Zarzecze (niem. Zarzetsche, Zarzytsche) – część oraz dzielnica Katowic, położona w południowo-zachodniej części miasta, nad Mleczną. Graniczy ona z Piotrowicami-Ochojcem, Kostuchną, Podlesiem oraz z miastem Mikołów.
Początki Zarzecza, będącego dawniej jedną z osad ziemi pszczyńskiej, związane są z dawną wsią Uniczowy, która w XV wieku rozpadła się na trzy osobne jednostki. Początki zaś Zarzecza jako samodzielnej wsi sięgają XVI wieku, a jej pierwotna zabudowa ciągnęła się m.in. wzdłuż dzisiejszej ulicy gen. St. Grota-Roweckiego, będącej wraz z ulicą Uniczowską główną osią dzielnicy. Dnia 27 maja 1975 roku Zarzecze zostało włączone do Katowic stając się ich częścią, a od 1 stycznia 1992 roku jest jedną z administracyjnych dzielnic miasta.
W Zarzeczu nie rozwinął się przemysł, zaś przez długi czas było ono osadą typowo rolniczą. Od czasów transformacji ustrojowej przekształciła się ona z dzielnicy rolniczo-mieszkaniowej w mieszkaniową z udziałem usług podstawowych. Następuje tutaj zjawisko suburbanizacji związane ze stałym wzrostem liczby mieszkańców Zarzecza oraz jego rozbudową o nowe budynki mieszkaniowe, głównie jednorodzinne i szeregowe. Głównym instytucjami dzielnicy są: Filia „Zarzecze” Miejskiego Domu Kultury „Południe” w Katowicach, Ochotnicza Straż Pożarna Katowice-Zarzecze oraz rzymskokatolicka parafia Matki Bożej Wspomożenia Wiernych.
Powierzchnia Zarzecza wynosi 5,08 km² (3,08% powierzchni miasta), a pod koniec 2020 roku była ona najmniejszą ludnościowo dzielnicą miasta – zamieszkiwało ją wówczas 2851 mieszkańców (1,05% ludności Katowic).
Geografia Położenie Dzielnica nr 20 Zarzecze jest jedną z 22 dzielnic Katowic, będącą jednostką pomocniczą gminy, znajdującą się w grupie dzielnic południowych. Powierzchnia dzielnicy wynosi 5,08 km², co stanowi 3,08% powierzchni całego miasta. Zarzecze od północy graniczy z Piotrowicami-Ochojcem, od wschodu i południa z Kostuchną i Podlesiem, zaś od zachodu z miastem Mikołów.
Granice dzielnicy przebiegają następująco: Od północy – od przecięcia ulicy T. Kościuszki z granicą miast Katowice i Mikołów południową krawędzią tej ulicy w kierunku północno-wschodnim; następnie granica biegnie ciekiem wodnym do wiaduktu kolejowego na ulicy Tunelowej, Od wschodu – biegnie na południe wzdłuż zachodniej strony torów kolejowych linii kolejowej nr 139 do przecięcia tejże linii z rzeka Mleczną, Od południa – biegnie na zachód wzdłuż koryta Kaskadnika do przecięcia z granicą miast Katowice i Mikołów, Od zachodu – granica pokrywa się z granicą miast Katowice i Mikołów; granica ta biegnie nieregularnym kształtem na północ.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Zarzecza położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącym południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem krain historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska, a historycznie Zarzecze graniczy na zachodzie z Mikołowem, na północy z Panewnikami, na wschodzie z Piotrowicami, Kostuchną i Podlesiem, zaś na południu z Kopaninami.
Geologia Tereny Zarzecza położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Utwory z tego okresu pod osadami czwartorzędowymi występują prawie na całym obszarem dzielnicy (prócz terenów na północ od Bagnika, gdzie występują utwory mioceńskie; są one rozdzielone uskokiem). Powierzchniowo zaś występują one wzdłuż wyżej położonych terenów Garbu Mikołowskiego ciągnącego się na granicy Zarzecza i Mikołowa. Są to wychodnie warstw orzeskich (westfal B). Jest to potężna seria zbudowana przeważnie z łupków z wkładkami piaskowców, syderytów i przeszło 50 pokładami węgla kamiennego.
W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Zarzecza. Wówczas to dochodziło intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji
W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry, który wkroczył na tereny Katowic od zachodu wzdłuż obniżenia Kłodnicy, pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych. Wody z topniejącego lodowca kierowały się obniżeniami dolinnymi na południowy wschód z doliny Kłodnicy do doliny Mlecznej i dalej do Wisły. Powierzchniowo plejstoceńskie piaski i żwiry fluwioglacjalne budują znaczną część Zarzecza i występują powyżej doliny Mlecznej. Poza tym znajdują się tutaj też obszary zbudowane z glin zwałowych oraz piasków i żwirów glacjalnych z głazami na glinie zwałowej.
W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. Osady rzeczne występują w dolinach rzek, m.in. w dolinach Mlecznej, Bagnika, Cetnika i Kaskadnika.
Gleby Zarzecze zbudowane jest głównie na glebach bielicowych i rdzawych wytworzone z piasków słabogliniastych, a także na glebach płowych wytworzonych z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych.
Gleby w wielu przypadkach straciły swoją wartość użytkową w wyniku ich mechanicznego przekształcenia. Występują tutaj procesy niwelacji terenu, zwłaszcza w dolinach rzecznych pod przyszłe inwestycje, w wyniku których niszczone są profile glebowe oraz warstwa próchniczna gleby.
Gleby pól ornych w rejonie dzielnicy należą do średnio urodzajnych, a uprawa tutejszych ziem wymaga ich nawożenia. Dominują tu grunty IV klasy bonitacyjnej, z przewagą RIVb. Znikomy jest zaś udział gruntów klasy III.
Rzeźba terenu Zarzecze położona jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim (wschodnia część dzielnicy) oraz Zrębie Mikołowskim (zachodnia część dzielnicy), będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13).
Na współczesną rzeźbę terenu Zarzecza główny wpływ miało zlodowacenie południowopolskie (Sanu) oraz maksymalny stadiał zlodowacenia środkowopolskiego (Odry), zaś w ostatnim okresie zasadniczy wpływ wywarła także morfogenetyczna działalność człowieka związana z osadnictwem oraz górnictwem. Doprowadziło to do przekształcenia naturalnego podłoża oraz do tworzenia nowych form degradacji rzeźby.
Pod względem jednostek morfologicznych Zarzecze jest położone w dwóch jednostkach ciągnących się w rejonie dzielnicy południkowo: na Garbie Mikołowskim (zachodnia część dzielnicy) i Obniżeniu Górnej Mlecznej. Rzeźbę terenów Zarzecza stanowią dwa garby łagodnie opadające ku dolinie Mlecznej, rozdzielone obniżeniami, w których płyną potoki: Bagnik, Cetnik i Kaskadnik. Od południa dolina Kaskadnika przechodzi i garb położony na terenie Kopanin. Dolina Bagnika zaś łączy się z rozległym płaskowyżem ciągnącym się w kierunku Panewnik.
Na Garbie Mikołowskim, który ciągnie się wzdłuż granicy Katowic i Mikołowa, znajduje się najwyższy punkt Zarzecza. Położony jest on w zachodnim skraju dzielnicy na wysokości ulicy P. Stellera i ma wysokość ponad 300 m n.p.m. Teren Zarzecza opada w kierunku wschodnim do ciągnącego się południkowo w rejonie dzielnicy Obniżenia Górnej Mlecznej. W dolinie tej rzeki przy granicy z Podlesiem znajduje się najniżej położony punkt dzielnicy o wysokości poniżej 260 m n.p.m. Zarzecze w centralnej części dzielnicy w rejonie skrzyżowania ulic Kanałowej i Kamieńskiej położone jest na wysokości 264,8 m n.p.m. Różnica wysokości pomiędzy skrajnymi punktami dzielnicy wynosi około 40 metrów.
Wody Tereny Zarzecza położone są w całości dorzeczu Wisły, w zlewni Mlecznej. Rzeka ta przez dzielnicę przepływa od strony Piotrowic-Ochojca, skąd biegnie na południe równolegle do granicy dzielnicy i przy połączeniu z Kaskadnikiem wpływa do Podlesia. Do Mlecznej lewostronnie wpływają: Rów Graniczny i Rów Podleski, zaś prawostronnie Bagnik, Cetnik i Kaskadnik wraz z dopływem. Te dopływy Mlecznej przez teren dzielnicy płyną równoleżnikowo, a Kaskadnik płynący w rejonie Kopanin stanowi także granicę Zarzecza z Podlesiem. Mleczna ma uregulowane i ograniczone wałami koryto.
W Zarzeczu jedynym większym zbiornikiem wodnym jest ten położony bezpośrednio na południe od ulicy gen. St. Grota-Roweckiego 19, na wysokości remizy OSP Katowice-Zarzecze.
Klimat i topoklimat Warunki klimatyczne Zarzecza są zbliżone do klimatu dla całych Katowic. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze, jak i lokalne. Na klimat dzielnicy w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne aniżeli wpływy kontynentalne, zaś sporadycznie klimat modyfikowany jest przez docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego.
Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w nieodległym Muchowcu wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem w badanym okresie był lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w latach 1966–2005 wynosiło 1474 godziny, zaś średnie zachmurzenie w tym samym okresie wynosiło 5,3. Średnia roczna suma opadów w skali roku w okresie lat 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60–70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200–220 dni. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie (odpowiednio 20,7% i 20,4% wszystkich wiatrów), a najrzadziej wieje z północy (5,7%). Średnia prędkość wiatru wynosił 2,4 m/s.
Klimat Zarzecza jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat), zależny od pokrycia terenu, a także od położenia względem dolin rzecznych. Częściowo w dnach doliny Mlecznej i jej dopływów panuje niekorzystny topoklimat zabudowanych den dolinnych. W czasie pogodnych nocy tworzą się zastoiska zimnego powietrza. Możliwe są także lokalne przymrozki typu radiacyjno-adwekcyjnego. Na wyżej położonych terenach dzielnicy panują warunki średnio korzystne, zaś na terenach płaskich poza dnami dolin, bez zwartej szaty roślinnej ma korzystne warunki. Tam dopływ ciepła z warstw głębszych przeciwdziała dużym spadkom temperatury w przyziemnej warstwie powietrza w czasie pogodnych nocy. Warunki takie panują głównie na terenach niezabudowanych w zachodniej części Zarzecza i Kopaninach Lewych.
Przyroda i ochrona środowiska mały|Gniazdo bociana białego przy ulicy gen. St. Grota-Roweckiego Naturalna szata roślinna na terenie Zarzecza kształtowana była od czasu ostatnich zlodowaceń 12–16 tys. lat temu, a w przeciągu 200 ostatnich lat została poddana silnej antropopresji. Pierwotnie tereny dzielnicy porastały w dolinach rzek łęgi i olsy, powyżej zaś głównie bory i buczyny. Obszar Zarzecza ma charakter otwarty i występują tutaj obszary umiejscowione w krajobrazie rolniczo-leśnym, a z biegiem czasu zaznaczyła się tutaj coraz silniejsza presja w kierunku zabudowy wolnych terenów.
W południowych dzielnicach Katowic (Piotrowice-Ochojec, Kostuchna, Podlesie i Zarzecze) dominują przekształcone lasy mieszane, w których według danych z 2005 roku 41% składu gatunkowego drzew stanowią sosny. Kolejne dominujące drzewa to dęby (27%) i brzozy (22%). W obniżeniach terenu leśnego, w siedliskach wilgotnych dominuje olsza czarna, tworząc płaty lasu łęgowego. W runie charakterystyczną rośliną w tutejszych lasach jest czosnek niedźwiedzi, a ponadto występują tutaj stanowiska ciemiężycy zielonej, wawrzynka wilczełyka, kruszczyka szerokolistnego, kopytnika pospolitego, kruszyny pospolitej i kaliny koralowej. Obecne są tu też: skrzyp leśny, paprocie i trzmielina pospolita. Występują tutaj także dwa gatunki grzybów objetych ochroną do początku XXI wieku: wachlarzowiec olbrzymi i sromotnik bezwstydny.