EC1 Łódź – Miasto Kultury – instytucja kultury współprowadzona przez miasto Łódź oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, działająca w przestrzeniach zrewitalizowanego i rozbudowanego kompleksu pierwszej łódzkiej elektrowni. Mieści się w Nowym Centrum Łodzi przy ul. Targowej 1/3, w bezpośrednim sąsiedztwie dworca Łódź Fabryczna. W ramach EC1 Łódź – Miasto Kultury funkcjonują Centrum Nauki i Techniki EC1, Planetarium EC1, Ulica Żywiołów, Narodowe Centrum Kultury Filmowej oraz Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1, stanowiące wyspecjalizowane centra edukacyjne i wystawiennicze, będące wydziałami instytucji głównej i zlokalizowane na terenach zrewitalizowanej elektrowni. Nazwa EC1 to akronim odwołujący się do późniejszej, lecz także historycznej nazwy obiektu, czyli elektrociepłowni nr 1 w Łodzi.
W strukturze EC1 Łódź – Miasto Kultury funkcjonuje również Łódź Film Commission – wyspecjalizowana jednostka, której zadaniem jest wspieranie produkcji filmowych, serialowych, reklamowych i fotograficznych realizowanych w Łodzi oraz regionie łódzkim.
Historia instytucji
Powstanie EC1 Łódź – Miasto Kultury było elementem strategii przekształcenia obszaru dawnej elektrociepłowni EC1 przy ul. Targowej w Łodzi i otaczających ją terenów poprzemysłowych w nowe funkcjonalne centrum miasta. Koncepcja ta została włączona do programu Nowego Centrum Łodzi, zakładającego połączenie rewitalizacji dziedzictwa przemysłowego z rozwojem przestrzeni kulturalnych i edukacyjnych. W dokumentach programowych miasta podkreślano, że EC1 ma stać się instytucją o charakterze interdyscyplinarnym, łączącą naukę, kulturę audiowizualną i edukację.
Instytucja została formalnie powołana do działania w 2008 roku na podstawie uchwały nr XXX/588/08 Rady Miejskiej w Łodzi z 9 kwietnia 2008 roku; jej program rozwijał się stopniowo wraz z realizacją kolejnych etapów inwestycji i doprecyzowywaniem funkcji poszczególnych części kompleksu. Początkowo działalność EC1 koncentrowała się na koordynacji projektu inwestycyjnego oraz przygotowaniu koncepcji programowej dla planowanych centrów tematycznych. Z czasem ukształtował się model instytucji parasolowej, skupiającej pod wspólnym zarządem wyspecjalizowane jednostki, takie jak Centrum Nauki i Techniki EC1, Planetarium, Narodowe Centrum Kultury Filmowej, Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1 oraz Łódź Film Commission. Przyjęta struktura organizacyjna umożliwiła połączenie różnych dziedzin aktywności – od popularyzacji nauki po film, komiks i gry wideo – w ramach jednej publicznej instytucji kultury.
W 2015 roku Miasto Łódź oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego podjęli decyzję o wspólnym prowadzeniu instytucji na podstawie Umowy prowadzenia jako wspólnej instytucji kultury pod nazwą „EC1 Łódź – Miasto Kultury” w Łodzi z dnia 22 września 2015 roku oraz uchwały Rady Miejskiej w Łodzi nr XVIII/408/15 z 7 października 2015 roku. Decyzja ta podniosła rangę przedsięwzięcia, zapewniła dodatkowe wsparcie finansowe i potwierdziła ponadlokalny charakter instytucji.
Misja EC1 Łódź – Miasto Kultury, sformułowana na stronie internetowej instytucji, akcentuje popularyzację wiedzy oraz prezentację nauk przyrodniczych i wizualnych sztuk narracyjnych – filmu, komiksu i gier wideo.
Rewitalizacja
Rewitalizacja budynków kompleksu łódzkiej elektrowni EC1, która dostarczała energię elektryczną od 1907 i służyła mieszkańcom miasta jako szczytowa elektrociepłownia do 2000 roku, uwzględniła rangę i charakter obszaru, nawiązując do historycznego charakteru obiektów. W ramach wartego ponad 265 mln złotych projektu, dofinansowanego m.in. ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, budynki dawnego kompleksu elektrociepłowni EC1 zostały odnowione i zmodernizowane z myślą o ich adaptacji na funkcje kulturalne. Historyczny układ i zabudowa terenu elektrowni zostały w znacznym stopniu odtworzone. W całości zachowana została kubatura, forma i w większości zewnętrzne cechy elewacji budynków z charakterystycznymi detalami.
Pierwszy etap rewitalizacji budynków należących do EC1 realizowano w latach 2008–2015 pod nazwą „Rewitalizacja EC-1 i jej adaptacja na cele kulturalno-artystyczne”. Prace obejmowały renowację budynków EC1 Wschód i EC1 Zachód, konserwację historycznych elewacji i wnętrz, a także modernizację infrastruktury technicznej. W części wschodniej uruchomiono Planetarium EC1, które rozpoczęło działalność w 2015 roku; w części zachodniej przygotowano przestrzenie dla Centrum Nauki i Techniki EC1. Równolegle realizowano projekty aranżacji ekspozycji i wyposażenia obiektu.
Centrum Nauki i Techniki EC1 zostało oficjalnie otwarte 7 stycznia 2018 roku. Zachowano historyczne pomieszczenia elektrowni, takie jak maszynownia, kotłownia i pompownia, wkomponowane w ścieżki zwiedzania jako element narracji wystawienniczej. Dzięki temu proces rewitalizacji nie ograniczył się do odnowienia zabytków, lecz umożliwił stworzenie przestrzeni łączącej zabytki przemysłu z nowoczesnymi instalacjami edukacyjnymi.
W 2023 roku kompleks EC1 został włączony do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego. W uzasadnieniu podkreślono, że podczas rewitalizacji zachowano układ zabudowy, charakterystyczne elewacje oraz autentyczny charakter zespołu przemysłowego.
Centra EC1
Centrum Nauki i Techniki EC1
Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi, otwarte 7 stycznia 2018 roku to centrum nauki zlokalizowane w zrewitalizowanych przestrzeniach Elektrowni Łódzkiej. Maszynownia, pompownia, kotłownia, rozdzielnia, zmiękczalnia i chłodnia kominowa z tarasem widokowym zostały wyposażone w ponad 150 stanowisk ekspozycyjnych, kino sferyczne 3D i nowoczesne laboratoria. Odwiedzający mogą korzystać z nowoczesnych form prezentacji w ramach trzech ścieżek dydaktycznych: ekspozycji „Przetwarzanie Energii” oraz wystaw: „Historia Wiedzy i Cywilizacji” i „Mikroświat – Makroświat”, a także wziąć udział w licznych warsztatach, spotkaniach i wydarzeniach specjalnych.
Oprócz wystaw przybliżających odwiedzającym naukę i technikę, ekspozycja w Centrum Nauki i Techniki EC1 przedstawia historię i działanie samej elektrowni; wystawa znajduje się w odrestaurowanych przestrzeniach kotłowni, rozdzielni, nastawni i innych częściach oryginalnego budynku, przedstawiając proces przetwarzania energii z wykorzystaniem urządzeń i maszyn łódzkiej elektrowni.
Narodowe Centrum Kultury Filmowej
Narodowe Centrum Kultury Filmowej to interdyscyplinarne muzeum, archiwum, i centrum kulturalne dedykowane sztuce filmowej. Misją NCKF jest upowszechnianie wiedzy o filmie i edukacja w dziedzinie filmu i kultury audiowizualnej. Ekspozycja stała Centrum jest największą w Polsce wystawą o krajowej kinematografii i prezentuje 120 lat historii polskiego filmu. Na terenie instytucji znajduje się część muzealna prezentująca wystawy stałe i czasowe, przestrzenie warsztatowe na potrzeby edukacji filmowej, multimedialna filmowa biblioteka oraz kina. W ramach dotychczasowej działalności Narodowe Centrum Kultury Filmowej dokonało m.in. rekonstrukcji biopleografu Kazimierza Prószyńskiego i odtworzenia pierwszego polskiego filmu fabularnego Powrót birbanta oraz przygotowało zwycięską aplikację Łodzi do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO jako Miasta Filmu UNESCO.
Łódź Film Commission Instytucja EC1 Łódź – Miasto Kultury jest również siedzibą Łódź Film Commission – najstarszego w Polsce funduszu filmowego, w ramach którego dofinansowane zostały między innymi „Zimna wojna” i „Ida” Pawła Pawlikowskiego, „Powidoki” Andrzeja Wajdy, „Maria Skłodowska-Curie” w reżyserii Marie Noëlle oraz „Pomiędzy słowami” Urszuli Antoniak. Biuro Łódź Film Commission pomaga producentom filmowym w znalezieniu lokacji, uzyskaniu pozwoleń czy wydzieleniu przestrzeni miejskiej, wspiera w kontaktach ze służbami miejskimi i lokalnymi mediami.
Planetarium EC1 Planetarium EC1 Łódź – Miasto Kultury zostało otwarte 8 stycznia 2016 roku. Obiekt wyposażono w sferyczny ekran o średnicy 14 metrów oraz system projekcyjny 8K, generujący obraz o rozdzielczości przekraczającej 32 miliony pikseli, co w momencie otwarcia należało do najbardziej zaawansowanych rozwiązań tego typu w Europie. System projekcyjny pozwala na wyświetlanie symulacji astronomicznych oraz materiałów edukacyjnych w technologii immersyjnej. Rocznie planetarium odwiedza blisko 150 tys. widzów. Prezentowane są tu projekcje o tematyce popularnonaukowej, pokazy artystyczne i audiowizualne koncerty. W 2016 roku Planetarium EC1 otrzymało wyróżnienie jako jeden z „7 Nowych Cudów Polski roku" przyznane przez miesięcznik National Geographic Traveler.
Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1
Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej to muzeum poświęcone polskiej sztuce komiksowej oraz grom komputerowym. Centrum jest pierwszą w Polsce instytucją kultury poświęconą sztuce komiksu i historii gier komputerowych, a także największą instytucją tego typu w Europie Środkowo-wschodniej. Siedziba Centrum przy ul. Targowej została otwarta w październiku 2023 roku. CKiNI jest współtworzone przez organizatorów Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier. Przybliża odwiedzającym zagadnienia sztuki komiksowej i interaktywnej narracji poprzez wystawy prezentujące cykl twórczy oraz liczne działania edukacyjne i popularyzatorskie.
Ulica Żywiołów
Ulica Żywiołów została otwarta pod koniec 2021 roku; jest to interaktywna przestrzeń edukacyjna przeznaczona głównie dla dzieci w wieku od 3 do 10 lat. Celem miejsca jest popularyzacja nauki wśród najmłodszych odbiorców i uzupełnienie oferty edukacyjnej Centrum Nauki i Techniki EC1. Ekspozycja zajmuje około 1500 m², jest rozmieszczona na trzech kondygnacjach i podzielona na pięć stref (woda, ziemia, powietrze, ogień i życie). Architektura przestrzeni wykorzystuje multisensoryczne eksponaty, stanowiska interaktywne, struktury wspinaczkowe i ruchowe.
Zachowana infrastruktura przemysłowa
Integralną część kompleksu EC1 stanowią przestrzenie zewnętrzne pomiędzy centrami EC1 (historycznymi budynkami dawnej elektrowni). Oprócz zabytkowej zabudowy, na terenie kompleksu znajdują się liczne urządzenia i elementy dawnej infrastruktury technologicznej, związane z procesem produkcji energii elektrycznej, m.in. wyładowarki węgla, fragmenty torowisk, instalacje transportu paliwa i inne pozostałości wyposażenia technicznego elektrociepłowni. Obiekty te zostały wkomponowane w ogólnodostępne przestrzenie kompleksu wraz z tablicami informacyjnymi objaśniającymi ich pierwotne funkcje i znaczenie w procesie wytwarzania energii.
Zachowanie elementów infrastruktury przemysłowej stanowi jeden z wyróżników rewitalizacji EC1, której założeniem było nie tylko przystosowanie dawnej elektrowni do nowych funkcji kulturalnych, naukowych i edukacyjnych, lecz również ochrona materialnego dziedzictwa przemysłowego Łodzi i przedstawienie historii miasta przez zachowane obiekty poprzemysłowe.
Hala Maszyn
Hala Maszyn EC1 jest jednym z najlepiej zachowanych i najbardziej reprezentacyjnych wnętrz dawnej Elektrowni Łódzkiej. Powstała w latach 1906–1907 i pełniła funkcję głównej hali, w której znajdowały się turbozespoły wytwarzające energię elektryczną dla rozwijającego się miasta. Obiekt reprezentuje architekturę przemysłową początku XX wieku, łącząc cechy secesji z wczesnym modernizmem; wyróżnia się stalową konstrukcją nośną, wysokim, otwartym wnętrzem oraz zachowanymi elementami historycznego wystroju, takimi jak ozdobna klatka schodowa, antresole, zegar i zachowana suwnica.