Monety próbne niklowe – seria monet próbnych w niklu, emitowana przez Narodowy Bank Polski, bita przez Mennicę Państwową w Warszawie. Nie jest serią tematyczną. Główny jej celem było udokumentowanie polskiego dorobku menniczego. Seria w wariancie podstawowym liczy 389 pozycji, w nominałach od 1 grosza do złotych.

Rys historyczny Na początku lat 60. XX wieku, z inicjatywy Komisji Numizmatycznej Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Narodowy Bank Polski podjął decyzję o biciu w wariancie próbnym, w niklu, w nakładzie 500 sztuk, każdej monety wprowadzanej do obiegu, powszechnego lub kolekcjonerskiego, wraz z projektami, które do produkcji ostatecznie nie zostały skierowane. Dwieście pięćdziesiąt sztuk przeznaczono dla numizmatyków wybranych przez Komisję Numizmatyczną, druga połowa była przez bank rozdzielana wśród muzeów, galerii i innych instytucji oraz pracowników.

Decyzja NBP o jednakowym, 500-sztukowym nakładzie każdej z monet serii nie była przez Mennicę Państwową jednak ściśle przestrzegana. W końcu drugiego dziesięciolecia XXI w. w czasie kwerendy przeprowadzonej w Gabinecie Numizmatycznym Mennicy Polskiej natrafiono na księgę inwentarzową, w której na przestrzeni lat zapisywano wszystkie dane dotyczące produkcji monet próbnych, w tym niklowych. Okazało się, że nakłady wielu pozycji przekraczały założone przez NBP 500 sztuk, w skrajnym przypadku osiągając 2000 egzemplarzy jednej monety niklowej.

Część serii, jaką stanowiły monety niklowe okresu PRL, wybijano w latach 1964–1991.

Charakterystyka Na wszystkich monetach niklowych serii w wariancie podstawowym, poza jedną, umieszczono wypukły napis „PRÓBA”. Wyjątek stanowiła niklowa wersja 50-groszówki z 1957 r., w przypadku której napis ten dobijano po zakończeniu produkcji, a więc jest wklęsły.

Wstecznie wybito wersje niklowe monet będących już w obiegu, np. tych z rokiem 1949. W przypadku monet powszechnego obiegu ich wersję niklową wybijano tylko dla jednego rocznika. Nie zawsze był to pierwszy rok emisji.

Nową próbę niklową wybijano również dla monety będącej już wcześniej obiegu, np. 1 złoty wzór 1957, gdy zmianie ulegał jedynie rysunek orła lub, gdy z powodu inflacji, zmniejszano średnicę nominału.

Wersje próbne w niklu tworzono tylko dla monet produkowanych przez Mennicę Państwową. Z tego powodu monety bite zagranicą:

srebrna moneta okolicznościowa Solidarność 1980–1990 o masie 31,1 g, średnicy 39 mm i nominale 100 000 złotych z roku 1990, złota moneta kolekcjonerska Solidarność 1980–1990, o masie 31,1 g, średnicy 39 mm i nominale złotych z roku 1990, kolekcjonerskie monety tryptykowe z 1990 r., z Tadeuszem Kościuszką, Fryderykiem Chopinem i Józefem Piłsudskim, o nominałach , , , , w srebrze lub złocie, wybite przez firmę zagraniczną i ostatecznie wprowadzone do obiegu przez NBP, monety kolekcjonerskie: 100, 200, 1000, 2000, złotych, z Janem Pawłem II, z roku 1982, na bicie których zgodę otrzymała jedna z mennic szwajcarskich,

nie mają swoich odpowiedników w niklu.

Warunek bicia przez Mennicę Państwową był przestrzegany również w przypadku monet powszechnego obiegu. Dla 2- i 5-złotówek wzoru 1975 bitych do 1978 r. w mennicy w Leningradzie, wersje niklowe powstały dopiero z datą 1979, tj. po przeniesieniu produkcji do Warszawy.

Według Narodowego Banku Polskiego seria została zakończona próbami niklowymi dziewięciu podenominacyjnych monet powszechnego obiegu:

1, 2, 5, 10, 20, 50 groszy i 1 złoty z datą 1990 oraz 2 i 5 złotych z wybitym rokiem 1994.

Na rynku kolekcjonerskim pojawiają się czasami odmiany prób niklowych spoza wariantu podstawowego serii, jednak nie ma ostatecznej pewności co do okoliczności ich powstania.

Trzy złote monety kolekcjonerskie o nominale złotych z Janem Pawłem II na rewersie, każda o średnicy 70 mm, mimo ich bicia przez Mennicę Państwową w latach 1987–1989, nie mają swoich odpowiedników w niklu.

W końcu drugiego dziesięciolecia XXI w. znanych jest również 14 monet próbnych technologicznych bitych przez Mennicę Państwową, których nie włączono do serii niklowej, mimo przyjętego w latach 60. XX w. założenia o dokumentowaniu w ten sposób całego polskiego dorobku menniczego.

Z całej serii 389 monet tylko 59, w tym:

50-groszówki – 3, złotówki – 4, 5-złotówki – 4, 10-złotówki – 21, 20-złotówki – 15, 50-złotówki – 2, 100-złotówki – 6, 200-złotówki – 1, 500-złotówki – 2, 2000 złotych – 1,

nie mają swoich odpowiedników w monetach:

obiegowych, okolicznościowych, kolekcjonerskich, ani też próbnych kolekcjonerskich.

Kolejnych 9, w tym:

10-złotówki – 2, 20-złotówka – 1, 100-złotówki – 6,

różni się od swoich pierwowzorów jedynie awersem – odmiennym rysunkiem lub innym rokiem umieszczonym na monecie.

Lista monet próbnych niklowych Rzeczypospolitej Polskiej (1949) oraz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1957–1989)

1 grosz LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie119491 groszAndrej Peter1964500702jak obiegowaframeless|upright=0.5

2 grosze LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie219492 groszeAndrej Peter1964500692jak obiegowaframeless|upright=0.5

5 groszy LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie319495 groszyAndrej Peter1964500729jak obiegowaframeless|upright=0.545 groszy19635 groszy16 mm2,0 gAndrej PeterP 204b1964500679jak obiegowaawersrewers

10 groszy LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie510 groszy1949Andrej Peter1971500540jak obiegowaframeless|upright=0.5610 groszy196210 groszy17,6 mm2,5 gAndrej PeterP 206a1964500703jak obiegowaawersrewers

20 groszy LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie7194920 groszyawers – Andrej Peterrewers – Josef Koreň, Anton Hám1971500540jak obiegowaframeless|upright=0.5820 groszy196320 groszy20 mm3,1 gawers – Andrej Peterrewers – Josef Koreň, Anton HámP 208b1964500689jak obiegowaawersrewers

50 groszy LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie9194950 groszyawers – Andrej Peterrewers – Josef Koreň, Anton Hám1971500540jak obiegowaframeless|upright=0.51050 groszy195750 groszy23 mm5,7 gawers – Andrej Peterrewers – Josef Koreň, Anton HámP 210a1964500681jak obiegowa, wklęsły napis „PRÓBA”awersrewers1150 groszy1958wieniec5,5 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Wacław KowalikP 211a1964500681awersrewers1250 groszy1958młoty i kłos23 mm5,6 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Wacław KowalikP 212a1964500651awersrewers131958wstęga23 mm5,7 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Józef GosławskiP 213a1964500545awersrewers1450 groszy198650 groszy23 mmawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Josef Koreň, Anton HámP 2141986500500jak obiegowaawersrewers

1 złoty LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie1519491 zławers – Andrej Peterrewers – Josef Koreň, Anton Hám1971500540jak obiegowaframeless|upright=0.5161 złoty19571 zł25 mm6,6 gawers – Andrej Peterrewers – Josef Koreň, Anton HámP 216a19645001105jak obiegowaawersrewers171 złoty1958kłosy25 mm6,8 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Wacław KowalikP 217a1964500895awersrewers181 złoty1958nominał (1 złoty, złoty, złoty)25 mm6,7 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Wacław KowalikP 218a1964500549awersrewers191 złoty1958liście dębu25 mm6,4 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Józef GosławskiP 219a1964500–awersrewers201 złoty1958gołębie25 mm6,7 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Wacław KowalikP 220a1964500504awersrewers211 złoty19861 zł25 mm7,9 gawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Josef Koreň, Anton HámP 221a1986500500jak obiegowaawersrewers221 złoty19891 zł16 mm1,9 gawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Josef Koreň, Anton HámP 222a1989500500jak obiegowaawersrewers

2 złote LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie2319592 złoteWojciech Jastrzębowski1964500544jak obiegowaawersrewers242 złote19792 zł21 mm5,1 gWacław KowalikP 224a1979500540jak obiegowaawersrewers252 złote19862 zł21 mm4,5 gawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Wacław KowalikP 225a1986500500jak obiegowaawersrewers262 złote19892 zł18 mm2,3 gawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Wacław KowalikP 226a1989500500jak obiegowaawersrewers

5 złotych LpNominałRokNazwaŚrednicaMasaProjektantNr kat. Parch.RokprodukcjiNakład(wg NBP)Nakład(wg mennicy)UwagiZdjęcie271958statek WaryńskiJózef Gosławski1964500601awersrewers285 złotych1959kielnia i młot29 mm11,5 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Jerzy JarnuszkiewiczP 228b1964500618awersrewers295 złotych1959symbole gospodarki narodowej29 mm11,6 gWojciech Jastrzębowski1,P 229b1964500597awersrewers305 złotych1959rybak29 mm11,5 gawers – Wojciech Jastrzębowskirewers – Józef GosławskiP 230a1964500726jak obiegowaawersrewers315 złotych1960statek Waryński29 mm11,4 gJózef GosławskiP 231a1964500607awersrewers325 złotych19795 zł24 mm6,2 gJózef Markiewicz-NieszczP 2321979500540jak obiegowaawersrewers335 złotych19865 zł24 mm6,1 gawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Józef Markiewicz-NieszczP 2331986500500jak obiegowaawersrewers345 złotych19895 zł20 mm3,1 gawers – Stanisława Wątróbska-Frindtrewers – Józef Markiewicz-NieszczP 2341989500500jak obiegowaawersrewers 1 – we wcześniejszych pracach autorstwo rewersu tej monety przypisywano Józefowi Gosławskiemu

10 złotych