Artykulacja ( = rozczłonkowanie) – jeden z elementów dzieła muzycznego, określający sposób wzbudzania, kształtowania i łączenia dźwięków i współbrzmień. Artykulacja kształtuje także frazowanie, nadaje utworowi muzycznemu odpowiedni wyraz i dopełnia go pod względem technicznym. W zapisie nutowym, do poszczególnych sposobów wydobywania dźwięków przyporządkowane są znaki artykulacyjne.
Istnieje szereg określeń artykulacyjnych, niektóre z nich mają charakter uniwersalny, inne są właściwe dla danego instrumentu. Najczęściej spotykanymi rodzajami artykulacji są: staccato, legato, spiccato, portato, portamento, glissando, tremolo (tremolando) oraz arpeggio.
Znaki artykulacyjne Uniwersalne Plik:Staccato (muzyka).pngstaccato – skracanie dźwięków, mniej więcej o połowę ich wartości, poprzez ostre ich wydobywanie i oddzielanie od siebie. Wiąże się to z inną techniką gry. Na przykład na fortepianie klawisz jest uderzany palcem przy jednoczesnym, raptownym podniesieniu nadgarstka.Plik:Spiccato (muzyka).pngspiccato – podobne do staccato, lecz jeszcze krótsze i ostrzejsze.Plik:Portato (muzyka).pngportato – z oderwaniem ręki od instrumentu i jej bezwładnym opuszczeniem. Sposób ten wykorzystywany przy nauce ustawienia aparatu (ręki) na klawiaturzePlik:Legato (muzyka).pnglegato – dźwięki grane są płynnie, w sposób maksymalnie łączny między sobą
Pozostałe arco – dla instrumentów smyczkowych oznacza wykonanie przez pocieranie strun smyczkiem pizzicato – dla instrumentów smyczkowych wydobycie dźwięku przez szarpnięcie struny palcem col legno – dla instrumentów smyczkowych wydobycie dźwięku przez uderzenie struny drzewcem smyczka. flażolet – dla instrumentów smyczkowych, gitary i harfy: lekkie dotknięcie struny w odpowiednim miejscu, a dla aerofonów: odpowiednie przedęcie; zmienia się wówczas wysokość i barwa dźwięku con sordino – z tłumikiem; dla instrumentów smyczkowych oznacza założenie tłumika na podstawek, dla aerofonów – włożenie go do czary głosowej; dla fortepianu i pianina – użycie lewego pedału, a w pianinach – możliwe jest również użycie środkowego pedału senza sordino – bez tłumika glissando (skrót gliss.) – prześlizgując się marcato – równe wypunktowanie każdej nuty w obrębie taktu; brak akcentu którejkolwiek nuty w takcie arpeggio – akord łamany (kolejne dźwięki dołączane są do siebie) tenuto – wytrzymując wartości rytmiczne dźwięków tremolo – wibrująco (szybkie powtarzanie jednego dźwięku) tremolando – wibrująco (szybkie powtarzanie dwóch dźwięków) détaché – dla instrumentów smyczkowych oznacza pocieranie strun smyczkiem na przemian wraz z każdą nutą martelé sautillé gettato ricochet alzando flautando vibrato – drżąco frullato – w instrumentach dętych metoda dmuchania powietrza przy jednoczesnym wymawianiu głoski „r”, powodujące efekt wibrowania dźwięku sforzato (sforzando) – wzmacniając, akcentując sul tasto – dla instrumentów smyczkowych oraz strunowych szarpanych oznacza grę blisko gryfu (chwytni) sul ponticello – dla instrumentów smyczkowych oraz strunowych szarpanych oznacza grę blisko podstawka (mostka)
Inne określenia ekspresyjno-interpretacyjne agitato – niespokojnie, burzliwie animato – z ożywieniem appassionato – namiętnie, z pasją cantabile – śpiewnie con amore – z uczuciem con brio – z życiem con dolore – z boleścią con grazia – z wdziękiem dolce – słodko espressivo – z wyrazem feroce – dziko giocoso – wesoło leggiero – lekko martellato – jak gdyby uderzając młotem mezza voce – półgłosem mormorando – z zamkniętymi ustami (w śpiewie) perdendo – zanikając pesante – ciężko risoluto – śmiało scherzando – żartobliwie smorzando – tłumiąc, zamierając sostenuto – powściągliwie sotto voce – delikatniejszym głosem tranquillo – spokojnie triste – smutno
Określenia artykulacyjne w grze na gitarze tirando – po szarpnięciu struny palec pozostaje w powietrzu apoyando – po szarpnięciu palec opiera się o sąsiednią strunę
Perkusja W grze na werblu (i ogólnej grze na zestawie perkusyjnym) stosuje się podział ze względu na:
Wysokość unoszenia pałek czyli free stroke: Full stroke (od forte do forte fortissimo) – Uderzenie z pałki trzymanej prostopadle do podłoża Medium stroke (mezzo) – Forma pośrednia pomiędzy full i low stroke Low stroke (od piano pianissimo do piano) – bardzo niskie trzymanie pałek, ok. 2 cm nad membraną
Technikę trzymania pałek: Tradycyjna – Trzymanie pałki kciukiem tak, aby pałka przechodziła pomiędzy palcem środkowym a serdecznym Amerykańska (standardowa) – pośrednia pomiędzy niemiecką a francuską, luźna i wygodna, użyteczna w graniu na całym zestawie Francuska – Trzymanie pałeczki w standardowy sposób (pomiędzy kciukiem a resztą dłoni), z tym że kciuk znajduje się nad resztą dłoni poprzez obrócenie całej dłoni Niemiecka – Najbardziej płaska technika, wierzch dłoni jest równolegle usytuowany do membrany. Bardzo głośna, przy użyciu tej samej siły, co w chwycie francuskim, uzyskuje się o wiele głośniejszy dźwięk
Technikę uderzenia W tej dziedzinie występuje pewna dowolność, wszystko zależy od fantazji muzyka, np. Rim shot – polega na jednoczesnym uderzeniu w obudowę bębna jak i w membranę, co daje specyficzny i głośny dźwięk.
Przypisy
Bibliografia