Kościół św. Andrzeja Apostoła w Polnej – zbudowany w XVI wieku drewniany, rzymskokatolicki kościół parafialny znajdujący się w Polnej, w Małopolsce, w powiecie nowosądecki, w gminie Grybów. Jest kościołem parafialnym parafii św. Andrzeja Apostoła w Polnej. Włączony do szlaku architektury drewnianej województwa małopolskiego.

Historia Drewniany kościół o cechach późnogotyckich z fundacji Gładyszów powstał około połowy XVI wieku, wzniesiony został w miejscu pierwotnego ufundowanego w 1297 r. przez Wizlansa Rittera z Melsztyna, jak wzmiankuje w Liber beneficiorum Jan Długosz: „Villa habens in se ecclesiam parochialem, Sancto Andreae dicatam...”. Przebudowany w połowie XIX stulecia (1820 r.) staraniem ówczesnej właścicielki wsi Tekli Stadnickiej, przez przedłużenie nawy frontowej od strony zachodniej (kosztem likwidacji wieży) oraz dobudowano dwie kruchty.

W wizytacji Jana Januszewskiego z roku 1607 pisze: „...kościół drewniany... był malowany – na jednej stronie miał malowaną historię kościoła i sceny Męki Pańskiej na drugiej Sąd Ostateczny”. Potwierdza to wizytacja Piotra Tylickiego z roku 1608, która mówi o malowidłach ściennych przedstawiających Mękę Zbawiciela, a także nieistniejącą dziś scenę Sądu Ostatecznego, która najprawdopodobniej zajmowała ścianę północną nawy: „Historiis ecclesiasticis, Passione Christi et Judicio”. W tęczy, która była wówczas ostrołukowa lub półkolista z belką i Ukrzyżowanym była przedstawiona Męka Pańska. W głównym ołtarzu znajdował się obraz Matki Boskiej oraz św. Andrzeja i św. Wojciecha (prawdopodobnie był to tryptyk, którego skrzydła zostały zabrane do muzeum we Lwowie)https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/46662/edition/54000/content (str. 326). Po lewej stronie ołtarza znajdowało się drewniane, piramidalne i polichromowane sakramentarium z przedstawieniem pelikana w zwieńczeniu. Dwa ołtarze boczne przedstawiały: w jednym figurę „starożytną” Matki Bożej, w drugim „structura picta” (tryptyk) ze św. Mikołajem i św. Marcinem. Późniejsze wizytacje mówią o nowych ołtarzach bocznych: św. Tekli oraz św. Ignacego.

Wizytacje (XVII i XVIII w.) wymieniają dosyć bogaty skarbiec poleńskiego kościoła, m.in. korony srebrne na obrazie „Beatissima” w wielkim ołtarzu, ilość różnych wotów (m.in. „...wotum takie nie wielkie, ...srebrne małe, lubków (lub łubków) dwa, zausznic para...”). Ponadto wymienione są również: monstrancja, kielichy, lichtarze, kilkanaście ornatów haftowanych („acupictae”), kapy, obrusy, srebrny krzyż, chorągwie, trybularz mosiężny, żelazo do pieczenia opłatków, dzwonki i inne parametry liturgiczne. Wizytacja z roku 1766 przeprowadzona z polecenia bpa Kajetana Sołtyka podaje wśród wielu informacji, iż kościół (skarbiec) jest okradany przez złodziei.

Część wyposażenia kościoła końcem XIX w. została zabrana do muzeum we Lwowie i KrakowieZabytek.pl - kościół św. Andrzeja w Polnej.

Kościół remontowany w latach 1966–68, a także od 1998 do około 2010 r.

Architektura i wyposażenie Kościół jest orientowany, konstrukcji zrębowej, dwudzielny, ze ścianami oszalowanymi pionowo. Podmurówka kościoła wykonana z kamiennych ław, podwaliny z drzewa dębowego, natomiast ściany z drzewa modrzewiowego. Nawę i prezbiterium nakrywa stromy miedziany dach nad starszą częścią kościoła wsparty na więźbie storczykowej typu gotyckiego, pierwotnie kryty gontem. W dachu barokowa wieżyczka – sygnaturka z latarnią zwieńczona stożkowym daszkiem. Okna tylko od strony południowej (nieistniejące za ołtarzem głównym); gotyckie okna uformowane w tzw. „ośli grzbiet”. Do nawy dobudowane kruchty. Do prezbiterium od północy przylega zakrystia. Wejście do zakrystii w formie późnogotyckiego portalu o analogicznym zamknięciu.

Wewnątrz stropy płaskie z zakrzywieniami w nawie, empora (chór muzyczny) o falistej linii parapetu, wsparty na dwóch słupach. Arkada tęczowa zamknięta jest łukiem silnie spłaszczonym. W belce tęczowej krucyfiks z XVIII w., barokowy. W latach 60. XX wieku (1965–66) w prezbiterium kościoła została odkryta przez konserwatorów Zofię i Wojciecha Dziurawców polichromowana dekoracja pochodząca z XVI wieku. W prezbiterium polichromia fundowana prawdopodobnie przez Mikołaja Gładysza i jego żonę Elżbietę z Jordanów pochodzi z lat 1595–1607. Na stropie prezbiterium ornamentalne wzory patronowe, na ścianach – cykl 29 scen z Życia i Męki Chrystusa, apostołowie – święci Piotr i Paweł na tle renesansowych arkad – mają nadnaturalne rozmiary (stanowili prawdopodobnie tło dla ówczesnego sakramentarium) oraz klęczące postacie fundatorów (z herbami Gryf i Trąby). Na ścianie bocznej (nad drzwiami) znajduje się XVI-wieczna scena ścięcia św. Jana Chrzciciela. Zachowały się też fragmenty malowideł z XVIII w. o motywach architektonicznych.

Ołtarze W ołtarzu głównym Matki Bożej (późnobarokowym z XVIII w.) z lekko wklęsłym retabulum cenny zabytkowy późnorenesansowy obraz Matki Bożej Wspomożenia Wiernych z Dzieciątkiem z końca XVI w. (wzmiankowany jako łaskami słynący), odkryty spod przemalówek w 1967 roku i poświęcony przez bpa tarnowskiego Jerzego Ablewicza, który nadał Matce Bożej Poleńskiej tytuł: Wspomożenie Wiernych (w 2004 poddany gruntownej konserwacji i renowacji razem z całym ołtarzem)Wizytówka - Polna, diecezja tarnowska (parafia). W górnej kondygnacji barokowy obraz patrona parafii i kościoła – św. Andrzeja Apostoła z XVIII w. Na zasuwie obraz św. Józefa Oblubieńca NMPOłtarz główny z obrazami NMP, św. Andrzeja i popiersie Boga OjcaOłtarz z obrazem św. Józefa. W zwieńczeniu ołtarza rzeźbione popiersie Boga Ojca w promienistej gloriiRzeźbione popiersie Boga Ojca w "glorii". Ołtarze boczne (dwa) późnobarokowe pochodzą z XVIII w. – lewy (z rzeźbą) Serca Pana Jezusa, w zwieńczeniu obraz św. Małgorzaty (z połowy XVIII w., barokowy), na zasuwie współczesny obraz Jezusa MiłosiernegoOłtarz boczny Serca Jezusa (z obrazem św. Małgorzaty)Ołtarz - obraz Jezusa Miłosiernego. Prawy ołtarz (z rzeźbą) św. Antoniego Padewskiego, obraz Trójcy Przenajświętszej na zasuwie, ołtarz wieńczy obraz św. KingiOłtarz boczny św. Antoniego (z obrazami św. Trójcy i św. Kingi)Ołtarz boczny św. Antoniego.

Inne wyposażenie Pozostałe wyposażenie kościoła to m.in.: ambona z wizerunkiem Niepokalanej, która pochodzi z XVIII w. natomiast renesansowa chrzcielnica w formie kielichowej i kamienna kropielnica z wieku XVIAmbona. Z XVIII w. na wyposażaniu kościoła znajdują się także m.in.: krucyfiksy trzy barokowe (jeden w tęczy), kielich rokokowy oraz ornat z tkaniny rokokowej. W nawie kościoła stacje Drogi Krzyżowej oraz obraz bł. ks. Jana Balickiego (z 2002 r.), który w XIX w. był wikariuszem w tej parafii. W lewej nawie kościoła (obok obrazu bł. Jana) znajduję się relikwiarium w którym umieszczone są relikwie m.in.: Krzyża świętego, bł. ks. Jana Balickiego, świętych dzieci fatimskich, św. Rity, św. Jana Pawła II oraz św. Carlo Acutisa.

29 listopada 2025 r. podczas odpustu parafialnego bp tarnowski Andrzej Jeż dokonał konsekracji nowego ołtarza soborowego i poświęcenia nowej ambony. We wnęce mensy ołtarza zostały umieszczone relikwie męczenników: św. Klemensa i św. Diodora; relikwie te są w parafii od 1842 r., były umieszczone początkowo w głównym ołtarzu Matki Bożej, a od 1971 w (poprzednim) ołtarzu soborowym.

Polichromia W 1960 r. wojewódzki konserwator zabytków w Rzeszowie polecił wykonać badania kościoła. Za szalowanymi deskami znajdowały się 4 warstwy polichromii; pierwsza temperowa z XVI w. ostatnia architektoniczna z XVIII w. W prezbiterium odkryto polichromię z XVI w. natomiast w nawie ze względu na zły stan zakonserwowano polichromię z XVIII w. Zofia Śliwianka-Dziurawcowa (która razem z mężem odkryła i konserwowała polichromię) napisała relację z odkrycia i konserwacji renesansowej polichromii w Polnej (tutaj). Polichromia ta pod względem treściowym i kompozycyjnym ma związek z polichromią w kościele w Przydonicy; polichromie są tak sobie bliskie, że można przypuszczać, że stworzył je ten sam autor. Polichromia w Polnej ma też widoczne związki z polichromią w kaplicy cmentarnej w Moszczenicy oraz (pod względem tematycznym, kompozycyjnym) z polichromią kościoła w Binarowej.

Organy W kościele znajdują się 6-głosowe organy firmy Rieger-Jaegerndorf z roku 1905. Neoromański prospekt, stół gry wbudowany z lewej strony szafy. Konserwacje przeprowadzono ostatnio w 2017 i 2019. +ManułPedał1. Principal 8'1. Subbass 16'2. Salicional 8'3. Gedeckt 8'4. Octave 4'5. Dolce 4'

Dzwony lewo|mały|185x185px|Dzwonnica, XIX w. Zawiła jest historia dzwonów kościoła. Pierwsza wzmianka to wizytacje z XVII w., które podają, że przy kościele znajduje się dzwonnica z dwoma dzwonami. Inwentarz Tomkowicza (z 1900) podaje, że kościół posiada dwa stare dzwony bez napisów. Z kolei wizytacja parafii z 1904 r. odnotowuje przy kościele parafialnym dwa nowe dzwony, sprawione dla uczczenia zmarłego papieża Leona XIII (zmarł 1903).

Obecnie obok kościoła stoi murowana z kamienia trójprzelotowa dzwonnica parawanowa zwieńczona trójkątnym szczytem, z XIX w. (wybudowana w 1901). Od 1969 r. znajdują się w tej dzwonnicy trzy (nowe) dzwony wykonane w firmie Jana Felczyńskiego w Przemyślu otrzymując imiona: Maryja nazwany z okazji nawiedzenia parafii przez Matkę Bożą Jasnogórską oraz Maryja Wspomożycielka jest współpatronką parafii, św. Florian prawdopodobnie nazwany od imienia ówczesnego proboszcza parafii i św. Andrzej Apostoł nazwany od patrona kościoła i parafii. Poprzednie dzwony zrabowali Niemcy podczas II wojny światowej. Na wieżyczce kościoła znajduje się sygnaturka. +Dzwony Parafii św. Andrzeja Apostoła w PolnejImięWagaTon uderzeniowyRok odlaniaOdlewniaMały dzwonśw. Andrzej Apostoł~210 kgfis"1969Odlewnia Dzwonów Jana Felczyńskiego, PrzemyślŚredni dzwonśw. Florian~310 kgd"1969Odlewnia Dzwonów Jana Felczyńskiego, PrzemyślDuży dzwonMaryja~517 kgb' 1969Odlewnia Dzwonów Jana Felczyńskiego, Przemyśl

Otoczenie Około 200 m od kościoła znajduje się cmentarz, który jest cmentarzem parafialnym. Z kościoła wiedzie plenerowa Droga Krzyżowa z kamiennych obelisków, prowadząca na jedno z największych wzniesień parafii. Poleńska Golgota ma zakończenie przy Krzyżu Jubileuszowym (2000). Obok kościoła znajduje się obelisk z tablicą upamiętniającą byłego kapłana (wikariusza) tej parafii bł. ks. Jana Balickiego. Blisko kościoła znajduje się budynek plebanii, która została wybudowana w 1910 r. Naprzeciwko plebanii znajduje się centrum duszpasterskie (dawny budynek gospodarczy z 1920–1939). W sąsiedztwie kościoła umiejscowiony jest dom parafialny tzw. organistówka. Przy budynku plebanii znajduje się spichlerz plebański z ok. XIX w.

Galeria

Zobacz też Parafia św. Andrzeja Apostoła w Polnej Polna (miejscowość) Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce

Przypisy

Bibliografia Magdalena i Artur Michniewscy, Marta Duda, Cerkwie drewniane Karpat. Polska i Słowacja, Wydawnictwo Rewasz, Pruszków, 2003, ss. 141, 142 Praca zbiorowa, Szlak Architektury Drewnianej Małopolska, Kraków 2010, ss. 192, 193 Stanisław Tomkowicz, Powiat grybowski, „Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej”, Tom I, 1900.

Linki zewnętrzne Zabytek.pl – kościół parafialny pw. św. Andrzeja Apostoła

Odkrycie i konserwacja renesansowej polichromii w kościele parafialnym w Polnej (pow. Gorlice) – Zofia Śliwianka-Dziurawcowa

Kościoły drewniane – Polna Strona parafii Polna

Kościół Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie nowosądeckim Kategoria:Kościoły w diecezji tarnowskiej Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła Kategoria:Obiekty sakralne w gminie wiejskiej Grybów Kategoria:Drewniane kościoły w województwie małopolskim Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie)