richard A. Podatek ten w praktyce, np. w Danii, pozostaje jedną z części ogólnego systemu podatkowego, i ma stawki rzędu ok. 2–3%. Według analizy warsztatowej Banku Światowego, efektywność podatku jest niższa, jeśli ze względów politycznych jego stawki są zbyt niskie i zróżnicowane, np. znacząco obniżone dla zastosowań mieszkalnych i rolnictwa. Również analiza empiryczna danych z Kanady i Rosji wskazuje na to, że zbyt duża swoboda samorządów w ustalaniu preferencyjnych stawek podatku dla wybranej klienteli niweluje efektywność i sprawiedliwość podatku.
Ustalenie własności ziemi W niektórych krajach jest niepraktyczne, ponieważ brak tam systematycznych rejestrów własności gruntów lub prywatnej własności ziemi. Jest to sytuacja spotykana w wielu krajach rozwijających się. Zwolennicy podatku uważają, że jego zalety uzasadniają wprowadzenie takich rejestrów, na przykład pod groźbą przepadnięcia ziemi, do której nikt się nie przyznaje.
Struktura zachęt Spekulacje Posiadacz ziemi o wysokiej wartości w prosperującym położeniu jest dzięki zniechęcany do traktowania gruntu jako pasywnego instrumentu spekulacyjnego. Podatek ten zachęca do produktywnego wykorzystywania tego ograniczonego zasobu.
Obciążenie Cena dobra o niskiej elastyczności podaży, takiego jak ziemia, spada pod wpływem opodatkowania, niekoniecznie jednak znacząco redukując podaż. Większość dóbr konsumpcyjnych zachowuje się odwrotnie – podatki nakładane na pracę lub konsumpcję, zmniejszając ich opłacalność, zmniejszają podaż. W przypadku takich dóbr, przedsiębiorca może przenieść ciężar takich podatków z siebie na pracowników i konsumentów. W przypadku to zjawisko jest ograniczone, i jeśli dochód jaki tworzy pozwala obniżyć w zamian inne, mniej efektywne podatki, może doprowadzić do relatywnego zwiększenia ogólnej aktywności gospodarczej, w postaci prywatnych i publicznych inwestycji. Pośrednio, dzięki temu wzrostowi, może w konsekwencji częściowo przywrócić wyższą wartość ziemi.
Podatek od wartości gruntu może zmniejszyć aktywność stref gospodarki obsługujących posiadaczy rent z gruntu. W niektórych krajach, 80% wszelkiej aktywności bankowej to udostępnianie kredytów hipotecznych. Negatywnym efektem może być zmniejszony popyt na taki kapitał i mniejsze dochody bankowości.
Wykorzystanie ziemi Większa dostępność nieruchomości zmniejsza ich ceny. Przesunięcie ciężaru podatkowego na grunty zachęca do inwestycji na niewykorzystanych terenach i obniża ich koszty. Tej postaci większa intensywność wykorzystania zasobów gruntowych przeciwdziała również eksurbanizacji. Jeśli jest znaczącym źródłem dochodów samorządu, zachęca on planistów miejskich do tworzenia planów zagospodarowania miejscowego o wysokiej efektywności ekonomicznej. Wpływ ograniczeń planistycznych i rynkowych w efektywnym wykorzystaniu ziemi w miastach jest określana w analizach ekonomicznych jako bardzo istotna dla gospodarki czy cen mieszkań.
Pobór jest mało podatny na uchylanie się od płacenia podatków, ponieważ jest przypisany do geograficznie określonych działek ziemi, których nie da się tak jak kapitału ukryć bądź przemieścić, np. do raju podatkowego.
Etyka Powierzchnia ziemi jest ograniczonym zasobem naturalnym. Grunt sam w sobie z zasady nie zawdzięcza swojej wartości działaniom właściciela na jego obszarze (w przypadku mówimy o surowym z pominięciem dokonanych na działce inwestycji), i w całości wynika z efektów zewnętrznych sąsiedztwa.
Religia Argumenty zwolenników o podłożu religijnym odnoszą się do treści religijnych przedstawiających ziemię jak dar Boga dla całej ludzkościHarry Gunnison Brown (1936). . Ponadto religia ta zakłada, że władza państwowa ma prawo do zarządzania i nakładania podatków na prawo własności, kierując się zasadami dobra wspólnego. Na przykład Kościół Rzymskokatolicki głosi w doktrynie o uniwersalnym przeznaczeniu dobra ():
Sprawiedliwość obejmuje wartość gruntu wynikającą z korzyści płynących z otoczenia, takich jak dobre skomunikowanie i dostępność usług publicznych. jest wprowadzeniem w życie zasady finansów publicznych zwaną przechwytywaniem wartościCoughlin (1999), p.263..
Udane działania publiczne zwiększają wartość objętych nimi terenów, i dochody z . Według etycznego argumentu, koszt tych ulepszeń powinni ponosić właściciele, których majątek w efekcie wzrósł nie z ich zasługi. W ten sposób podatek od wartości gruntu przechwytuje społeczną wartość dodaną, pozwalając obniżyć podatki od wartości tworzonych prywatnie.