Oskar Żawrocki (ur. w Oradówce k. Humania, zm. 12 listopada 1988 w Gdańsku) – polski działacz harcerski, instruktor ZHP, zastępca komendanta Gdańskiej Chorągwi Harcerzy, dowódca tajnych Harcerskich Oddziałów Bojowych w Gdańsku, uznawany za bohatera Chorągwi Gdańskiej ZHP.
Życie prywatne Urodził się 15 czerwca 1901 w Oradówce k. Humania, syn Henryka i Marii z d. Neumanow. W wieku 14 lat został sierotą. W latach 1905–1919 mieszkał w Humaniu. Tam ukończył rosyjską wyższą szkołę podstawową. Jednocześnie uczył się na prywatnych kompletach polskich, które pogłębiały w nim uczucia patriotyczne. W 1919 r. pracował w Zakładach Rady Głównej Opiekuńczej w Pruszkowie. Zdemobilizowany w 1921 r. kontynuował pracę w Zakładach RGO w Pruszkowie, jako kierownik bursy i wychowawca. Był też nauczycielem WF w Gimnazjum im T. Zana. W 1921 r. rozpoczął naukę w gimnazjum im. Ks. Józefa Poniatowskiego w Warszawie, gdzie zdał maturę. Przez rok studiował na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Później ukończył kurs w Państwowym Instytucie Wychowania Fizycznego w Poznaniu i obronił pracę u prof. Piaseckiego, uzyskując stopień magistra. W latach 1927–1928 uczęszczał do Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty w Ostrowi-Komorowie. Od 1926 do 1936 był także nauczycielem w renomowanym Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Radzynie. Był też wiceprzewodniczącym Państwowej Rady WF i PW, a od 1958 r. członkiem Głównego Komitetu Kultury Fizycznej. Był założycielem i wieloletnim prezesem Oddziału Gdańskiego Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej. Zmarł w Gdańsku 12 listopada 1988 r.
Harcerstwo W Humaniu w 1917 r. zetknął się z harcerstwem, które wywarło znaczny wpływ na całe jego życie. Działał tam wspólnie z przyjacielem Aleksandrem Kamińskim, później podobnie jak i on był znanym instruktorem harcerskim. W 1919 r. został komendantem hufca w Humaniu i przedostał się przez front do Warszawy. W 1919 r. pracował w Zakładach Rady Głównej Opiekuńczej w Pruszkowie. W czasie pobytu w Pruszkowie i Warszawie był członkiem Chorągwi Warszawskiej Harcerzy i komendantem hufca pruszkowskiego. W 1920 r. utworzył pluton harcerski, którym dowodził podczas walk z bolszewikami w ramach 221 pp i 33 pp. Jednocześnie instruktor chorągwi wielkopolskiej, później jeden z najbardziej znanych instruktorów w całym ZHP, od 1936 członek Komisji Przysposobienia Wojskowego przy Naczelnictwie ZHP w Warszawie. W latach 1936–1939 oddelegowany do pracy harcerskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Został skierowany do Gdańska decyzją Naczelnika Harcerzy z 22 października 1936 r. formalnie 1 września 1936 r. przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego został przydzielony do Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku i jako pracownik tej placówki posiadał paszport dyplomatyczny, dający mu gwarancję bezpieczeństwa osobistego na trudnym gdańskim terenie. Jego pokój mieścił się w Wydziale Wojskowym KG RP, co związane było z jego tajną misją. Oficjalnie pełnił funkcję instruktora ds. harcerstwa i wychowania fizycznego w Komisariacie Generalnym RP w Gdańsku. Do jego obowiązków, jako pracownika KG RP należało przeprowadzanie wizytacji polskich szkół na całym terenie Wolnego Miasta Gdańska. Odegrał wybitną rolę w aktywizacji harcerstwa gdańskiego. Od 1937 r. był jednocześnie zastępcą komendanta Chorągwi Gdańskiej Harcerzy, był też kierownikiem wydziału programowo-szkoleniowego oraz kierownikiem referatu wychowania fizycznego, opiekunów i kształcenia starszyzny. Ułatwiało mu to znacznie prowadzenie wśród harcerzy w Gdańsku tajnych prac zleconych przez II Oddział Sztabu Głównego WP. Organizował szkolenie wojskowe gdańskich instruktorów i harcerzy. W grudniu 1936 r. utworzył tzw. plutony harcerskie, które były bazą dla potrzeb dywersji pozafrontowej. W 1936 r. został członkiem Komisji Przysposobienia Wojskowego przy Naczelnictwie ZHP w Warszawie. Należał do najwybitniejszych instruktorów harcerskich i pomimo pobytu w Gdańsku pełnił funkcję kierownika Wydziału Drużyn w Głównej Kwaterze Harcerzy w Warszawie. Był m.in. współtwórcą Trzyletniego Wyścigu Pracy. Został zaprzysiężony i przeszkolony w Polsce w zakresie dywersji pozafrontowej w ramach prac II Oddziału Sztabu Głównego WP, w jednym z ośrodków szkolenia kadr dywersyjnych w Puszczy Kampinoskiej. Spośród instruktorów i starszych harcerzy oraz członków Kół Przyjaciół Harcerstwa w Gdańsku typował kandydatów do HOB i organizował ich szkolenie w Chowańcu, Rozłuczu i Solcu Kujawskim. Podlegał w tym zakresie bezpośrednio ppłk. Rosnerowi a następnie ppłk. Sobocińskiemu – kolejnym szefom Wydziału Wojskowego KG RP w Gdańsku. Jako dowódców pierwszych tajnych harcerskich „trójek” w Gdańsku wyznaczył: ppor rez. phm. Tadeusza Szymańskiego, plut. rez. phm Jana Trojaka i ppor. rez. hm. dr. Kulczyckiego. W III 1939 r. uczestniczył w Gdyni w odprawie dowódców gdańskich oddziałów dywersyjnych. Od 10.06.1939 r. był Komisarzem Pogotowia Harcerzy w Gdańsku, którego zadaniem było przygotowanie harcerzy gdańskich do wojny. W sierpniu 1939 r. odwoływał członków ZHP i HOB z Gdańska do Gdyni. Wojna zastała go w Gdyni, gdzie utworzył ochotniczy oddział z instruktorów i harcerzy gdańskich. Następnie będąc por. rez. walczył w obronie Gdyni i Kępy Oksywskiej, jako adiutant płk. Dąbka. Ranny dostał się do niewoli i przebywał w Oflagu IV A Hohenstein, a następnie VI A Murnau, gdzie był adiutantem starszego obozu gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby. Uniknął w ten sposób tragicznego losu wielu gdańskich instruktorów i harcerzy aresztowanych w Gdańsku po wybuchu wojny. Po wojnie krótko był kierownikiem referatu WF w II Korpusie. Po powrocie do Gdańska na przełomie 1945/46 był wizytatorem i naczelnikiem wydziału w Kuratorium Okręgu Szkolnego. Wielokrotnie przesłuchiwany przez UB w związku z przedwojenną działalnością, zarzucano mu, że był oficerem Oddziału II. Jednocześnie do emerytury był kierownikiem Studium WF Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Był aktywnym działaczem społecznym. Od grudnia 1956 r. wiceprzewodniczącym Naczelnej Rady Harcerskiej reaktywowanego ZHP. Funkcję tę pełnił do kwietnia 1958 r., kiedy to razem z Aleksandrem Kamińskim i grupą wybitnych przedwojennych instruktorów harcerskich wycofał się z aktywnej pracy w ZHP, na znak protestu przeciwko ponownemu podporządkowaniu ZHP celom PZPR.
Ordery i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Medal Niepodległości (29 grudnia 1933) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Srebrny Krzyż Zasługi (19 marca 1931) „za zasługi na polu rozwoju harcerstwa”. Złota Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej”
Zobacz też Roman Truszczyński harcerstwo Chorągiew Gdańska ZHP
Przypisy
Bibliografia AP w Gdańsku, Zespół akt Komisarza Generalnego RP, sygn. I/259/670. Archiwum Państwowego Muzeum Stutthof: relacje H.Dannemanna, A.Góralczyka, A.Kammy, F.Włodarczyka. materiały po O.Żawrockim w posiadaniu córki T.Żawrockiej-Wrzołek. Bogalecki T., Udział członków polskich organizacji paramilitarnych i młodzieżowych w przygotowaniach do walki z Niemcami na Pomorzu i w Wolnym Mieście Gdańsku, [w:] Organizacje paramilitarne i pokrewne na Pomorzu w przededniu II wojny światowej, Toruń 1996, s. 22–23. Gąsiorowski A., Geneza i początki ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk 1991, s. 32–33. Struktury terenowe Państwowego Urzędu WFiPW na Pomorzu w latach 1927–1939 oraz ich rola w przygotowaniu kadr konspiracji zbrojnej, [w:] Organizacje paramilitarne..., s. 81–83, 85. Żawrocki Oskar (1901–1988), zca Kmdta Gdańskiej Chorągwi Harcerzy, dca tajnych Harcerskich Oddziałów Bojowych w Wolnym Mieście Gdańsku, [w:] Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939–1945, cz. 2, Toruń 1996. Koźniewski K., I zawsze krzyż oksydowany. Refleksje nad historią harcerstwa w Polsce 1911–1986, Kraków 1990, s. 149, 174, 183, 314–315. Woźniak R., Harcerstwo polskie w Wolnym Mieście Gdańsku 1920–1939, Warszawa 1977, s. 56, 63, 70; Zwarra B., Wrzesień 1939. Wspomnienia Polaków –Gdańszczan, Gdańsk 1984, s. 497, 504.
Kategoria:Harcerze Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Medalem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej” Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w 1901 Kategoria:Zmarli w 1988