thumb|Wyrzutnia systemu Patriot PAC-3, jednego ze współczesnych systemów obrony przeciwrakietowej Obrona przeciwrakietowa (, ballistic missile defense, BMD) – ogół systemów, technologii i działań służących do wykrywania, śledzenia, przechwytywania i niszczenia atakujących pocisków balistycznych w poszczególnych fazach ich lotu. Obejmuje zarówno obronę terytorium państwa przed rakietami międzykontynentalnymi (obrona strategiczna, ang. national missile defense), jak i ochronę sił zbrojnych na teatrze działań przed pociskami krótkiego i średniego zasięgu (obrona teatru, ang. theater missile defense).

Obrona przeciwrakietowa stanowi jedno z najtrudniejszych wyzwań technologicznych w dziedzinie uzbrojenia i od lat 60. XX wieku jest przedmiotem debaty strategicznej o wpływie systemów obronnych na stabilność odstraszania nuklearnego.

Historia Wczesne programy Prace nad obroną przeciwrakietową rozpoczęły się w Stanach Zjednoczonych w końcu lat 50. XX wieku wraz z programem Nike Zeus, pierwszego systemu zdolnego do przechwycenia głowicy balistycznej. Program przeszedł kolejne iteracje: Nike-X, Sentinel i . Jedyna baza Safeguard, uruchomiona w 1975 roku w Grand Forks w Dakocie Północnej, została zamknięta po kilku miesiącach z uwagi na ograniczoną skuteczność wobec radzieckich środków przeciwdziałania.

Równolegle ZSRR rozbudowywał system obrony Moskwy: A-135, którego przeciwpociski wyposażone były w głowice jądrowe przeznaczone do niszczenia nadlatujących głowic w atmosferze.

Traktat ABM W 1972 roku Stany Zjednoczone i ZSRR podpisały Traktat ABM, ograniczający obronę przeciwrakietową każdej ze stron do jednego kompleksu ze 100 przeciwpociskami. Traktat opierał się na logice wzajemnego gwarantowanego zniszczenia (MAD): obie strony pozostawały podatne na atak nuklearny przeciwnika, co miało czynić pierwsze uderzenie samobójczym i stabilizować odstraszanie nuklearne.

W grudniu 2001 roku prezydent George W. Bush ogłosił wycofanie Stanów Zjednoczonych z traktatu, które weszło w życie w czerwcu 2002 roku. Decyzję uzasadniono koniecznością budowy obrony przed ograniczonym atakiem ze strony państw takich jak KRLD i Iran. Rosja i Chiny uznały wycofanie za zagrożenie dla stabilności strategicznej.

Inicjatywa Obrony Strategicznej W marcu 1983 roku prezydent Ronald Reagan ogłosił Inicjatywę Obrony Strategicznej (SDI), zakładającą budowę wielowarstwowego systemu obrony z użyciem broni laserowej, wiązkowej i kinetycznej rozmieszczonej w kosmosie i na ziemi. Program, nazywany w mediach „Gwiezdnymi Wojnami", nie osiągnął zakładanych celów technologicznych i po zakończeniu zimnej wojny został ograniczony. SDI zapoczątkowała jednak trwający rozwój technologii przechwytywania kinetycznego (ang. hit-to-kill), stanowiącej podstawę współczesnych systemów.

Współczesne systemy Stany Zjednoczone Stany Zjednoczone dysponują wielowarstwowym systemem obrony przeciwrakietowej, zarządzanym przez Agencję Obrony Przeciwrakietowej (MDA). Rdzeń obrony terytorium USA przed rakietami międzykontynentalnymi stanowi Ground-Based Midcourse Defense (GMD): 44 przeciwpociski rozmieszczone na Alasce (Fort Greely) i w Kalifornii (baza Vandenberg). Obronę przed pociskami średniego zasięgu zapewnia morski system Aegis BMD, wykorzystujący pociski SM-3 wystrzeliwane z niszczycieli klasy Arleigh Burke. Na niższych pułapach działają systemy THAAD (przechwytywanie w końcowej fazie lotu na dużej wysokości) i Patriot PAC-3 (obrona punktowa).

Sankaran i Fetter wykazali, że system GMD miałby poważne trudności z przechwyceniem zaawansowanych rakiet wyposażonych w środki przeciwdziałania (ang. countermeasures), co ogranicza jego skuteczność do obrony przed prostszymi zagrożeniami.

Rosja Rosja utrzymuje system A-135 chroniący Moskwę, jedyny poza amerykańskim GMD operacyjny system obrony przed rakietami międzykontynentalnymi. Trwa modernizacja: system A-235 (Nudol) ma zastąpić A-135, wykorzystując przechwytywanie kinetyczne zamiast głowic jądrowych. Systemy S-400 i S-500 Prometeusz posiadają ograniczoną zdolność do zwalczania pocisków balistycznych średniego zasięgu, pełniąc głównie rolę obrony przeciwlotniczej.

Izrael Izrael dysponuje wielowarstwowym systemem obrony przeciwrakietowej, testowanym bojowo w konfliktach z Hamasem, Hezbollahem i Iranem. Żelazna Kopuła (Iron Dome) przechwytuje pociski i rakiety krótkiego zasięgu (4–70 km), Proca Dawida (David's Sling) zwalcza zagrożenia średniego zasięgu (40–300 km), a system Arrow w wersjach Arrow 2 i Arrow 3 przechwytuje pociski balistyczne w atmosferze i poza nią.

Obrona przeciwrakietowa NATO Na szczycie w Lizbonie w 2010 roku NATO włączyło obronę przeciwrakietową do katalogu misji sojuszu. Głównym elementem jest amerykański European Phased Adaptive Approach (EPAA), obejmujący lądowe bazy Aegis Ashore wyposażone w pociski SM-3: w Rumunii (Deveselu, operacyjna od 2016 roku) i Polsce (Redzikowo, operacyjna od 2024 roku). System jest oficjalnie ukierunkowany na zagrożenie ze strony Iranu, lecz Rosja traktuje go jako wymierzony we własny potencjał odstraszania.

Na szczycie w Waszyngtonie w lipcu 2024 roku NATO ogłosiło osiągnięcie wzmocnionej zdolności operacyjnej (ang. Enhanced Operational Capability) obrony przeciwrakietowej sojuszu.

Debata strategiczna Obrona przeciwrakietowa jest przedmiotem sporu o wpływ systemów obronnych na stabilność strategiczną. Zwolennicy argumentują, że systemy obronne chronią przed atakiem ze strony mniejszych arsenałów (KRLD, Iran) i zwiększają bezpieczeństwo bez naruszania równowagi między głównymi mocarstwami. Krytycy wskazują, że rozbudowa obrony przez jedno mocarstwo zmusza przeciwnika do zwiększania arsenału ofensywnego w celu jej przełamania, prowadząc do wyścigu zbrojeń. Logika ta leżała u podstaw traktatu ABM z 1972 roku.

Dodatkowym argumentem przeciw rozbudowie obrony przeciwrakietowej jest jej ograniczona skuteczność wobec zaawansowanego przeciwnika: środki przeciwdziałania (wabiki, głowice manewrujące, broń hipersoniczna) pozwalają na obejście systemów obronnych przy znacznie niższym koszcie niż koszt ich budowy.

Zobacz też broń jądrowa pierwsze uderzenie drugie uderzenie strategia nuklearna taktyczna broń jądrowa

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Strategia nuklearna