mały|Teresa Torańska Oni – książka, zawierająca zbiór wywiadów przeprowadzonych w latach 1980–1984 przez Teresę Torańską z komunistycznymi dygnitarzami okresu Polski Ludowej, sprawującymi władzę w latach 40. i 50. XX wieku.

Przetłumaczono ją na kilkanaście języków. Znajduje się wśród lektur dla studentów nauk społecznych i politycznych uczelni w kilku krajachWstęp do wydania iSource z 2012 r..

Wydania Książka została wydana po raz pierwszy w 1985 r. (Copyright 1984) w tzw. drugim obiegu przez Wydawnictwo Przedświt. Słowo wstępne do książki, pt. W oczach komunistów, pod pseudonimem Jan Bujnowski, napisała Krystyna Kersten. W tym samym roku w Londynie wydawnictwo Aneks opublikowało wydanie emigracyjne, przygotowane przez Ninę Smolar, w którym rozszyfrowano pseudonimy i dodano indeks nazwiskNotka na stronie wydawniczej wydania londyńskiego: „Pierwsze wydanie: Przedświt, Warszawa 1985. Drugie wydanie: Wydawnictwo Aneks, Londyn 1985”. Edycja ta stała się podstawą wydań zagranicznych.

W latach 1985–1988 ukazało się wiele kolejnych wydań podziemnych, opublikowanych m.in. przez Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze, Wydawnictwo Myśl, Oficynę Wydawniczą Gdańsk.

W oficjalnym obiegu ukazała się w 1989 r. nakładem Agencji Omnipress. Wydanie to miało inną kolejność wywiadów i nowy wstęp prof. Kersten pt. Kłopoty ze świadkami historii. Jako że istniał jeszcze Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, ocenzurowany został wywiad ze Stefanem Staszewskim, gdzie w dziesięciu miejscach tekstu oznaczono interwencję cenzury. Rok później, w drugim krajowym wydaniu, układ został zachowany, ale na końcu książki dodano wszystkie fragmenty wycięte przez cenzurę.

W wydaniu z 1997 r., opublikowanym nakładem Świata Książki, dodano następne dwa wywiady: z Celiną Budzyńską i Leonem Kasmanem. Książka została bogato zilustrowana zdjęciami, otrzymanymi od rodzin działaczy okresu PRL.

Bohaterowie wywiadów Kolejność w pierwszym wydaniu (1985) Edward Ochab (maj – październik 1981), Roman Werfel (czerwiec – listopad 1982), Stefan Staszewski (1982), Wiktor Kłosiewicz (styczeń 1981), Leon Chajn (kwiecień 1981), Julia Minc (grudzień 1983), Jakub Berman (kwiecień 1982 – kwiecień 1984).

Kolejność w pierwszym oficjalnym wydaniu (1989) Jakub Berman, Edward Ochab, Wiktor Kłosiewicz, Roman Werfel, Leon Chajn, Stefan Staszewski, Julia Minc (jako Julia Mincowa).

Kolejność w wydaniu Świata Książki (1997) Celina Budzyńska, Edward Ochab, Roman Werfel, Stefan Staszewski, Wiktor Kłosiewicz, Leon Chajn, Julia Minc, Jakub Berman, Leon Kasman.

Geneza książki Pierwszym rozmówcą autorki był Wiktor Kłosiewicz, którego numer, jako jedynego, znalazła w warszawskiej książce telefonicznej. Następnie dziennikarz Wojciech Giełżyński przekazał Torańskiej numer telefonu Leona Chajna. Potem rozmówcy kontaktowali autorkę z kolejnymi interlokutorami.

Pierwsze wywiady Teresa Torańska przeprowadziła w okresie legalnego istnienia NSZZ „Solidarność” (1981): rozmowy z Wiktorem Kłosiewiczem, Edwardem Ochabem i Jerzym Morawskim (nie ukazał się w książce) opublikowane zostały jesienią 1981 w tygodniku „Polityka”, rozmowa z Leonem Chajnem ukazała się w miesięczniku „Kontrasty”. Pozostałe rozmowy zostały przeprowadzone podczas stanu wojennegoNotka na ostatniej kartce wydania londyńskiego..

Na rozmowy z Torańską nie zgodzili się Stanisław Radkiewicz i Zenon Kliszko. Mimo spotkania nie doszło do wywiadu z Mieczysławem Moczarem. Autorka z kolei nie zdecydowała się na rozmowę z Władysławem Gomułką.

Autorka skoncentrowała się na okresie do 1956, wobec czego część materiałów z wywiadów przeprowadzanych w tym czasie, a dotyczących okresu późniejszego, ukazało się w książce Aneks, wydanej już po śmierci autorki, w 2015.

Kontynuacje Po sukcesie książki Oni Teresa Torańska wydała kilka kolejnych zbiorów rozmów z ważnymi osobami życia publicznego: My (1994, wywiady z politykami obozu solidarnościowego o klęsce wyborczej roku 1993) Byli (2006, wywiady z prominentnymi politykami ostatnich lat PRL) Aneks (2015, wywiady z Arturem Hajniczem, Jerzym Morawskim, Jerzym Pomianowskim, Samuelem Sandlerem, Arturem Starewiczem i Walentym Titkowem)

Nagrody Książka została nagrodzona Nagrodą Solidarności Pracowników Wydawnictw za najlepszą książkę polskiego autora wydaną w obiegu nieoficjalnym w 1986 oraz Nagrodą Polskiego PEN Clubu im. Ksawerego Pruszyńskiego w 1999.

Przypisy

Kategoria:Polska literatura faktu Kategoria:Utwory literackie z 1985