Ligota (niem. Ellgoth, Idaweiche) – część Katowic, położna w zachodnim rejonie miasta, w granicach dzielnic Ligota-Panewniki (część Starej Ligoty i Nowa Ligota) oraz Załęska Hałda-Brynów część zachodnia (Stara Ligota), nad Kłodnicą.
Ligota po raz pierwszy była wzmiankowana w 1360 roku jako wieś w księstwie pszczyńskim, rozwijając się pierwotnie w rejonie obecnej Starej Ligoty. Przez kilkaset lat była ona niezamieszkana aż do końca XVII wieku. W XIX wieku Ligota, wraz z doprowadzeniem kolei i powstaniu tutaj stacji kolejowej zaczęła się przekształcać w ośrodek przemysłowy, a także rozwijały się jej funkcje uzdrowiskowo-rekreacyjne. Na początku XX wieku ulica Franciszkańska stała się reprezentacyjną ulicą Ligoty, przy której powstały pensjonaty i restauracje. W 1924 roku Ligotę włączono do Katowic. W Nowej Ligocie w latach 30. XX wieku Urząd Wojewódzki wybudował kolonię urzędniczą, a w czasach Polski Ludowej wzniesiono w Ligocie kolejną zabudowę, w tym socrealistyczną w rejonie placu Miast Partnerskich. W okresie transformacji ustrojowej zlikwidowano większość zakładów przemysłowych, a tereny po nich w dużej części zrewitalizowano, tworząc m.in. Euro-Centrum Park Przemysłowy czy nowe osiedla mieszkaniowe: Książęce i Franciszkańskie.
Ligota ma przeważnie funkcję mieszkaniową przy udziale funkcji usługowej, głównie o zasięgu lokalnym. Z Miejskiego Domu Kultury „Ligota” w Katowicach, będącego jedną z najważniejszych instytucji kultury w Ligocie, wywodzą się takie grupy teatralne jak Kabaret Mumio czy Teatr Gry i Ludzie.
Do głównych tras przebiegających przez Ligotę należą ulice: T. Kościuszki (fragment DK81), Piotrowicka, Ligocka i Panewnicka. Położona w Ligocie stacja kolejowa Katowice Ligota jest jednym z większych węzłów kolejowych w Katowicach.
Geografia mały|lewo|Fragment Lasu Załęskiego jesienią 2022 roku, rozciągającego się pomiędzy Ligotą a Załęską Hałdą
Ligota położona jest w zachodniej części Katowic i w swoich historycznych granicach obejmuje głównie dwie dzielnice: Załęską Hałda-Brynów część zachodnią (północna część Ligoty – tzw. Stara Ligota) i Ligota-Panewniki (południowa część Ligoty – część Starej Ligoty i Nowa Ligota), a fragmentarycznie także sięga terenów Piotrowic-Ochojca w rejonie ulicy Rzepakowej.
Historyczna granica gminy Ligota od strony północnej biegnie w rejonie dzisiejszych ulic: Brygadzistów, Ligockiej i Wodospady, potem wzdłuż Kłodnicy i na wschód od ulicy Rzepakowej, a dalej wzdłuż ulicy Kolejowej i rzeki Ślepiotki. Dalej granica rozdziela Ligotę i Panewniki w następującym śladzie: na północ w rejonie ulicy Warmińskiej i przez środek cmentarza przy ulicy Panewnickiej. Dalej okala ona od wschodu i północy kompleks panewnickiej bazyliki, biegnie na zachód wzdłuż Kłodnicy i na wschód wzdłuż Ślepiotki, po czym biegnie w przybliżeniu wzdłuż ulicy Kijowskiej na północ, okalając osiedle Kokociniec od wschodu i dalej od północy, gdzie łączy się z granicą miast Katowice i Chorzów.
Tereny Ligoty geologicznie położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Zapadlisko to w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Ligoty. Zasadnicze znaczenie dla rozwoju rzeźby miała w miocenie faza ruchów tektonicznych związanych z orogenezą alpejską. Spękaniu uległa wtedy płyta antyklinorium śląsko-krakowskiego, tworząc m.in. rów Kłodnicy zaczynający się na zachód od Ochojca i ciągnący się w kierunku zachodnim przez tereny Ligoty. W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie. Większą część terenu Ligoty budują plejstoceńskie piaski i żwiry fluwioglacjalne, a w mniejszym udziale piaski i żwiry glacjalne z głazami na glinie zwałowej. W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. Osady rzeczne występują w dolinach rzek, m.in. w dolinach Kłodnicy. mały|Kłodnica na wysokości ulicy Piotrowickiej w Ligocie
Ligota położona jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13). Pod względem jednostek morfologicznych miejscowość ta prawie w większości znajduje się w Rowie Kłodnicy. Jest to obniżenie tektoniczne, odwadniane przez górny odcinek Kłodnicy i jej dopływu – Ślepiotkę. W rowie tym wykształciła się także dolina Kłodnicy. Skrzyżowanie ulic Panewnickiej i Piotrowickiej w centrum Nowej Ligoty znajduje się na wysokości 275,3 m n.p.m.
Ligota położona jest w całości w dorzeczu Odry, w zlewni Kłodnicy i jej dopływów. Kłodnica ma charakter rzeki podgórskiej o dużej różnicy wysokości i znacznej zmienności przepływu. Rzeka ta przepływa przez tę część Katowic w przebiegu zbliżonym do równoleżnikowego. Klimat Ligoty nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, a średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm.
Pierwotnie tereny miejscowości porastały lasy będące częścią historycznej Puszczy Śląskiej. Szata roślinna, podobnie jak i inne elementy środowiska przyrodniczego, zostały silnie przekształcone w wyniku procesów urbanizacyjnych i działalności przemysłowej. Wysokimi walorami przyrodniczo-krajobrazowymi charakteryzuje się zwłaszcza kompleks nieodległych Lasów Panewnickich. Lasy te stanowią jedne z ważniejszych elementów struktury ekologicznej regionu. Pod względem siedlisk przeważają tutaj bory sosnowe i mieszane, zaś lasy położone w północnej części Ligoty, przy granicy z Załęską Hałdą – Las Załęski, to lasy liściaste.
Do obszarów o ponadprzeciętnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych, znaczących dla ochrony cennych gatunków roślin i zwierząt, bioróżnorodności, zapewnienia ciągłości ekologicznej i ochrony krajobrazu, położnych na terenie Ligoty należy Dolina Kłodnicy – tereny otwarte o powierzchni 54,5 ha, stanowiące zasadniczą część zdegradowanego, wymagającego regeneracji korytarza ekologicznego; część zachodnia doliny ma wysokie walory krajobrazowe i duże zróżnicowanie florystyczne.
Nazwa Ligota, Wola czy Swoboda to jedne z typowych nazw kulturowych polskiego obszaru językowego nawiązujących do woli, która oznaczała czasowe uwolnienie osadników zakładających nową osadę od czynszów i robocizny. Owej woli czy swobodzie odpowiada znaczeniowo słowo Lgota – ulżenie osadnikom w ciężarach. Nazwy tego typu zbudowane są na tym samym rdzeniu słowotwórczym, który tkwi w formach ulga, ulżyć. W 1550 roku miejscowość odnotowano pod nazwą Lhota, w 1692 roku jako Lgota, a w 1713 roku jako Ligota. W XVIII wieku zapisywano nazwę także jako Ligotka.
Historia mały|Fragment mapy Johanna Wolfganga Wielanda i Mattheusa von Schubartha Atlas Silesiae... z 1752 roku przedstawiającej m.in. Ligotę (Ellgoth) oraz płynące w tym rejonie rzeki Kłodnica i Ślepiotka
Pierwsza wzmianka o Ligocie jako wsi w księstwie pszczyńskim pochodzi z dokumentu wystawionego w 1360 roku przez ówczesnego właściciela tych ziem, księcia opawsko-raciborskiego Mikołaja II z rody Przemyślidów dla możnowładcy polskiego Ottona z Pilczy. Pierwotna osada znajdowała się na terenie dzisiejszej Starej Ligoty w rejonie ulic Ligockiej, Załęskiej, Hetmańskiej i Rolnej.
W późniejszym okresie Ligota stała się opuszczoną, niezamieszkaną wsią. Stało się to już w XV wieku prawdopodobnie na skutek szerzącej się epidemii, bądź została zniszczona podczas działań wojennych. Przez następne ponad dwieście lat osada nie istniała, lecz pamięć o niej przetrwała, o czym świadczyło kilka archiwalnych dokumentów z XVI wieku, w tym m.in. dokument sprzedaży ziemi pszczyńskiej Turzonom z 1517 roku, który wspomina o pustej wówczas Ligocie czy też dokument nadania lasu w Ligocie dla sołtysa Piotrowic w 1588 roku. Ligota została zasiedlona ponownie dopiero w końcu XVII wieku, ale jeszcze w XVIII wieku zwana była Ligotką.
Ligota na początku XVIII wieku uzyskała prawa samodzielnej gminy z sołtysem wyznaczonym przez zarząd dominium księstwa pszczyńskiego. Po 1680 roku w Ligocie zaczęli osiedlać się pierwsi chałupnicy, a w II połowie XVIII wieku Ligota była mała wsią zamieszkaną przez około 80 osób. Od 1715 roku w Ligocie działała karczma, w której sprzedawano piwo produkowane w Tychach. W 1742 roku tereny miejscowości po wojnach śląskich zostały włączone do Królestwa Prus. Tereny te stały się częścią powiatu pszczyńskiego. W XIX wieku osada Ligota zaczęła się rozwijać jako miejscowość letniskowa dla mieszkańców Katowic, co nasiliło się po wybudowaniu linii kolejowej łączącej Katowice z Murckami przez Ligotę oddanej do użytku 1 grudnia 1852 roku. Powstanie w Ligocie stacji kolejowej w znaczący sposób przyczyniło się do urbanizacji osady. Powstała reprezentacyjna ulica – późniejsza ulica Franciszkańska, wiodąca z budynku dworca kolejowego do powstałego na początku XX wieku klasztoru oo. franciszkanów w Panewnikach. Powstały wzdłuż niej domy wypoczynkowe i restauracje. mały|lewo|Dawna restauracja „Zum Fürstenhofe” przy obecnej ulicy Franciszkańskiej 2-2b w Ligocie, powstała na przełomie XIX i XX wieku
Ligota z osady rolniczo-rzemieślniczej przekształciła się także w ośrodek przemysłowy. Na terenie Ligoty powstały: Górnośląska Fabryka Farb, Fabryka Chemiczna „Silesia”, Ligocka Fabryka Chemiczna (Rafineria) oraz Górnośląski Zakład Impregnacji Drewna. W latach 30. i 40. XIX wieku nastąpił szybki rozwój ludnościowy Ligoty – ze 105 mieszkańców w 1830 roku do 215 w 1845 roku. Pierwsza ligocka szkoła została założona przy ulicy Hetmańskiej w 1880 roku. Przy tej samej ulicy w latach 1904 i 1912 powstały kolejne budynki szkolne.
Na początku I powstania śląskiego, 17 sierpnia 1919 roku powstańcy na kilka godzin zdobyli stację kolejową w Ligocie, przerywając połączenie Katowic z Żorami. Podczas przeprowadzonego 20 marca 1921 roku na Górnym Śląsku plebiscytu, na 2023 uprawnionych mieszkańców gminy Ligota 1401 z nich opowiedziało się za przyłączeniem do Polski, a 573 za przynależnością do Niemiec. W czasie III powstania śląskiego Ligota była jednym z rejonów koncentracji sił powstańczych grupy Walentego Fojkisa przed atakiem na Katowice, a z ligockiej stacji kolejowej odjeżdżały pociągi z oddziałami powstańczymi. W 1923 roku przy ulicy Hetmańskiej został postawiony pomnik upamiętniający 11 ligocian, którzy polegli podczas III powstania śląskiego. Został on zniszczony przez Niemców w 1939 roku i odbudowany w 1962 roku. mały|Powstańcy śląscy przed restauracją przy ulicy Załęskiej w Starej Ligocie mały|Pomnik Powstańców Śląskich w Starej Ligocie
W 1921 roku Ligota znalazła się w granicach Polski. Na mocy ustawy Sejmu Śląskiego z 15 lipca 1924 roku gminę Ligota Pszczyńska wraz z kilkoma innymi gminami włączono do Katowic. Ustawa weszła w życie 15 października 1924 roku. W 1935 roku Ligotę włączono w obręb dzielnicy Ligota-Brynów.
Jeszcze w czasie powstań śląskich i plebiscytu w Ligocie działały polskie organizacje społeczne i związkowe, w tym m.in. chór „Lutnia”, gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, czy Stowarzyszenie Kobiet. Organizacje miały swoją siedzibę w budynku szkoły, którą przed I wojną światową przekształcono w ochronkę dla dzieci.