Najmniejsze miasto Polski

mały|upright=1.1|Berżniki – najmniejsze miasto w Księstwie Warszawskim w granicach z 1807–09 mały|upright=1.1|Urszulin – najmniejsze miasto w Księstwie Warszawskim w granicach z 1810–15 mały|upright=1.1|Jarczów – najmniejsze miasto w Królestwie Kongresowym mały|upright=1.1|Kopanica – najmniejsze miasto II RP do reformy 1933/1934 mały|upright=1.1|Książ Wielkopolski – najmniejsze miasto Polski międzywojennej po reformie 1933/1934 mały|upright=1.1|Lędyczek – najmniejsze miasto Polski powojennej do reformy 1973 mały|upright=1.1|Wyśmierzyce – najmniejsze miasto Polski od reformy 1973 do 2017 (oprócz 1993) mały|upright=1.1|Borne Sulinowo – najmniejsze miasto Polski w 1993, po nadaniu praw miejskich, w trakcie zaludniania poradzieckiego garnizonu mały|upright=1.1|Wiślica – najmniejsze miasto Polski w 2018 mały|upright=1.1|Opatowiec – najmniejsze miasto Polski od 2019

Najmniejsze miasto Polski – epitet przysługujący miejscowości posiadającej formalny status miasta (dawniej prawa miejskie) i mającej najmniejszą liczbę ludności spośród wszystkich miast znajdujących się w obowiązujących granicach państwowych Polski, w konkretnym momencie w czasie.

Epitet najmniejszego miasta Polski dana miejscowość może otrzymać, jeżeli znane są dane ludnościowe wszystkich jednostek formalnie miejskich według stanu ludności z jednego dnia (dawniej także miesiąca lub roku, z powodu korzystania ze starych danych ludnościowych w przełożeniu na stan administracyjny obowiązujący późniejSzturm de Sztrem E 1925. Charakter prawny miast w województwach wschodnich b. dzielnicy rosyjskiej. Kwartalnik Statystyczny 2: 1, 217–221.Mazurkiewicz J 1967. Likwidacja ustroju miejskiego mniejszych miast w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim w okresie przed masową zamianą miast na osady (1807–1864). Rocznik Lubelski 10, 211–228.Nietyksza M 1986. Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warsaw.).

W 2026 roku w Polsce jest 35 miast poniżej tysiąca mieszkańców. Najmniejszym miastem Polski jest Opatowiec (305 mieszkańców). W dalszej kolejności podążają: Kazanów (396), Wiślica (441), Ciepielów (716), Koszyce (757), Gielniów (768), Inowłódz (772), Józefów nad Wisłą (779), Dubiecko (786), Turobin (792), Kiernozia (794), Głowaczów (801), Działoszyce (811), Książ Wielki (821), Brody (832), Wyśmierzyce (858), Janów (860), Wąwolnica (867), Goraj (868), Bolesławiec (870), Solec nad Wisłą (876), Nowy Korczyn (879), Jadów (886), Bolimów (889), Wodzisław (908), Parzęczew (918), Sienno (928), Dąbrowice (931), Szydłów (944), Suraż (948), Bircza (961), Czerwińsk nad Wisłą (970), Magnuszew (971), Odrzywół (982) i Sobków (985). Najmniejszym miastem liczącym minimum 1000 mieszkańców jest Grabów (równo 1000).

Przyczyny istnienia małych miast Różnorodność procesów urbanizacji i kompleksowość pojęcia miejskości Zmiany terytorialneMielcarek, A.J. (2008): Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej [Territorial and administrative divisions of the Second Polish Republic in the context of integrated administration]. Warszawa: Neriton., ludnościoweGawryszewski A. (2005). Ludność Polski w XX wieku. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warsaw., ekonomiczneKrzysztofik, R. (2014). Geneza aglomeracji miast na obszarze Polski. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. i administracyjneDrobek, W. (2004). Zmiany statusu administracyjnego lokalnych jednostek osadniczych. In: S. Michałowski, & A. Pawłowska (eds.), Samorząd lokalny w Polsce. Społeczno-polityczne aspekty funkcjonowania (s. 534–545). Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Polski przyczyniały się do, często drastycznych, przemian w strukturze i hierarchii miast, prowadząc do oscylacji w rankingu miastDymitrow, M. and Krzysztofik, R. (2015): ‘Degradation and restitution: Understanding the concept of urbanity through its oscillations within formal contexts’. In: Krzysztofik, R. and Dymitrow, M. (eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems. Gothenburg: University of Gothenburg, 443–461., w tym tych najmniejszychKantor-Pietraga, I. (2014). Systematyka procesu depopulacji miast na obszarze Polski od XIX do XXI wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.. Podstawowym powodem tego jest fakt, iż miejskości nie określa żaden pojedynczy aspekt, lecz kompleksowość wielu czynników, a co z kolei przyczynia się zarówno do braku umiastowiania wielkich wsi, jak i do kwalifikowania jako miasta miejscowości o niewielkim zaludnieniu.

Brak rewizji stanu faktycznego w odniesieniu do ideału miejskości Dwa inne czynniki przemawiają za prawdopodobieństwem obniżania się rozmiaru najmniejszego miasta Polski. Po pierwsze, odbieranie statusu miasta w Polsce, będące dawniej dość częstym zjawiskiem, nie jest praktykowane od lat 70. XX wieku, a ostatnimi miejscowościami pozbawionymi statusu miasta (nie biorąc pod uwagę inkorporacji) były: 1 stycznia 1972 Boleszkowice oraz 1 stycznia 1973 Lędyczek, Miasteczko Krajeńskie i Sulmierzyce (tym ostatnim status miasta przywrócono na skutek protestów 11 miesięcy późniejDz.U. 1973 nr 40, poz. 237.Dz.U. 1972 nr 50, poz. 327.Komunikat o zmianach w podziale terytorialnym za okres od 2 I 1972 r. do 1 I 1973 r., Główny Urząd Statystyczny, Biuro Spisów, Warszawa 1973., z kolei Miasteczko Krajeńskie odzyskało prawa miejskie 1 stycznia 2023). Jak twierdzi D. SokołowskiSokołowski, D. (2002). Nowe nadania praw miejskich w Polsce. Promocje Kujawsko-Pomorskie Nr 8–10/2002, s. 16., wymiar ten ma charakter historyczny i wiąże się z pozostawieniem praw miejskich osadom, które z różnych przyczyn nie rozwijają się, ale ich miejskość ma wielowiekowe tradycje [i którym] udało się «uchować» do czasów współczesnych bez przykrego doświadczenia degradacji (s. 14).

Wątki historyczno-emotywne Drugim, także historycznym, choć odwrotnym czynnikiem jest powoływanie się na tzw. sprawiedliwość dziejową, co jest szczególnie widoczne w przypadku miast zdegradowanych na skutek reformy carskiej z 1869–1870 bądź PRL-owskich degradacjiDymitrow, M. (2017). Degradation, restitution and the elusive culture of rural-urban thinking. Fennia – International Journal of Geography, 195(1), 36–60.. Jak twierdzi prof. J.L. SiemińskiSiemiński, J. (2000) Byłe (zdegradowane) miasteczka w Polsce. Przestrzeń. Informator Planowania Przestrzennego 11(2) 14–22., miasta zdegradowane są „cząstką dziedzictwa kulturowego i narodowego Polski” oraz „świadectwem obcej przemocy, dawnej niesprawiedliwości i obecnego niezrozumienia” (s. 14). Postawa ta jest obecnie szeroko zauważalna w lokalnych mediach i w formalnych wnioskach o przywrócenie statusu miasta, zarówno z pozycji stowarzyszeń historyczno-kulturowychPismo w sprawie o przywrócenie Turobinowi praw miejskich.Stowarzyszenie Tak-Bnin (Dlaczego walczymy o prawa miejskie dla Bnina?)., jak i władz gminnychNp. Opatówek znów będzie miastem.Uchwała Nr XX/115/2016 Rady Gminy Radoszyce z dnia 27 września 2016 roku w sprawie wystąpienia z wnioskiem o nadanie statusu miasta miejscowości Radoszyce.. Np. jak twierdzi G. Kmita, dawny wójt gminy Szczerców,

Postawa ta jest też widoczna w wypowiedziach i czynach niektórych polityków. Np. według senatora Krzysztofa Słonia „miejscowości skrzywdzone odebraniem praw miejskich po powstaniu styczniowym powinny w naturalny sposób odzyskiwać utracone prawa. To element sprawiedliwości dziejowej”450 lat lokacji Rakowa. W korowodzie szli m.in. założyciele miasta.. Poseł Bogdan Latosiński, z kolei, złożył w maju 2017 interpelację w tym celu, twierdząc że przywracanie praw miejskich miastom zdegradowanym wpisuje się „w pryncypia i założenia polityki historycznej prowadzonej przez Rząd Prawa i Sprawiedliwości, której celem jest przywrócenie pamięci o polskich bohaterach, a [co] w praktyce jest (…) obecnie realizowane poprzez działania instytucji państwa polskiego”Interpelacja nr 12423 w sprawie przywrócenia praw miejskich miejscowościom, które zostały ich pozbawione w wyniku represji carskich po upadku Powstania Styczniowego.. Ponieważ większość miast zdegradowanych to bardzo małe miejscowościSpórna, T. i in. (2015). Degraded and restituted towns in numbers, In: Krzysztofik, R. and Dymitrow, M. (Eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems, Gothenburg: University of Gothenburg (s. 367–422)., ważkość powyższych postaw i uwarunkowań, niezależnie od stopnia rzeczowości czy słuszności, będzie miała wpływ na rozmiar najmniejszego miasta Polski. To z kolei wiąże się z pomieszaniem znaczenia koncepcji miejskości: albo jako neutralne określenie jednostki geograficznej o specyficznej formie bytuPile, S. (1999): ‘What is a city?’. In: Massey, D., Allen, J. and Pile, S. (eds.), City worlds. London and New York: Routledge, 3–50., albo jako emotywnie nacechowane pojęcie kulturowe.

Najmniejsze miasto a kryteria miejskości Najmniejsze miasta często nie spełniają formalnych kryteriów miejskościSzmytkie, R. (2015): Degraded towns in Polands a potentially new towns, In: Krzysztofik, R. and Dymitrow, M. (eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems. Gothenburg: University of Gothenburg, 295–318.Sokołowski, D. (1999): Zróżnicowanie zbioru małych miast i większych osiedli wiejskich w Polsce w ujęciu koncepcji kontinuum wiejsko-miejskiego [Differences between small towns and larger villages in Poland according to the concept of rural-urban continuum]. Toruń: UMK., a status miejski zachowują z powodu omyłek proceduralnychJak stwierdza D. Sokołowski (2002), „przy braku jednoznacznych kryteriów miejskości nie można wykluczyć możliwości popełnienia pomyłki” (s. 16). lub braku rewizji stanu faktycznego względem obowiązujących norm (np. przez reformy administracyjne)Dymitrow, M. (2015): ‘The concept of urbanity in light of the municipal reform in interwar Poland’. In: Krzysztofik, R. and Dymitrow, M. (eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems. Gothenburg: University of Gothenburg, 61–115.. Może też tak być z powodu umyślnego zaniechania przestrzegania tych normKrzysztofik, R. and Dymitrow, M. (2015). ‘Research on degraded and restituted towns: Overview and state-of-the-art’. In: Krzysztofik, R. and Dymitrow, M. (eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems. Gothenburg: University of Gothenburg, 1–36.. Dla przykładu, w 2006 roku status miasta otrzymał liczący około 1500 mieszkańców Zakliczyn, lecz w uzasadnieniu argument ludnościowy został pominięty (powołano się na szereg innych uwarunkowań, jak posiadanie „klasycznego rynku” czy rozpoczęcie budowy wodociągu), mimo że w tym samym uzasadnieniu odrzucono wniosek Dobrego: mała liczba ludności (około 1600 osób) – przyjęte kryterium powyżej 2000 osóbProjekt Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia … 2005 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast oraz nadania miejscowościom statusu miasta.. Mogą do tego się przyczynić też względy partykularne, w tym lobbing, co przykładowo było głównym powodem umiastowienia w 1983 małego Lipska (rolę tę przypisuje się pochodzącemu z Lipska gen. Mirosławowi Milewskiemu, od 1981 ministrowi spraw wewnętrznych PRL).

Zaniechanie przestrzegania kryterium ludnościowego po 2010