Podstawy fizyczne NMR Jedną z wielkości charakteryzujących atomy jest spinowy moment pędu. Moment ten jest kwantowany atomową spinową liczbą kwantową I (sam spinowy moment pędu, a także spinowa liczba kwantowa bywają nazywane spinem). Jeśli I > 0, to dane jądro posiada również moment magnetyczny. Moment magnetyczny jądra kwantowany jest spinową liczbą magnetyczną mI. Liczba ta może przyjmować wartości: -I, -I+1 .. I-1, I. Każda z wartości mI odpowiada orientacji spinu jądrowego względem zewnętrznego pola magnetycznego. I tak jądra ze spinem ½ mogą przyjmować dwie orientacje względem pola: równoległą z mI = ½ oraz antyrównoległą z mI = -½. Przykładem jądra o spinie ½ jest m.in. proton 1H i jądro węgla 13C. Jądra ze spinem 1 mogą przyjmować trzy różne wartości mI = -1, 0, 1. Spin równy 1 posiada między innymi jądro azotu 14N.

Energia atomu w polu magnetycznym jest proporcjonalna do wielkości tego pola:

gdzie jest momentem magnetycznym jądra, który zależy od magnetycznej liczby kwantowej :

,

gdzie jest tzw. stosunkiem żyromagnetycznym jądra i jest właściwością charakterystyczną dla danego jądra magnetycznego. Jest on istotny dla intensywności linii w widmie NMR (patrz sekcja "Jądra magnetyczne w przyrodzie"). Energia jądra magnetycznego rozszczepia się więc w polu magnetycznym B na 2I+1 poziomów:

Różnica między dwoma sąsiednimi poziomami energetycznymi wynosi:

Jeśli do atomu o niezerowym spinie znajdującego się w polu magnetycznym dostarczymy kwant energii równej , to przejdzie on z niższego na wyższy spinowy poziom energetyczny. Kwant taki musi mieć charakterystyczną częstość :

,

nazywaną częstością precesji Larmoura. Zjawisko przejścia na wyższy poziom energetyczny to właśnie jądrowy rezonans magnetyczny.

Jak widać, częstość Larmoura νL zależy od wielkości pola magnetycznego i właściwości jądra magnetycznego . Dla pól magnetycznych stosowanych w spektroskopii NMR energia potrzebna do rezonansu magnetycznego należy do zakresu radiowych fal elektromagnetycznych.

Technika NMR polega w najprostszym modelowym przypadku na umieszczeniu próbki w stałym polu magnetycznym , a następnie wysyłaniu w jej kierunku fal radiowych o różnych częstotliwościach. Detektor fal radiowych umieszczony za próbką rejestruje widmo absorpcyjne, w którym brakuje częstotliwości rezonansowych pochłoniętych przez próbkę. Tak wyglądałby modelowy układ do wyjaśnienia działania NMR – rzeczywiste pomiary Magnetycznego Rezonansu Jądrowego są znacznie bardziej skomplikowane i zostaną opisane nieco bardziej szczegółowo w dalszej części artykułu.

Jądra magnetyczne – atomowe sondy w cząsteczkach W poprzedniej sekcji wyjaśniono istotę zjawiska rezonansu magnetycznego. Nie wynika z niej jednakże, jak to zjawisko zaprząc do identyfikacji związków chemicznych. W zasadzie gdyby cząsteczka zawierała tylko jądra magnetyczne jednego rodzaju, to w doświadczeniu rejestrowalibyśmy tylko jeden sygnał rezonansowy – rezonans właśnie tego typu jądra – który niewiele by mówił o budowie badanej cząsteczki. Na szczęście istnieją elektrony. One właśnie stają na drodze zewnętrznemu polu magnetycznemu (oznaczanemu dalej jako , sprawiając, że rzeczywiste (efektywne) pole , które dociera do jądra atomowego nie jest identyczne z tym, które emituje generator. Co więcej – pole magnetyczne jakiego "doświadczają" jądra magnetyczne w cząsteczce silnie zależy od rozkładu elektronów w otoczeniu tego jądra, a jako że częstość rezonansowa jest proporcjonalna do wielkości pola magnetycznego – to ona również silnie zależy od tego rozkładu. Rozkład elektronów jest funkcją geometrii cząsteczkowej. W ten sposób jądro magnetyczne staje się niezwykle czułą atomową sondą przekazującą informację o budowie cząsteczki.

Przesunięcie chemiczne Parametrem mierzonym w eksperymentach NMR jest przeważnie częstotliwość fal radiowych, przy której następuje rezonans magnetyczny danego typu jąder magnetycznych. Jak już wspomniano wyżej, częstotliwość ta zależy od pola magnetycznego doświadczanego przez dane jądro, przy czym pole magnetyczne (a także związana z nim tzw. częstotliwość nośna aparatu NMR, patrz dalej) decyduje w istotnym stopniu o rozdzielczości danego widma NMR. Tak więc stosując różne pola magnetyczne, otrzymuje się różne częstotliwości rezonansu. Aby uniezależnić się od tego zjawiska i móc porównywać zjawiska rezonansu magnetycznego zachodzące rejestrowane w aparatach opartych o magnesy o różnej mocy (różne częstotliwości nośne), wprowadzono pojęcie przesunięcia chemicznego.

Definicja przesunięcia chemicznego Przesunięcie chemiczne (ang. chemical shift) jądra magnetycznego typu X w cząsteczce Y mierzone w jednostkach ppm definiuje się w następujący sposób:

,

gdzie jest częstotliwością rezonansową jądra X w cząsteczce Y mierzoną w aparacie o częstotliwości nośnej , a jest częstotliwością rezonansu jądra X w cząsteczce wzorcowej zmierzoną w tym samym aparacie. Czynnik wskazuje, jak niewielkie są energie mierzone w eksperymentach NMR. Podobnie podkreśla to jednostka, w której wyrażane są przesunięcia chemiczne, ppm (ang. part per milion – część na milion).

Skala przesunięć chemicznych Obecnie w spektroskopii NMR w chemii obowiązuje skala , w której zerem jest częstotliwość jądra magnetycznego pochodzącego z substancji wzorcowej (w przypadku widm 1H NMR i 13C NMR jest to tetrametylosilan, TMS; patrz niżej), a jednostką jest ppm (ang. part per milion, część na milion).

W niektórych przypadkach ciągle można spotkać podawanie przesunięcia względne (ang. relative chemical shifts) z użyciem niestandardowych sygnałów wzorca, np.: podaje się przesunięcia chemiczne jąder magnetycznych X w cząsteczce Y względem przesunięcia chemicznego wybranego jądra X0 w tej samej cząsteczce:

Na wykresach widm NMR skala zapisywana jest od prawej strony do lewej tzn. sygnały o dużych wartościach przesunięć chemicznych w ppm w skali znajdują się po lewej stronie wykresu, a o małych wartościach – po prawej. Konwencja ta została zachowana ze względów historycznych i odzwierciedla zjawisko przesłaniania i odsłaniania jąder przez elektrony (patrz niżej) – jądra silnie odsłaniane są po lewej stronie widma, a silnie przesłaniane – po prawej stronie widma.

Historyczne skale przesunięć chemicznych Częstotliwości rezonansowe. W historii NMR używane były jeszcze dwa rodzaje skal NMR. Na samym początku historii tej techniki podawano częstotliwość rezonansową jądra wyrażoną c.p.s. (ang. cycle per secunda, jednostka równa co do wartości 1 Hz) i częstotliwość nośną aparatu (wyrażoną w tych samych jednostkach).

Skala τ (tau). Druga dość popularna w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych skala stosowana w 1H NMR to tzw. skala . Jest ona definiowana wzorem:

Jednostką w tej skali jest podobnie jak w skali , 1 ppm, różnica polega na tym, że sygnał substancji wzorcowej (TMS) znajduje się przy 10 ppm.

Skala odzwierciedla zjawiska ekranowania jąder (patrz niżej) i jest na widmach zapisywana w "normalny" sposób: niskie przesunięcia chemiczne w skali znajdują się po lewej stronie, a wysokie – po prawej.

We współczesnej literaturze chemicznej praktycznie nie spotyka się stosowania opisanych wyżej skal historycznych.

Substancje odniesienia (wzorce) w NMR Aby zastosować przesunięcia chemiczne, potrzebny jest wybór odpowiedniej substancji odniesionej NMR (wzorca NMR). Substancja odniesienia powinna spełniać następujące warunki: powinna być rozpuszczalna w stosowanych rozpuszczalnikach NMR, powinna dawać pojedynczy silny sygnał w widmie, sygnał NMR wzorca powinien leżeć możliwie daleko od sygnałów innych substancji zawierających dane jądro magnetyczne; sygnał wzorca nie może nakładać się na sygnały substancji badanych, powinna być niereaktywna; nie może reagować ani z rozpuszczalnikiem, ani z substancjami poddawanymi pomiarom; nie powinna w istotny sposób oddziaływać niewiążąco z substancją badaną (wiązania wodorowe, oddziaływania van der Waalsa mogące wpływać na geometrię badanej cząsteczki itp.), powinna być tania i łatwo dostępna.

Substancję odniesienia zwykle dodaje się do próbki jako wzorzec wewnętrzny. Poza główną substancją odniesienia dodaje się czasem pomocnicze substancje wzorcowe (np. jeśli przesunięcia chemiczne badanej substancji leżą w nietypowym zakresie, oddalonym od sygnałów wzorca lub z innych względów). Pomocniczymi substancjami wzorcowymi bywają rozpuszczalniki NMR.

W niektórych przypadkach do próbek nie dodaje się substancji wzorcowych, a potrzebne dane o częstotliwości rezonansu wzorca w danym rozpuszczalniku są zawarte w oprogramowaniu dostarczanym przez producenta z aparatem NMR.

+ Tabela. Substancje odniesienia stosowane w pomiarach NMR (wzorce NMR) dla jąder magnetycznych z pierwszych trzech rzędów układu okresowego jądro aktywne w rezonansie wzorzec NMR wzór sumaryczny skrót uwagi 1 H tetrametylosilan Si(CH3)4 TMS 2 H całkowicie deuterowany tetrametylosilan Si(C2H3)4 w CDCl3 3 H monotrytowany tetrametylosilan Si(CH3)3(CH23H) w C6D6 6 Li, 7 Li chlorek litu LiCl w D2O (9.7 mol kg-1) 9 Be siarczan berylu BeSO4 w D2O (0.43 mol kg-1) 10 B, 11 B BF3OEt2 w CDCl3 13 C tetrametylosilan Si(CH3)4 TMS w CDCl3 (1%) 14 N, 15 N nitrobenzen C6H5NO2

w czystym CDCl3 17 O ciężka woda (czysta) D2O 19 F fluoroform CHF3

23 Na chlorek sodu NaCl

w D2O (0.1 Mol) 25 Mg chlorek magnezu MgCl2

w D2O (11 M) 27 Al azotan glinu Al(NO3)3

w D2O (1.1 mol kg-1) 29Si tetrametylosilan Si(CH3)4 TMS w CDCl3 (1%) 31 P kwas fosforowy H3PO4

33 S siarczan amonu (NH4)2SO4

w D2O (roztwór nasycony) 35 Cl, 37Cl chlorek potasu KCl

w D2O (0.1M)

Dane wzięte z układu okresowegoChemistry – WebElements Periodic Table. Można tam też znaleźć dane o wzorcach NMR dla innych pierwiastków.

Ekranowanie jąder magnetycznych przez elektrony Elektrony znajdujące się w cząsteczce mogą przesłaniać (ekranować, ang. shield) lub odsłaniać (ang. deshield) jądra magnetyczne. W przypadku przesłaniania efektywne pole magnetyczne oddziałujące z danym jądrem magnetycznym jest zmniejszane przez wpływ elektronów:

,

gdzie jest udziałem elektronów w efektywnym polu magnetycznym doświadczanym przez jądro podlegające rezonansowi. Jądro magnetyczne przesłonięte przez elektrony potrzebuje mniejszej energii, aby wejść w rezonans niż jądro "nagie". Zatem również i częstotliwość promieniowania radiowego potrzebna do wzbudzenia takiego jądra będzie mniejsza. Jądra odsłaniane dają sygnały przy wyższymm przesunięciu chemicznym.

Na przykład protony znajdujące się w płaszczyźnie pierścienia aromatycznego w niewielkiej od niego odległości są silnie odsłaniane.

Przesłanianie jądra magnetycznego przez elektrony następuje w wyniku zwiększania zewnętrznego pola magnetycznego przez udział pola pochodzącego od elektronów . W ten sposób pole efektywne oddziałujące z jądrem magnetycznym:

jest większe od pola zewnętrznego i trzeba większej częstotliwości promieniowania radiowego by takie jądro wprawić w rezonans. W widmie NMR jądra silnie przesłaniane znajdują się z prawej strony posiadają niskie przesunięcia chemiczne.

Stała ekranowania jądra i empiryczny opis ekranowania Widmo NMR w znacznej części zawdzięczamy oddziaływaniu jąder magnetycznych z elektronami. Rzeczywiste pole magnetyczne z jakim oddziaływuje jądro nie jest równe polu generowanemu przez aparat NMR. Pole odczuwane przez jądra jest nazywane polem lokalnym (Blok). Zależność między polem lokalnym a polem zewnętrznym jest dana równaniem definiującym stałą ekranowania danego jądra magnetycznego w cząsteczce (σ):

Znana jest empiryczna zależność, zgodnie z którym na przesunięcie chemiczne jądra magnetycznego w cząsteczce rejestrowane w pomiarze NMR mają wpływ trzy udziały: lokalny – pochodzący od elektronów własnych znajdujących się w atomie jądra magnetycznego, grup sąsiadujących lub sąsiedztwa – związany z elektronami atomów lub grup atomów sąsiadujących w cząsteczce z jądrem magnetycznym,