mały|Herrada z Landsbergu, Hortus deliciarum, Philosophia et septem artes liberales mały|Rembrandt, Medytujący filozof, 1632 mały|Auguste Rodin, Myśliciel, 1902
Filozofia ( od: – „miły, ukochany” i – „mądrość”, tłumaczone jako „umiłowanie mądrości”) – różnie definiowany element kultury umysłowej. Obejmuje te krytyczne rozważania, które jednocześnie: nie są oparte na wierze religijnej; nie należą do żadnej z nauk formalnych ani empirycznych.
Mimo to granice między filozofią a religią i ściśle rozumianą nauką bywają zatarte. Filozofia bywa włączana do nauk i kontrastowana z naukami szczegółowymi. Czasem definiuje się ją: jako systematyczną refleksję nad podstawowymi problemami i ideami, dążącą do poznania ich istoty, a także do całościowego zrozumienia świata; przez wyliczenie – jako teorię bytu, poznania i wartości, czyli ontologię z metafizyką, epistemologię i aksjologię, a czasem też logikę i dialektykę. Mimo to istnieją też inne działy filozofii, wspomniane niżej.
Słowo filozofia zmieniało znaczenie i w latach 20. XXI wieku pozostaje wieloznaczne: w starożytnej Grecji, gdzie pojawił się po raz pierwszy, był on synonimem nauki; w średniowieczu filozofię kontrastowano z teologią, prawoznawstwem i medycyną, uznając za synonim sztuk wyzwolonych Jan Woleński, Filozofia i nauka. Konflikt czy symbioza?, filozofuj.eu, 8 września 2016 [dostęp 2023-03-18].; najpóźniej w czasach nowożytnych filozofia zaczęła być kontrastowana z naukami empirycznymi, a czasem z nauką w ogóle.
Filozofia powstała najpóźniej w starożytności, przed naszą erą i niezależnie na co najmniej trzech obszarach Eurazji: w basenie Morza Śródziemnego, na subkontynencie indyjskim oraz w Chinach, przez co wyróżnia się trzy tradycje filozoficzne: zachodnią i dwie wschodnie: indyjską oraz chińską. Nazwy wszystkich trzech tradycji opisują obszar występowania tylko w przybliżeniu, ponieważ: filozofia zachodnia występowała nie tylko w Europie i w Nowym Świecie, ale też na innych obszarach kultury greckiej, , rzymsko-bizantyjskiej oraz islamskiej; myśl indyjską – związaną z hinduizmem i buddyzmem – rozwijano także w innych miejscach Azji; idee chińskie jak konfucjanizm i taoizm dotarły też do innych obszarów Azji Wschodniej.
Geograficzne granice tych tradycji zatarły się w epoce globalizacji. Filozofia wywarła wpływ na inne obszary kultury jak te wspomniane – religia i ściśle rozumiana nauka – oraz sztuka i polityka. Najpóźniej od XX wieku wpływowym filozofom przyznaje się nagrody opisane w osobnej sekcji.
Główne działy W tradycji zachodniej wyróżnia się kilka centralnych obszarów filozofii: ontologia i metafizyka – teorie bytu i rzeczywistości; epistemologia, inaczej gnoseologia lub teoria poznania – dotyczy wiedzy, prawdy i ich stosunku do rzeczywistości; aksjologia – teoria wartości: etyka – dotyczy wartości moralnych jak normy postępowania i cnoty; estetyka – dotyczy wartości estetycznych, przede wszystkim piękna; logika, zwłaszcza logika filozoficzna kontrastowana z matematyczną – nauka o regułach poprawnego rozumowania i uzasadniania twierdzeń; historia filozofii – czyli naukę historyczną badająca dzieje filozofii.
Inne działy filozofii to: antropologia filozoficzna filozofia przestrzeni i czasu filozofia historii filozofia przyrody filozofia umysłu
filozofia języka filozofia nauki filozofia matematyki
filozofia fizyki filozofia społeczna
filozofia polityczna filozofia prawa filozofia techniki filozofia kultury filozofia religii filozofia medycyny metafilozofia
Poszczególne dziedziny filozoficzne, często zawierają elementy kilku centralnych, np. filozofia społeczna obejmuje kwestie etyczne, ontologiczne i epistemologiczne.
Różnorodność filozofii Pojęcia filozofii i filozofa pojawiły się w starożytnej Grecji ok. VI/V w. p.n.e. Po raz pierwszy poświadczone są u HerodotaHerodot, Dzieje, I,30,2.. Początkowo oznaczały szeroko rozumianą ciekawość intelektualną i poszukiwanie wiedzy. Ściślejszy sens terminom nadał Sokrates, Platon, a za nim Arystoteles. Celem filozofii miała być teoria (, theorίa), czyli poznanie prawdziwej rzeczywistości, w odróżnieniu od wiedzy pozornej czy przemijającej (, doksa), a także od wiedzy praktycznej (, praksis). W dalszym swoim rozwoju, znaczenie terminu filozofia ulegało znaczącym zmianom i nie można go definiować w oderwaniu od jego historii.
Czasami filozofę niezbyt ścisle ujmuje się jako „miłość wiedzy”. Już starożytni Grecy dostrzegali różnicę pomiędzy wiedzą i mądrością. Wiedza to całokształt wiadomości o rzeczywistości. Mądrość zakłada wiedzę, ale nie jest to po prostu znajomość faktów, lecz uchwycenie ich sensu na podstawie rozumienia najwyższych wartości – Prawdy, Dobry i Piękna w ich jedności.
Filozofia jako forma poznania i oświecenia Filozofia jako umiłowanie mądrości jednoczy dwa rodzaje ludzkiej działalności – poznanie rzeczywistości i ocenianie jej zjawisk, światopoglądową orientację w świecie wartości. Ze względu na cele jakie sobie stawia, filozofię można ujmować albo jako przedsięwzięcie poznawcze na podobieństwo nauki albo też jako formę oświecenia, samowiedzy czy przemiany tożsamości. Oba znaczenia terminu filozofia często się przenikają w dziełach i życiu poszczególnych filozofów. Filozofia rozumiana jako nauka, stawia sobie za zadanie prawdziwe poznanie danego przedmiotu. Z tak rozumianej filozofii wywodzą się współczesne szczegółowe dyscypliny naukowe. Leszek Kołakowski zaproponował podział typów filozofii, ze względu na cele poznawcze jakie sobie stawia: podejście tradycyjne – filozofia ma być najbardziej ogólną z nauk, wykraczającą poza każdą z dyscyplin szczegółowych i łączącą je w całość. Bierze pod uwagę osiągnięcia poszczególnych nauk i tworzy ich syntezę, pozwalając na całościowy, pełniejszy ogląd świata. podejście transcendentalne – w tym ujęciu filozofia jest odrębną dyscypliną, nieopierającą się na żadnej z nauk szczegółowych, i w przeciwieństwie do nich, nieopierającą się na żadnych, niepodważalnych założeniach (ma być „bezzałożeniowa”), podważając wszelkie zastane założenia. podejście scjentystyczne – w tym ujęciu, najwyższą wartość poznawczą przypisuje się nauce, w szczególności naukom ścisłym i przyrodniczym. Filozofia była wartościowa o ile przygotowywała rozwój nauk empirycznych. Wraz z wykształceniem się samodzielnych, szczegółowych dyscyplin naukowych, filozofia powinna zanikać, zastępowana przez myślenie naukowe i ograniczyć się do filozofii i metodologii nauk; podejście funkcjonalne – filozofia jest pewną formą dyskursywnego formułowania poglądów na świat. Jest ona jednym z wielu dyskursów. Jej punkt widzenia nie jest ani ogólniejszy ani uprzywilejowany, ale jest odrębny od innych dyskursów (np. religijnego).
Z kolei „Filozofia jako oświecenie” nastawiona jest na przemianę filozofującego podmiotu, który może być rozumiany indywidualnie lub zbiorowo (np. społeczeństwo). Filozofia ma być formą osiągania samowiedzy, środkiem przemiany podmiotu zgodnie z określonym systemem wartości, lub też formą terapii.
Paradygmaty filozofii Zasadnicze zmiany w sposobie filozofowania i zainteresowaniach filozofii określić można mianem zmiany paradygmatów. Wyróżnić można trzy, następujące po sobie paradygmaty: ontologiczny, mentalistyczny i lingwistyczny. Różnice między nimi można przedstawić w tabeli:
Paradygmat ontologiczny mentalistyczny lingwistyczny dziedzina byt świadomość językprzedmiot jestestwo świadomość zdania/wypowiedzipoczątek zdziwienie wątpienie konfuzjapytanie wyjściowe co istnieje? co mogę wiedzieć? co mogę zrozumieć?
Trzeba tu jednak wyraźnie zaznaczyć, iż obecnie paradygmaty te się przenikają. I tak np. problem świadomości nie sprowadza się już jedynie do wiedzy, ale także do zrozumienia (co i jak mogę zrozumieć?). Język nie wiąże się już tylko z przedmiotem, ale także podmiotem jako tym, który partycypuje w języku.
Paradygmat ontologiczny Paradygmat ontologiczny był pierwszym modelem uprawiania filozofii. Do dziś, dla wielu osób, pozostaje wzorcem filozofii jako takiej. Stąd filozofia uprawiana w paradygmacie ontologicznym określana jest mianem filozofii klasycznej. Centralną dyscypliną takiej filozofii jest metafizyka. Paradygmat ontologiczny dominował w starożytności i średniowieczu. Swoją rozwiniętą postać uzyskał w twórczości Platona i Arystotelesa, a współcześnie obecny jest m.in. w neotomizmie.
W paradygmacie ontologicznym, filozofia jest nauką o bycie i jego formach. Filozofowanie wychodzi od przedmiotu, zajmuje się zasadniczymi formami jego istnienia. Zasadniczym jej pytaniem jest „co istnieje?” Arystoteles definiował taką filozofię, jako „wiedzę rozważającą byt jako byt”Arystoteles, Metafizyka, IV.1..
Paradygmat mentalistyczny Zasadniczy zwrot filozoficzny dokonał się we wczesnej nowożytności i łączony jest przede wszystkim z filozofią Kartezjusza. Charakterystyczny dla nich typ filozofowania jest jednak starszy i jego początki można odnaleźć już u starożytnych sceptyków.
O ile filozofia nastawiona ontologicznie zajmowała się przedmiotem i jego istnieniem, to filozofia mentalistyczna postawiła pod znakiem zapytania możliwość prawdziwego poznania. Filozofia taka wskazywała, że nim możemy określić jaki jest byt, należy najpierw określić czy prawdziwe poznanie jest możliwe i jakie są jego warunki. Zasadniczym jej pytaniem jest „co można poznać?”, „co można wiedzieć?”. Stąd też, zamiast ontologii, w paradygmacie mentalistycznym zaczęto uprzywilejowywać epistemologię.
Również w tym okresie, tworzono systemy filozoficzne z rozbudowaną teorią bytu. Punktem wyjścia było jednak wątpienie. Dopiero rozstrzygając zasadnicze kwestie epistemologiczne (jakiego rodzaju wiedza jest wiedzą pewną), filozofowie przystępowali do stawiania tez ontologicznych. Przykładem rozwiniętej tradycji mentalistycznej jest klasyczna filozofia niemiecka, obejmująca twórczość takich filozofów jak Immanuel Kant, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling i Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
W opinii niektórych nurtów filozoficznych, zmiana paradygmatu na mentalistyczny oznaczała upadek filozofii. Tomiści krytykowali filozofię nowożytną, za rezygnację z zajmowania się bytem, i skupienie się na świecie subiektywnych idei. Miało to oznaczać rezygnację z autonomii dyscypliny, i odejście od jej klasycznego programu wyznaczonego przez Arystotelesa. Dla marksistów mentalistyczny zwrot w filozofii był oznaką burżuazyjnej ideologii, ukrywającej prawdziwą postać świata.
Paradygmat lingwistyczny Pogłębiona refleksja nad źródłami poznania, jaką rozwijano w nowożytności, doprowadziła do rosnącego przekonania o dominującej w tym procesie roli języka. Stąd, na początku XX wieku nastąpił tzw. „zwrot lingwistyczny” w filozofii, który doprowadził do ukształtowania się paradygmatu lingwistycznego. Centralną postacią w tym procesie był Ludwig Wittgenstein. Filozofowie zwrócili uwagę, że język jest zasadniczym medium zapośredniczającym wyjaśnianie świata i w konsekwencji filozofia powinna się skupić na jego analizie.
Zadanie to podjęła szczególnie filozofia analityczna. Lingwistyczny charakter miały też takie nurty jak pozytywizm logiczny czy postmodernizm (szczególnie dekonstrukcjonizm). Ukształtowanie się paradygmatu lingwistycznego wiązało się też ze znacznym rozwojem filozofii języka. Zdaniem filozofów paradygmatu lingwistycznego, wiele problemów, którymi dotychczas zajmowała się filozofia było pseudoproblemami, wynikającymi z nieprecyzyjnego zdefiniowania używanych pojęć. Prawdziwym zadaniem filozofii jest natomiast oddzielanie pseudoproblemów od problemów prawdziwych, czyli określenie co może zostać poznane i wyjaśnione, i jak można o tym sensownie mówić. Filozofia ma więc pełnić funkcję porządkującą i przygotowującą grunt pod badania naukowe nauk szczegółowych. Ma zajmować się analizą ich języka (języka nauki, języka etyki) i usuwać problemy językowe.