Wieża Nesle

Wieża Nesle (fr. La Tour de Nesle) – dramat Alexandre’a Dumasa (ojca) z 1832 roku, luźno osnuty na wydarzeniach z czasów panowania króla Francji Ludwika X.

Geneza utworu W kilka dni po premierze Męża wdowy, która miała miejsce 4 kwietnia 1832 roku, zjawił się u Dumasa dyrektor teatru Porte-Saint-Martin Charles-Jean Harel. Zaproponował Dumasowi napisanie sztuki Wieża Nesle, której akcja – jak twierdził – wyleczyłaby cały Paryż z panującej wówczas epidemii cholery. Z podobną propozycją zwrócili się do pisarza również Henri Fourcade i Roger de Beauvoir. Dumas, zniechęcony słabą frekwencją na jego poprzedniej sztuce (spowodowaną epidemią) odmówił i zajął się pisaniem dzieła historycznego Galia i Francja, które – jak miał nadzieję – pozwoliłoby mu zasłużyć na opinię poważnego pisarza.

Wieczorami przyjmował przyjaciół: Hugo, Boulangera, Fourcade’a, Liszta, których ówczesna kochanka Dumasa, Belle, podejmowała mocną, gorzką herbatą – wedle obiegowych pojęć najlepszym środkiem przeciw zarazie. Po jednym z przyjęć Dumas uległ atakowi cholery. Dostał dreszczy, szczękał zębami, zataczał się. Przerażona kochanka przy pomocy służącej położyła go do łóżka. Poprosił o kostkę cukru nasączoną eterem. Zdezorientowana służąca przyniosła prawie całą szklankę eteru, a Dumas bez zastanowienia wypił to jednym haustem i stracił przytomność. Przez blisko tydzień nie był w stanie wstać z łóżka. Codziennie dostawał liścik od Harela w sprawie natychmiastowego spotkania na temat Wieży Nesle.

Gdy Dumas na powrót otworzył dom dla gości, jako pierwszy zjawił się Harel, który od progu powiadomił pisarza, że epidemia wygasa, a ci którzy przeżyli, będą chcieli jak najszybciej powrócić do teatru, dlatego nadszedł czas by doszlifować dramat, który ma szansę stać się przebojem sezonu. Ogólne założenia utworu nakreślił młody autor, Frederic Gaillardet. Szkic próbował opracować Jules Janin, ale nie dał rady, dlatego Harel pokładał całą nadzieję w Dumasie, który dał się już poznać jako specjalista w tej dziedzinie. Kiedy pisarz nadal się wahał, Harel przeszedł do kwestii finansowych. Jako właściciel praw do utworu zaproponował, by Dumas wszedł w prawa Janina, który wycofał się ze spółki i otrzymywał połowę należności z praw autorskich. Pisarz zaoferował inny układ. Zgodził się, by całość kwoty (siedemdziesiąt dwa franki za przedstawienie) otrzymywał Gaillardet, podczas gdy on dostawałby dziesięć procent dziennych wpływów i dodatkowo czterdzieści franków w biletach. Posunięcie było zuchwałe, w razie powodzenia sztuki obiecywało spory dochód, w razie klapy – prawie nic. Harel, bardzo zadowolony, że w końcu przekonał Dumasa, zgodził się nawet nie wymieniać jego nazwiska jako współautora sztuki.

Praca nad dramatem Nie chcąc czekać na powrót Gaillardeta, który przebywał w rodzinnym Tonnere w związku z pogrzebem ojca, Harel przyniósł Dumasowi tekst przerobionej przez Janina sztuki. Dumas przejrzał ją. Ekspozycję uznał za przydługą i nieporadną, ale bardzo spodobał mu się węzeł dramatyczny utworu pojedynek pomiędzy królową Małgorzatą burgundzką, uosobieniem sprytu i okrucieństwa, a kapitanem Buridanem, szaławiłą, który dzięki sztuce uwodzenia i szantażu pnie się po szczeblach kariery. Zaraz też zabrał się do pracy. Wyciągnięty na łóżku, oparty plecami o poduszki, z blatem na kolanach pisał jedną odsłonę dziennie. Gdy zbyt duże zmęczenie lub gorączka nie pozwalały mu utrzymać pióra w ręce, dyktował.

Kolejne strony sztuki Harel zabierał każdego dnia do teatru, by aktorzy mogli rozpocząć próby. Jako że przewidziany do głównej roli męskiej Frédérick Lemaître uciekł przed epidemią z Paryża, w roli Buridana został obsadzony Bocage. Małgorzatę zagrała panna George. Po niespełna dwóch tygodniach sztuka była gotowa. Zadowolony autor powiadomił uprzejmym listem Gaillardeta, że przerobił jego sztukę, wygładził wszystko, co było nie tak i że tekst nadaje się do grania. Nie muszę dodawać – podsumowywał – że jest pan nadal jedynym autorem sztuki i że nie życzę sobie, by kiedykolwiek wymieniano w tym kontekście moje nazwisko, w przeciwnym bowiem razie usunę z utworu wszystko, co z przyjemnością do niego wniosłem.

Pierwszy spór z Gaillardetem Gaillardet poczuł się dotknięty tym, że po wycofaniu się Janina, Harel nie uzgodnił z nim komu powierza dalsze przeróbki jego sztuki, wrócił pośpiesznie do Paryża i zażądał, żeby utwór był grany w jego wersji, a nie w wersji Dumasa, z którą, zresztą, nawet się nie zapoznał. Groził, że doprowadzi do zakazu jej wystawienia. Harel jednak nie ustąpił: Nic pan nie wskóra. Zmieniam tytuł sztuki i gram. Pan mnie podaje do sądu, oskarżając o fałszerstwo, kradzież i plagiat i co tam jeszcze. Dostanie pan tysiąc dwieście odszkodowania. A jeśli pozwoli mi pan grać, zarobi pan dwanaście tysięcy. Kiedy Gaillardet dalej się pieklił, Harel wezwał Dumasa. Pisarz próbował się usprawiedliwić, ale jego wyjaśnienia trafiły na mur. Kłótnia się zaogniła. Dumas doszedł do wniosku, że rozstrzygnąć ją może tylko pojedynek. Harel tego tylko potrzebował, wystąpił jako rozjemca i skłonił przeciwników do podpisania ugody, w której obaj uznali się za współautorów Wieży Nesle. Każdy z nich zastrzegł sobie prawo do wydania utworu pod własnym nazwiskiem w ramach dzieł zbiorowych, jednocześnie postanowiono, że będzie on grany pod nazwiskiem Gaillardeta, a po jego nazwisku mogą widnieć na plakacie trzy gwiazdki, wskazujące na to, że miał współpracownika, który jednak pragnął pozostać anonimowy. mały|Bocage w roli Buridana

Osoby OsobaJej rola w dramacieAktor premierowyBuridanszlachcic burgundzkiBocageGaultier d’Aulnaykapitan gwardii królewskiejLockroyFilip d’Aulnayjego brat bliźniakDelafosseOrsinioberżystaAugusteSavoisyProvostLudwik Xkról FrancjiChillyMałgorzata Burgundzkajego żonapanna Georgede PierrefondsMonvalEnguerrand de MarignyAuguste Z.Landrysłużący OrsiniegoSerres

Treść Akt I. Gaultier d’Aulnay Obraz I Oberża Orsiniego – Goście pijący wino w gospodzie u Orsiniego dopytują się, czy dzisiaj jak co dzień znaleziono trupy trzech młodych szlachciców poniżej wieży Nesle. Kiedy nazywają kapitana Gaultiera d’Aulnaya bastardem sprzeciwia się temu młody szlachcic. Urażeni mieszczanie atakują go, na szczęście przychodzi mu z odsieczą wchodzący właśnie do oberży Buridan. Zaatakowany okazuje się bratem bliźniakiem Gaultiera, pokazuje mu też znamię na ramieniu w kształcie krzyża, które ma również jego brat. Ma na imię Filip i właśnie przybył do Paryża szukać szczęścia. Na ulicy zaczepiła go kobieta w welonie i zaproponowała randkę z nieznajomą pięknością oraz wręczyła mu pierścień. Buridan przybył do Paryża przed pięcioma dniami, po dwudziestu latach wojaczki we Włoszech. Jako chłopiec służył na dworze ojca wstępującej właśnie na tron Małgorzaty burgundzkiej i zna sekret z jej życia, który może go kosztować życie lub zapewnić mu karierę. Również przed Buridanem zjawia się kobieta w welonie i proponuje mu randkę i pierścień. Nadchodzi Gaultier d’Aulnay i próbuje zniechęcić brata od pójścia na umówione spotkanie, ten jednak nie chce go słuchać i wychodzi wraz z Buridanem.

Obraz II Wieża Nesle – Orsini nalega na Małgorzatę, by jak najprędzej opuściła z siostrami wieżę Nesle, by mógł wkroczyć ze swymi zbirami, pomordować ich kochanków i przenieść ich ciała nad rzekę. Małgorzata poleca mu, by oszczędził Filipa d’Aulnaya, przed którym specjalnie tej nocy nie zdjęła maski. Kiedy jednak oznajmia Filipowi, że już się więcej nie zobaczą, ten rani ją przez maskę szpilką, aby móc ją rozpoznać i tym samym wydaje na siebie wyrok śmierci. Buridan ostrzega Filipa, że grozi im śmierć i nakłania go, by napisał do brata o okolicznościach swej śmierci. Przyjaciele rozdzielają się. Landry pozwala Buridanowi wyskoczyć przez balkon. Filip zostaje ugodzony sztyletem, a królowa przed śmiercią ukazuje mu swą twarz.

Akt II. Małgorzata Burgundzka Obraz III Luwr – Gaultier d’Aulnay wyznaje Małgorzacie swą miłość, ona jednak studzi jego zapały. Na audiencji dla możnych panów, przed powrotem króla, zjawia się czarownik, który przepowiada pierwszemu ministrowi, Enguerrandowi de Marigny, śmierć w ciągu trzech najbliższych dni, Gaultierowi wyjawia, że nad Sekwaną znajdzie ciało swego brata, a królowej, że spodziewała się, iż dzisiaj rano rzeka wyrzuci na brzeg trzy trupy. Zaniepokojonej królowej wyznacza spotkanie u Orsiniego.

Obraz IV Oberża Orsiniego – W oberży królowa spotyka Buridana, który wyznaje, że to on był rano czarownikiem, a w nocy kochankiem, który ocalał. Żąda od królowej w zamian za milczenie złota, wyroku śmierci na pierwszego ministra i jego stanowiska. Ostrzega też Małgorzatę, że w razie gdyby mu się coś stało, Gaultier d’Aulnay ma otworzyć tabliczkę, w której znajdzie list od brata, wskazujący jego zabójczynię. Królowa przystaje na żądania Buridana. Kiedy jednak po jego wyjściu w gospodzie zjawia się Gaultier, żądający sprawiedliwości, omotuje go swymi wdziękami, korzystając z jego nieuwagi wyjmuje list ze skrytki, przekonuje Gaultiera, że zabójcą jego brata jest Buridan i wysyła go z rozkazem aresztowania swego śmiertelnego wroga.

Akt III. Enguerrand de Marigny Obraz V Przed starym Luwrem – Buridan aresztuje z rozkazu królowej Marigny’ego. Nadchodzi jednak d’Aulnay i aresztuje Buridana. Buridan pyta go o swą tabliczkę. Kiedy d'Aulnay przyznaje, że wypuścił ją z rąk, próbuje mu powiedzieć co znajdowało się w środku, ale nie dopuszcza do tego królowa.

Obraz VI Więzienie Châtelet – W więzieniu odwiedza Buridana Landry, który jest tu dozorcą więziennym. Buridan ofiarowuje Landry’emu sakiewkę zawierającą 165 liwrów w zamian za przysługę. Landry ma odnaleźć ukrytą w jego mieszkaniu skrzynkę i gdyby się coś Buridanowi stało, wręczyć ją nazajutrz królowi. Buridana odwiedza Małgorzata. Pali w jego obecności list Filipa d’Aulnaya i wyśmiewa się z niego, że powierzył swój sekret zakochanemu w niej młodzieńcowi. Przed jej odejściem Buridan opowiada jej historię córki księcia burgundzkiego, która zakochała się przed ponad dwudziestu laty w swoim paziu Lyonnecie de Bournonville’u, a gdy znalazła się z nim w ciąży, nakłoniła go do zamordowania jej ojca, który groził jej zamknięciem na resztę życia w klasztorze. Po dokonaniu zbrodni przez pazia napisała do niego list, w którym prosiła go, by oddalił się od niej na zawsze, ponieważ po wspólnej zbrodni nie może na niego patrzeć. Buridan ostrzega ją, że list będzie pierwszą rzeczą, którą jutro otrzyma król. Małgorzata uwalnia Buridana i wydaje rozkaz aresztowania Marigny’ego. Buridan dowiaduje się od królowej, że urodziła dwóch chłopców, których oddała Orsiniemu. Ten przyznaje się, że nie wypełnił rozkazu ich zamordowania, lecz przekazał ich Landry’emu.

Akt IV. Buridan Obraz VII Luwr – Gaultier szuka nadaremnie królowej. Gromadzący się w jej komnatach magnaci dowiadują się, że królowa przemierza ulice Paryża u boku króla i w asyście aresztowanego wczoraj włoskiego kapitana. Król ogłasza obniżenie podatków przez nowego pierwszego ministra, Lyonneta de Bouronville’a. Buridan-Bournonville umawia się z Landrym w swoim mieszkaniu u Pierre’a de Bourges. Pierrefonds otrzymuje rozkaz odprowadzenia Marigny’ego do Montfauçon, Savoisy zostaje mianowany nowym kapitanem gwardii w miejsce Gaultiera, Gaultier ma objąć zwierzchnictwo nad księstwem Szampanii. Gaultier odwołuje się do Małgorzaty. Ta, świadoma, że Buridan nie może jej obecnie zgubić nie gubiąc samego siebie, przeciwstawia się mu. Widząc się pokonanym, a jednocześnie obawiając się przymierza Małgorzaty z Gaultierem, Buridan odwołuje się do łączącej ich niegdyś miłości, która, jak twierdzi, nie wygasła, i prosi ją o schadzkę w wieży Nesle. Małgorzata daje mu klucz do wieży. Małgorzata zwraca się do Orsiniego, by zjawił się wieczorem w wieży z czterema ludźmi. Buridan wydaje Savoisy’emu rozkaz aresztowania wszystkich, których o wpół do dziesiątej wieczorem zastanie w wieży.

Akt V. Gaultier d’Aulnay