Szpak reunioński (Fregilupus varius) – gatunek wymarłego ptaka z rodziny szpakowatych (Sturnidae). Występował na wyspie Reunion, wymarł w latach 50. XIX wieku. Prawdopodobnie wywodzi się z południowo-wschodniej Azji. Pierwsze informacje o szpaku reuniońskim pochodzą z XVII wieku i długo uważano go za spokrewnionego z dudkami, skąd wzięła się jedna z jego angielskich nazw (Hoopoe starling – „dudkowy szpak”). Przez wiele lat systematycy mieli wątpliwości w kwestii pozycji systematycznej tego gatunku, rozwiane ostatecznie przez badania DNA.
Szpaki reuniońskie miały blisko 30 cm długości. W upierzeniu dominowała biel i szarość, jednak grzbiet, skrzydła i ogon wyróżniały się ciemniejszą, szarobrązową barwą. Szpaki te odznaczały się ruchomym czubem, wywiniętym w przód. Przypuszcza się, że szpaki reuniońskie przejawiały dymorfizm płciowy, przy czym samce były większe i miały mocniej zagięte dzioby. Osobniki młodociane odróżniały się bardziej brązowym upierzeniem. Niewiele wiadomo o zachowaniu szpaków reuniońskich. Miały żyć w dużych stadach, zamieszkiwać wilgotne tereny i bagna. Były wszystkożerne, żywiły się częściami roślin i owadami. Sądząc po mocnej miednicy, dużych stopach i pazurach oraz mocnych szczęce i żuchwie, żerowały przy ziemi.
Ptaki te były odławiane przez osadników na Reunionie, jednak trzymali je również jako ptaki domowe. W muzeach przetrwało 19 okazów. Już na początku XIX wieku miała spadać liczebność szpaków reuniońskich, przed nadejściem lat 60. XIX wieku prawdopodobnie już wymarły. Wymienia się wiele przyczyn, w tym konkurencję i drapieżnictwo ze strony wprowadzonych gatunków, choroby, wycinkę lasów i trzebież, bowiem szpaki służyły jako pokarm i tępiono je jako domniemane szkodniki upraw.
Taksonomia upright|left|thumb|Ilustracja przedstawiająca holotyp. François-Nicolas Martinet, lata 70. XVIII wieku Pierwszym zapiskiem, który najprawdopodobniej wspominał o szpaku reuniońskim, była lista ptaków Madagaskaru z 1658 autorstwa Étienne’a de Flacourta. Mimo że wspomniał on o czarno-białym tivouch lub dudku, późniejsi autorzy rozważali, czy ta informacja odnosiła się do szpaka reuniońskiego, czy dudka madagaskarskiego (Upupa epops marginata), podobnego tym europejskim. Rzeczonego szpaka po raz pierwszy odnotowano na Reunionie w 1669 (obserwatorem był Père Vachet), lecz po raz pierwszy opisał go dopiero Sieur Dubois w 1674:
Pierwsi osadnicy z Reunionu wspominali o nich jako o huppe ze względu na ich czub i zagięty dziób, przywodzący na myśl dudki (hoopoe). Przez kolejne 100 lat pojawiło się niewiele informacji o szpakach reuniońskich, jednak już w XVIII wieku do Europy zaczęły napływać pierwsze okazy. Choć gatunek opisał naukowo już francuski przyrodnik Philippe Guéneau de Montbeillard, dokładnie w edycji Histoire Naturelle Buffona z 1779, nie miał swojej naukowej nazwy, póki nie nadał mu jej niderlandzki przyrodnik Pieter Boddaert w 1783. Brzmiała Upupa varia; pierwszy człon określa rodzaj – dudka, epitet gatunkowy oznacza zaś z łaciny „zmienny”, co nawiązuje do czarno-białego ubarwienia. Boddaert opatrzył tablice barwne Buffona dwuczłonowymi nazwami naukowymi, stąd ta wykonana przez François-Nicolasa Martineta, pochodząca z lat 70. XVII wieku, uchodzi za ilustrację holotypu. Czy przedstawienie ptaka bazuje na okazie z Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu, nie wiadomo; początkowo muzeum było w posiadaniu 5 okazów, z czego niektóre przybyły w XIX wieku. Okaz MNHN 2000-756, być może samica, był wielokrotnie uwieczniany na ilustracjach. Wyróżniał go przycięty czub, półkolisty w kształcie, inaczej niż w rzeczywistości; ptak z tablicy Buffona ma podobny kształt czuba.
upright|thumb|left|Pochodząca z 1907 ilustracja autorstwa Keulemansa, oparta na paryskim okazie z przyciętym czubem „Tivouch” de Flacourta doprowadził dawnych autorów do stwierdzenia, że odmiany tego ptaka występowały na Madagaskarze i w Kapsztadzie; myśleli, że są to jakieś gatunki dudków, którym nadali między innymi nazwy Upupa capensis i Upupa madagascariensis. Liczni autorzy przydzielali te ptaki do różnych grup – cudowronek, żołn, Molothrus (kacykowate) czy Pyrrhocorax (krukowate), co zrodziło liczne nowe nazwy, jak Coracia cristata i Pastor upupa. W 1831 René-Primevère Lesson wydzielił szpaka reuniońskiego do własnego, monotypowego rodzaju Fregilupus, którego nazwa pochodzi od słów Upupa i Fregilus (wyszły z użycia synonim Pyrrhocorax). Auguste Vinson ustalił w 1868, że te ptaki ograniczone były zasięgiem do Reunionu i zaproponował nową dwuczłonową nazwę – Fregilupus borbonicus, odnoszącą się do dawnej nazwy wyspy.
thumb|Litografia jedynego znanego szkieletu szpaka reuniońskiego. Philibert Charles Berjeau, 1874 Hermann Schlegel w 1857 jako pierwszy zaproponował przynależność szpaka reuniońskiego do rodziny szpakowatych (Sturnidae), przydzielił go do rodzaju Sturnus jako S. capensis. Inni autorzy, widząc posunięcie Schlegla, wprowadzili własne zmiany; Carl Jakob Sundevall zaproponował nowy rodzaj Lophopsarus (dosł. „czubaty szpak”) w 1872, jednak to Fregilupus varius funkcjonuje po dziś dzień, a pozostałe nazwy uznano za synonimy. W 1874 po przeanalizowaniu jedynego znanego wówczas szkieletu James Murie zgodził się, że rzeczywiście jest to szpak. W 1890 Richard Bowdler Sharpe zanotował, że szpak reunioński przypominał mu te z rodzaju Basilornis, jednak nie wskazał żadnego podobieństwa innego niż obecność czuba. W 1941 Malcolm R. Miller zbadał układ mięśniowy okazu zakonserwowanego w spirytusie, pochodzącego z Cambridge Museum, i uznał go za bliski temu szpaka zwyczajnego (Sturnus vulgaris), jednak zaznaczył, że ze względu na stopień degradacji tkanki mięśniowej nie potwierdza to z całą pewnością pokrewieństwa ze szpakami. W 1957 Andrew John Berger podał w wątpliwość pokrewieństwo ze szpakami ze względu na nieznaczne różnice anatomiczne, wykryte po przebadaniu okazu zakonserwowanego w spirytusie, ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej. Niektórzy autorzy sugerowali pokrewieństwo z wangowatymi (Vangidae), pomysł ten odrzucił Hiroyuki Morioka w 1996, po przebadaniu czaszek przedstawicieli tych taksonów.
W 1875 brytyjski ornitolog Alfred Newton podjął się identyfikacji czarno-białego ptaka wspomnianego w XVIII-wiecznym manuskrypcie opisującym pobyt zesłanego żeglarza na Rodrigues w latach 1726–1727, wysuwając hipotezę, że był spokrewniony ze szpakiem reuniońskim. Szczątki subfosylne odnalezione na Rodrigues skojarzono z ptakiem z manuskryptu; w 1879 na ich podstawie opisano nowy gatunek – Necropsar rodericanus (szpak maskareński), nazwany przez ornitologów Günthera i Newtona. Choć gatunek z Rodrigues uznali za blisko spokrewnionego ze szpakiem reuniońskom, przydzielili go do odrębnego rodzaju „ze względu na współczesną praktykę ornitologiczną”. Amerykański ornitolog James Greenway zaproponował w 1967, że szpak maskareński należy do tego samego rodzaju co reunioński, ze względu na ich bliskie podobieństwo. Szczątki subfosylne odnalezione w 1974 potwierdziły, że ptak z Rodrigues reprezentował osobny rodzaj; głównie jego mocniej zbudowany dziób dał podstawy do oddzielenia go od Fregilupus. W 2014 brytyjski paleontolog Julian P. Hume na podstawie subfosylnych szczątków z Mauritiusu opisał nowy gatunek, Cryptopsar ischyrhynchus, którego czaszka, mostek i kość ramienna przypominały bardziej te u szpaków maskareńskich niż reuniońskich.
Ewolucja thumb|Spokrewniony szpak balijski (Leucopsar rothschildi), z podobnym upierzeniem i również z czubem thumb|upright|Części szkieletu szpaka reuniońskiego, 1874 W 1943 Dean Amadon zasugerował, że ptaki podobne tym z rodzaju Sturnus mogły po przybyciu do Afryki dać początek szpakom ozdobnym i gatunkom z Maskarenów. Według Amadona szpak maskareński i szpak reunioński były bliżej spokrewnione z gatunkami azjatyckimi, m.in. z rodzaju Sturnus, niż z afrykańskimi błyszczakami (Lamprotornis) i szpakiem ozdobnym, sądząc po ich upierzeniu. Wyniki badań DNA z 2008 wskazują na to, że szpak reunioński należał do kladu szpaków z południowo-wschodniej Azji jako odrębna linia rozwojowa, bez bliskich pokrewieństw. Jego pozycję ukazuje następujący kladogram:
Poprzednia próba innego zespołu badawczego zakończyła się niepowodzeniem ze względu na trudność w wyodrębnieniu materiału genetycznego. Autorzy pomyślnego badania wysnuli przypuszczenie, że przodkowie szpaków reuniońskich osiągnęli Reunion z Azji, poruszając się z wyspy na wyspę, niczym skacząc z kamienia na kamień przez Ocean Indyjski, co zasugerowano również dla innych maskareńskich ptaków. Linia rozwojowa szpaka reuniońskiego oddzieliła się blisko 4 mln lat temu (2 mln lat przed wyłonieniem się Reunionu z oceanu), stąd mógł przez pewien czas ewoluować na współcześnie pokrytych wodą obszarach.
Przedstawiciele dalej spokrewnionych gatunków, jak szpak balijski (Leucopsar rothschildi) i szpak białogłowy (Sturnia erythropygia), wykazują się podobnym upierzeniem i cechami, co szpaki reuniońskie. Jako że szpak maskareński i C. ischyrhynchus zdają się być bardziej podobne do siebie nawzajem niż do szpaka reuniońskiego – bliższego azjatyckim gatunkom – mogły odbyć się dwie odrębne migracje szpaków z Azji na Maskareny, gdzie szpak reunioński pochodzi z tej nowszej. Poza Madagaskarem Maskareny były jedynymi wyspami na południowo-zachodnim Oceanie Indyjskim z endemicznymi gatunkami szpaków, prawdopodobnie ze względu na swoją izolację, zróżnicowaną topografię i roślinność.
Opis upright|thumb|left|Eduard de Maes, 1910 Szpaki reuniońskie liczyły sobie około 30 cm długości. Dziób miał blisko 41 mm długości, skrzydła – 147 mm, ogon – 114 mm, zaś skok 39 mm. Były największe spośród maskareńskich szpaków. Okaz NHMUK 1889.5.30.15 z paryskiego muzeum, domniemany dorosły samiec, odznacza się jasną popielatą głową i tyłem szyi oraz długim czubem tej samej barwy, ale z białymi stosinami piór. Grzbiet i ogon są popielatobrązowe, skrzydła ciemniejsze z szarawym nalotem, a pokrywy nadogonowe i kuper – rdzawym. Pokrywy pierwszorzędowe białe z brązowymi końcówkami; u pozostałych okazów mają jeszcze brązowe nasady. Brew, kantarek białe, u większości okazów spód ciała także biały, dodatkowo z jasnordzawym nalotem po bokach ciała i na pokrywach podogonowych. Ilość rdzawej barwy zmienna osobniczo. Dziób i nogi cytrynowożółte, pazury żółtobrązowe. Oko okala nagi, trójkątny obszar, być może żółty za życia. Choć tęczówkę tych ptaków opisywano jako niebieskobrązową, na rysunkach widać ją jako brązową, żółtą lub pomarańczową.
Kwestia dymorfizmu płciowego była niejasna. Jedynie w przypadku trzech okazów przypisano im płeć (wszystkie były samcami), nie uwzględniono różnic zależnych od wieku i zmienności osobniczej. Samiec miał być większy z dłuższym, mocniej zagiętym dziobem. W 1911 mieszkający na Reunionie Eugène Jacob de Cordemoy przywołał obserwacje sprzed około 50 lat wstecz, wedle których tylko samce miały posiadać czubek, jednak uznano te spostrzeżenia za niepoprawne. Domniemana samica z paryskiego muzeum (MNHN 2000-756) zdaje się mieć mniejszy czub, krótszy i prostszy dziób oraz mniejsze pokrywy pierwszorzędowe. Osobnik młodociany wyróżnia się mniejszym czubem i pokrywami pierwszorzędowymi, do tego na czubie, kantarku i brwi widać brązowy nalot, a grzbiet jest jasnobrązowy – nie popielatobrązowy, jak u dorosłych. U niektórych azjatyckich szpaków osobniki młodociane również charakteryzują się bardziej brązowym upierzeniem niż u dorosłych ptaków.
thumb|alt=Perching hoopoe starling museum specimen|thumbtime=0:00|Okaz RMNH 110.050, Naturalis Biodiversity Center