mały|382x382px|Fragment artykułu Józefa Nowalskiego opublikowany w "Ateneum Polskim " 1888, T. 1, z. 2, s. 337-339 Józef Hilary de Lilia Nowalski (3.01.1857 Krasne koło SejnData urodzenia podana za Biblioteką Narodową. W innych źródłach podany rok 1854.-10.11.1928) – polski archeolog, muzealnik, odkrywca m.in. rzymskiej osady Vindobona i pozostałości Carnuntum.

Życiorys Urodził się w 1857 r. w Krasnem na Suwalszczyźnie, w rodzinie o sporych tradycjach kulturalnychJ. Kopciał, Nowalscy z Krasnego, [w:] Szkice suwalsko-mazurskie, Suwałki 1995, s. 86.. Starszy brat - Stanisław był zakonnikiem w zgromadzeniu kamedułów. O dzieciństwie i młodości Nowalskiego nie udało się odnaleźć materiałów. Wiadomo natomiast, iż kształcił się w gimnazjum realnym w Warszawie, jak również w warszawskiej Szkole Rysunkowej oraz w Konserwatorium Muzycznym. Jak podaje Marian Wawrzeniecki około 1878 roku z powodów politycznych usuwa się [Nowalski]z Warszawy i osiada w Krakowie, gdzie chodzi do Wszechnicy Jagiellońskiej (uczeń Józefa Łepkowskiego) oraz do S. S. Pięknych J. MatejkiJ. Wawrzeniecki, Józef Nowalski, „Kwartalnik Klasyczny" 1928, t. 2, nr 4, s. 453.. W 1882 przerwał krakowskie studia i wyjechał z kraju (podobno ze względów politycznych). Przebywał na Węgrzech, na Spiszu w Szmeksie, Kiesmarku i w Beli – tu prowadził swoje pierwsze poszukiwania archeologiczne. Następnie trafił do Wiednia, gdzie podjął studia archeologiczne na tamtejszej uczelni.

Z publikowanych materiałów wynika, iż trwających 12 lat studiów nie ukończył, nie uzyskał też żadnego stopnia naukowego. Joachim Śliwa zauważa w swojej pracy, iż określano go jako hospitanta uniwersyteckiego Seminarium Archeologiczno-Epigraficznego)J. Śliwa, Józef Hilary de Lilia Nowalski (1854-1928), „Alma Mater” 2003, nr 47, s. 20.. Natomiast Anna Sadurska podaje, że Praktyka była mu bliższa niż teoria (…) Rzuciwszy pewnego dnia pracownię naukową na rzecz pasjonujących go wykopalisk, popada w zatarg z władzami uniwersyteckimiA. Sadurska, Polacy w służbie archeologii antycznej. Józef Lilia Nowalski, „Meander” 1955, nr 10, s. 439..

W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku prowadził intensywną działalność wykopaliskową. W l. 1889-1890 badał wyspy Adrić, Vellia i Pago na Adriatyku. W 1891 r. podjął prace na stanowisku archeologicznym w Carnuntum. W l. 1895-1896 uczestniczył w wykopaliskach w okolicach Olbii (Krym). W latach 90. dziewiętnastego wieku podjął także współpracę z polskimi ośrodkami i instytucjami naukowymi, m.in. z krakowską Akademią Umiejętności. Od 1918 r. zasilał darami Uniwersytet Warszawski, a wreszcie w 1919 r., po blisko 40-letniej niebytności, odwiedził Warszawę. Udał się wtedy również w swoje strony rodzinneZob. m.in. tekst J. Śliwy, Józef Hilary de Lilia Nowalski (1854-1928), „Alma Mater” 2003, nr 47, s. 21.. U schyłku życia (l. 1925-6-7) natomiast prowadził badania w Tulln nad Dunajem, gdzie zorganizował również muzeum.

Zmarł po ciężkiej chorobie (nowotwór) 10 listopada 1928 r. w Hietzing pod Wiedniem. Został pochowany na tamtejszym cmentarzu. Janusz Kopciał podaje za prof. Jerzym Wielowiejskim, iż jeszcze w 1964 r. na cmentarzu wiedeńskim istniała tablica pamiątkowa poświęcona NowalskiemuJ. Kopciał, Nowalscy z Krasnego, s. 88.. mały|525x525px|Nekrolog Józefa Nowalskiego. Źródło: "Tygodnik Ilustrowany" 1928, nr 48, s. 895

Działalność archeologiczna i muzealnicza Na przełomie XIX i XX wieku duże zasługi dla archeologii rzymskiego pogranicza w Dolnej Austrii oddał, pochodzący z Suwalszczyzny, Józef Hilary de Lilia NowalskiT. Sarnowski, Archeologia prowincji rzymskich, [w:] Przeszłość społeczna : próba konceptualizacji, red. S. Tabaczyński i in., Poznań 2012, s. 247. Prowadził wykopaliska m.in. w: Wiedeń - odkrył starożytną Vindobonę okolice miasteczek Petronell i Deutsch Altenburg - pozostałości Carnuntum – odkrycie m.in. rzymskiego kamiennego sarkofagu, systemu kanalizacji, świątyni Sylwana, fragmentów murów miejskich stanowisko rzymskie w Tulln nad Dunajem (Comagena) wykopaliska na Krymie w Olbii na zaproszenie Ministra Spraw Wewnętrznych i cesarskiej rosyjskiej komisji archeologicznej Założyciel bądź współzałożyciel: Museum Vindobonense przy Rainergasse 13 w Wiedniu (gromadziło rzymskie zabytki miasta) miejskie muzeum starożytności w Tulln Museum Cornuntinum

Ciekawostki Janusz Kopciał podaje, iż po drugiej wojnie jedną z ulic na przedmieściach Wiednia nazwano (...) Nowalskigasse. Za swoje zasługi w dziedzinie archeologii Nowalski został mianowany inspektorem zabytków archeologicznych w Dolnej Austrii.

Przypisy

Bibliografia

Kopciał J., Nowalscy z Krasnego, [w: ] Szkice suwalsko-mazurskie, Suwałki 1995. Lewandowski S. R., Carnuntum – północne Herkulanum w Austrji, „Kurier Warszawski” 1932, nr 189. Lsz, Odkrycia polskiego archeologa w Wiedniu, „Gazeta Lwowska” 1899, nr 84. Łuniński E., Józef Nowalski, „Świat” 1922, nr 3. Nowalski Józef, „Krajobrazy” 1992, nr 12. Sadurska A., Polacy w służbie archeologii antycznej. Józef Lilia Nowalski, „Meander” 1955, nr 10. Sarnowski T., Archeologia prowincji rzymskich, [w:] Przeszłość społeczna : próba konceptualizacji, red. S. Tabaczyński i in., Poznań 2012. Ś. P. Józef Nowalski, „Tygodnik Ilustrowany” 1928, nr 48. Śliwa J., Józef Hilary de Lilia Nowalski (1854-1928), „Alma Mater” 2003, nr 47. Wawrzeniecki M., Józef Nowalski, „Kwartalnik Klasyczny” 1928, t. 2, nr 4. Wielowiejski J., Archeolog z Suwalszczyzny odkrywcą rzymskiego Wiednia, „Archeologia Żywa” 1998, nr 3(8). Wykopaliska rzymskie w Wiedniu, „Gazeta Kaliska” 1907, nr 237.

Kategoria:Ludzie związani z Suwalszczyzną Kategoria:Polscy archeolodzy Kategoria:Urodzeni w 1857 Kategoria:Zmarli w 1928