Związek metropolitalny – korporacja prawa publicznego, będąca w Polsce zrzeszeniem gmin charakteryzujących się istnieniem silnych powiązań funkcjonalnych, a także zaawansowaniem procesów urbanizacyjnych. Związek występuje w położonych na obszarze spójnym pod względem przestrzennym i powiązanym pod względem społecznym, gospodarczym oraz kulturowym regionie, stanowiąc odrębną od związku międzygminnego formę prawną właściwą dla obszaru metropolitalnego. Do 2026 formę tę przewidywała wyłącznie ustawa dla województwa śląskiego, wiążąca ją z obszarem zamieszkiwanym przez co najmniej 2 mln mieszkańców, a w 2026 uchwalono odrębną ustawę dla województwa pomorskiego.

Tworzenie i zmiana granic Prawną możliwość utworzenia związku metropolitalnego przewidują odrębne ustawy dla województwa śląskiego z 2017 r. oraz dla województwa pomorskiego z 2026 r., co czyni tę formę prawną sui generis(Art. 1) Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim (). Ustawa dla województwa śląskiego zakłada tworzenie związku w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, z uwzględnieniem m.in. istniejących form współpracy gmin wchodzących w skład związku metropolitalnego(Art. 4 ust. 1) Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim (). Rada Ministrów może również ustalić nowe granice istniejącego związku metropolitalnego, z tym że obszar związku metropolitalnego w nowych granicach obejmuje co najmniej obszar gmin, które wchodzą w skład związku metropolitalnego w jego dotychczasowych granicach(Art. 4 ust. 2) Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim ().

Zadania publiczne związku w woj. śląskim

1 lipca 2017 r. został utworzony przez rząd Beaty Szydło związek metropolitalny w województwie śląskim pod nazwą „Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia”Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 2017 r. w sprawie utworzenia w województwie śląskim związku metropolitalnego pod nazwą „Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia” (). Rozpoczął swoją działalność 1 stycznia 2018 r.

Związek metropolitalny w woj. śląskim wykonuje zadania publiczne w zakresie(Art. 12) Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim (: kształtowania ładu przestrzennego; rozwoju społecznego i gospodarczego obszaru związku metropolitalnego; planowania, koordynacji, integracji oraz rozwoju publicznego transportu zbiorowego, w tym transportu drogowego, kolejowego oraz innego transportu szynowego, a także zrównoważonej mobilności miejskiej; metropolitalnych przewozów pasażerskich; współdziałania w ustalaniu przebiegu dróg krajowych i wojewódzkich na obszarze związku metropolitalnego; promocji związku metropolitalnego i jego obszaru.

Związek metropolitalny może realizować zadania publiczne należące do zakresu działania gminy, powiatu lub samorządu województwa lub koordynować realizację tych zadań na podstawie porozumienia zawartego z jednostką samorządu terytorialnego lub ze związkiem jednostek samorządu terytorialnego.

Związek metropolitalny w województwie pomorskim

2 lipca 2026 r. prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę o związku metropolitalnym w województwie pomorskim, otwierającą drogę do utworzenia drugiego w Polsce związku metropolitalnego. Związek mają utworzyć Gdańsk, Gdynia i Sopot wraz z powiązanymi z nimi gminami i powiatami, łącznie 61 jednostek samorządu terytorialnego zamieszkiwanych przez ponad 1,5 mln osób, a miastem centralnym ma być Gdańsk.

Do zadań związku należą polityka rozwoju, kształtowanie ładu przestrzennego, publiczny transport zbiorowy i zrównoważona mobilność miejska, adaptacja do zmian klimatu, ochrona środowiska oraz promocja regionu. Ustawa nowelizuje przy tym ustawę z 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim oraz przepisy wybranych ustaw sektorowych. Związek ma być finansowany m.in. z udziału w podatku dochodowym od osób fizycznych mieszkańców, a w pierwszym roku dysponować środkami szacowanymi na około 150 mln zł, docelowo około 500 mln zł rocznie.

Historia 9 października 2015 r. uchwalono Ustawę o związkach metropolitalnychUstawa z dnia 9 października 2015 r. o związkach metropolitalnych (), która weszła w życie 1 stycznia 2016 r. jednak została uchylona 7 kwietnia 2017 r. Ustawa ujmowała, że związek metropolitalny jest zrzeszeniem jednostek samorządu terytorialnego położonych w danym obszarze metropolitalnym, który w rozumieniu ustawy oznaczał spójną pod względem przestrzennym strefę oddziaływania miasta będącego siedzibą wojewody lub sejmiku województwa, charakteryzującą się istnieniem silnych powiązań funkcjonalnych oraz zaawansowaniem procesów urbanizacyjnych, zamieszkałą przez co najmniej 500 tys. mieszkańców(Art 1. i 5.) Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o związkach metropolitalnych (). Ustawa z 2015 r. miała charakter uniwersalny. Ujmowała, że granice poszczególnych obszarów metropolitalnych będzie ustalać Rada Ministrów, na potrzeby tworzenia związków metropolitalnych przez wskazanie gmin wchodzących w skład obszarów metropolitalnych(Art. 4 ust. 1) Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o związkach metropolitalnych ().

W 2016 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazało, że ustawa z 2015 r. ma istotne mankamenty, które w praktyce uniemożliwiają sprawne funkcjonowanie związków. Rząd Beaty Szydło rozpoczął prace nad nową ustawą jednak tylko dla górnośląskiego obszaru metropolitalnego w woj. śląskim. Minister SWiA Mariusz Błaszczak (PiS) wskazał, że powstanie nowej Ustawy opiera się na ekspertyzie, z której wynika, że w Polsce są dwa obszary, spełniające zasadnicze kryteria metropolii tj. aglomeracja warszawska i konurbacja górnośląska. Ocenił, że ustawa z 2015 r. wynikała z pomysłów kampanii wyborczych poprzedniej koalicji (rząd Ewy Kopacz, drugi rząd Donalda Tuska). Przedstawił, że w kwestii Warszawy, rząd Beaty Szydło ma poprawiać Ustawę o ustroju miasta stołecznego Warszawy.

Wiceminister Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasz Zdzikot wskazał, że utworzenie związku metropolitalnego na podstawie ustawy z 2015 r. nie było możliwe m.in. z uwagi na przepisy uniemożliwiające skuteczne powołanie związku oraz mogące utrudniać działanie jego organów. Przedstawiciel wnioskodawców nowej ustawy wskazał zastrzeżenia dotyczące sposobu wyznaczenia granic związku. Ocenił także, że w niewystarczający sposób uregulowano sprawy płynnego przejmowania zadań publicznych przez związek. Według ustawy z 2015 r. zgromadzenie związku metropolitalnego miało stosować tzw. podwójną większość, gdzie ma znaczenie większość głosów delegatów gmin, która dodatkowo przekłada się na większość zamieszkałej na obszarze metropolii ludności. Rząd Beaty Szydło ocenił, że stosowanie tzw. większości podwójnej oznaczałoby, że zarząd (wybrany większością bezwzględną) nie byłby w stanie przegłosować kluczowych dla związku kwestii. Ustawa zakładała 3 osobowy skład zarządu związku metropolitalnego i wymóg zwykłej większości przy decyzjach. Nieobecność jednego członka zarządu i brak zgodności, oznaczałyby niezdolność zarządu do decyzji.

Związek Województw RP wydał swoje negatywne stanowisko w przedmiocie ustawy z 2015 r. Ocenił fakt, że utworzenie związku metropolitalnego wymaga pozytywnej opinii: co najmniej 50% rad gmin, co najmniej 70% rad miast na prawach powiatu, co najmniej 50% rad powiatów, może oznaczać narzucenie poszczególnym jednostkom samorządu terytorialnego przynależność do związku metropolitalnego mimo wyrażenia negatywnej opinii. Tworzenie związków miałoby się odbywać się w sposób odgórny, co stoi w sprzeczności z art. 165 ust. 2 Konstytucji RP, który stanowi, iż samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej.

Zobacz też Związek międzygminny, powiatów lub powiatowo-gminny

Przypisy

Linki zewnętrzne Opinia prawna w przedmiocie wybranych zagadnień wynikających z ustawy z dnia 9 października 2015 r. o związkach metropolitalnych Badania i opinie Nr 2, 2016 - Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego (Adam Głąb)

Kategoria:Socjologia miasta