250px|thumb|Święty Cyprian, autor formuły: Poza Kościołem nie ma zbawienia Extra Ecclesiam nulla salus (w języku polskim: „poza Kościołem nie ma zbawienia”) – łacińska maksyma pochodząca z czasów patrystycznych, określająca na gruncie chrześcijańskim warunki osiągnięcia zbawienia, pojęcie teologiczne.
Perykopa Podstawą do rozważań o niemożliwości zbawienia poza Kościołem są słowa Jezusa, które według przekazu Marka zawarte były w jego wypowiedzi poprzedzającej wniebowstąpienie:
Historia doktryny Ojcowie Kościoła Interpretacji formuły jako aksjomatu nie można rozpatrywać w oderwaniu od historycznych uwarunkowań, mających wpływ na formowanie doktryny chrześcijańskiej. Cyprian z Kartaginy i równolegle Orygenes sformułowali tezę, która była odpowiedzią na ruchy schizmatyckie i herezje. Kwestia podejmowana była przez Ojców Kościoła: Ignacego Antiocheńskiego, Justyna, Klemensa z Aleksandrii i Augustyna z Hippony. Ten ostatni, rozwijając temat zbawienia przed nadejściem Mesjasza, zaprezentował odmienne i najbardziej radykalne stanowisko w stosunku do odrzucających Zbawiciela albo grzeszących przeciw jedności, odrywających się od Kościoła (Łk 12,47n). Mimo tego rozróżnienia Augustyn przyjmował fakt niemożliwości zdefiniowania granic Kościoła. Podejmowanie tematu nie wynikało z braku tolerancji, a z przekonania, że nie do pogodzenia jest pośrednictwo Jezusa Chrystusa w zbawieniu z Jego odrzuceniem czy nieznajomością po wcieleniu (łac. incarnatio). Analogicznie do przywoływanego z Biblii obrazu Kościół dla chrześcijan stał się synonimem Arki Noego (Rdz 6,7-9)(Mdr 10,4). Ponadto stanowisko Augustyna konstytuowało się pod wpływem sporu z pelagianami i formułowania doktryny o łasce, w którym Doktor Kościoła podkreślał nieoczywistość zbawienia nawet dla katechumenów oraz nieochrzczonych dzieci.
Kościół katolicki Aksjomat w 1215 roku znalazł swoje potwierdzenie w dokumentach IV soboru laterańskiego (DS 1,9) oraz bullach wydanych przez Sobór florencki Cantate Domino i Bonifacego VIII Unam Sanctam. W okresie wielkich odkryć geograficznych temat powrócił i stał się przedmiotem ponownych analiz, w których nie kwestionowano brzmienia formuły, a pojęcie granic Kościoła. Rzecznikami radykalnego podejścia byli Robert Bellarmin i Cornelius Jansen. Oświecenie przyniosło pogląd, iż formułę należy odrzucić ze względu na jej elitarny charakter. Interpretację formuły opublikowano w dokumentach Stolicy Apostolskiej papieży Piusa IX (encyklika Quanto conficiamur moerore z 1863 r.) i Piusa XII (Mystici Corporis z 1943 r.). Extra Ecclesiam nulla salus określa ścisły związek między dostąpieniem łaski zbawienia, a mistycznym Ciałem Jezusa, jak określany jest w teologii Kościół założony przez Jezusa Chrystusa (KKK 792), czy to przez przynależność do wspólnoty religijnej, czy też w braku znajomości historii objawienia i Odkupienia przez godne życie w łączności duchowej z uosabianymi przez Zbawiciela ideałami (LG 14). Żadne bowiem kryteria nie mogą określić i zdefiniować granic miłosierdzia Bożego, tak więc nie dotyczy to bez własnej winy nieznających Chrystusa i Kościoła „anonimowych chrześcijan” (1 Tm 2,4)(KKK 847). Warunkiem zbawienia jest bowiem współdziałanie człowieka z wolą zbawczą Boga (łac. voluntas salvifica).
Ostatecznie ujęcie bona fides w kontekście Extra Ecclesiam nulla salus oraz definicji przynależności do Kościoła wyrażone przez Sobór watykański II w Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen Gentium (por. LG 16) znalazło odzwierciedlone w Katechizmie Kościoła Katolickiego
W 2000 r. Kongregacja Nauki Wiary wydała dokument Dominus Iesus, który – mimo iż za II Soborem watykańskim powtarza, iż Kościół Chrystusa trwa (łac. subsistit in) w Kościele katolickim (Dz 4,12) – spotkał się z krytyką wewnątrz Kościoła przez tradycjonalistów, którzy za Hilarym z Poitiers i IV soborem laterańskim, przyjmując formułę za dogmat, wykluczają inne niż literalne traktowanie przyjętych zapisów, a także przez uczestniczących w dialogu ekumenicznym m.in. za określenie w dokumentach „wspólnoty kościelne”. Zarzut zredukowania chrześcijaństwa wyłącznie do jego aspektu humanistycznego sformułował Hans Urs von Balthasar.
Zobacz też Apokatastaza Eschatologia chrześcijańska Sedewakantyzm
Uwagi
Przypisy Patrick Henry Omlor „Robber Church: the Collected Writings, 1968-1997”
Linki zewnętrzne
Kategoria:Teologia chrześcijańska