Podstawowe pojęcia W rozdziale tym zdefiniujemy pojęcie przestrzeni topologicznej, pokażemy, że jest ono uogólnieniem pojęcia przestrzeni metrycznej, przedstawimy kilka sposobów wprowadzania topologii na zbiorze oraz definicje kilku podstawowych pojęć, m.in. pojęcia zbioru otwartego i domkniętego, operacji wnętrza i domknięcia, bazy, podbazy, bazy otoczeń, topologii podprzestrzeni.
Przestrzeń topologiczna Definicja Przestrzenią topologiczną nazywamy każdą parę uporządkowaną taką, że jest zbiorem, zaś oraz spełnione są następujące warunki:
.
Rodzinę podzbiorów zbioru spełniającą warunki 1., 2., 3. nazywamy topologią na zbiorze (lub: rodziną wszystkich zbiorów otwartych przestrzeni ).
W dalszym ciągu daną przestrzeń topologiczną często oznaczać będziemy po prostu przez , o ile jasnym będzie, jaką topologię na akurat rozważamy. Jeżeli bowiem dany zbiór posiada co najmniej dwa elementy, można określić na nim więcej niż jedną topologię, co wynika z zamieszczonych poniżej przykładów 1. i 2.
Przykłady Na dowolnym zbiorze topologią jest: . Istotnie, , zatem spełniony jest warunek 1. definicji. Iloczyn dowolnej, więc tym bardziej skończonej rodziny podzbiorów danego zbioru jest jego podzbiorem, zatem spełniony jest warunek 2. Suma dowolnej rodziny podzbiorów danego zbioru jest jego podzbiorem, zatem spełniony jest warunek 3. Tak zdefiniowaną topologię na nazywamy topologią dyskretną, zaś nazywamy przestrzenią topologiczną dyskretną. Na dowolnym zbiorze topologią jest: . Taką topologię nazywamy topologią antydyskretną, zaś przestrzeń - przestrzenią topologiczną antydyskretną. Niech będzie dowolnym zbiorem dwuelementowym. Jedynymi topologiami na są:
Dla dowolnego zbioru przestrzenią topologiczną jest: , gdzie . Topologię nazywamy topologią dopełnień zbiorów skończonych na . Jak pokażemy w dalszej części rozdziału, rodzina wszystkich zbiorów otwartych dowolnej przestrzeni metrycznej jest topologią na .
Ćwiczenie: Sprawdzić, czy topologia antydyskretna rzeczywiście jest topologią. Ćwiczenie: Wypisać wszystkie możliwe topologie na zbiorze 3-elementowym (uwaga: będzie ich już dość dużo!). Ćwiczenie: Pokazać, że topologia dopełnień zbiorów skończonych jest rzeczywiście topologią. Zdefiniować analogicznie rodzinę dopełnień zbiorów przeliczalnych. Sprawdzić, czy jest ona topologią niezależnie od zbioru na którym jest zdefiniowana.
Zbiory otwarte i domknięte Definicje Zbiorem otwartym w przestrzeni topologicznej nazywamy każdy zbiór .
Zbiorem domkniętym w przestrzeni topologicznej nazywamy każdy taki zbiór , że , to znaczy każdy zbiór, którego dopełnienie w przestrzeni jest zbiorem otwartym.
Wobec tego: jest otwarty wtedy i tylko wtedy, gdy jest domknięty.
Istnieją zbiory, które nie są ani otwarte, ani domknięte. Przykładowo, rozważmy topologię dopełnień zbiorów skończonych na zbiorze liczb naturalnych. Zbiór wszystkich liczb naturalnych parzystych nie jest zbiorem otwartym, gdyż zbiór liczb nieparzystych nie jest zbiorem skończonym. Nie jest on również zbiorem domkniętym, gdyż zbiór liczb nieparzystych nie jest zbiorem otwartym. Podobnie, każdy różny od całej przestrzeni i różny od zbioru pustego podzbiór przestrzeni antydyskretnej nie jest otwarty i nie jest domknięty.
Istnieją również zbiory, które są zarówno otwarte, jak i domknięte. Zbiory takie nazywamy zbiorami otwarto-domkniętymi. W każdej przestrzeni topologicznej zbiorami otwarto-domkniętymi są oraz . Każdy podzbiór przestrzeni dyskretnej jest otwarto-domknięty.
Rodzina zbiorów domkniętych Analogicznie do rodziny zbiorów otwartych przestrzeni (czyli topologii na ) można zdefiniować rodzinę zbiorów domkniętych.
Rodziną zbiorów domkniętych na zbiorze nazywamy każdą rodzinę taką, że spełnione są warunki:
.
Ćwiczenie: Pokazać, że jeśli mamy daną przestrzeń topologiczną , to rodzina dopełnień zbiorów otwartych spełnia warunki 1.,2.,3. definicji rodziny zbiorów domkniętych. Ćwiczenie: Pokazać, że jeśli dana rodzina podzbiorów zbioru spełnia warunki 1.,2.,3. definicji rodziny zbiorów domkniętych, to rodzina dopełnień zbiorów z jest topologią na .
Punkty wewnętrzne, izolowane, skupienia Definicje Niech będzie przestrzenią topologiczną oraz niech . Definiujemy następujace pojecia:
Otoczeniem otwartym punktu nazywamy każdy taki zbiór , że .
Punktem wewnętrznym zbioru nazywamy każdy taki punkt , że . Innymi słowy, punkt jest punktem wewnętrznym , o ile zawiera się w wraz z pewnym otoczeniem otwartym.
Punktem skupienia zbioru nazywamy każdy taki punkt , że . Wobec tego punkt jest punktem skupienia zbioru wtedy i tylko wtedy, gdy każde jego otoczenie otwarte posiada co najmniej jeden rózny od punkt wspólny ze zbiorem .
Punktem izolowanym zbioru nazywamy każdy punkt taki, że nie jest punktem skupienia zbioru .
Przykłady Niech będzie zbiorem oraz dowolnym podzbiorem . Przy topologii dyskretnej na każdy jest punktem wewnętrznym oraz punktem izolowanym , gdyż jest otwartym otoczeniem . Przy topologii antydyskretnej na każdy jest punktem skupienia . Zbiór posiada punkty wewnętrzne tylko wtedy, gdy . Jest tak, ponieważ jedynym otoczeniem otwartym dowolnego punktu jest . Niech . Wybierzmy i przyjmijmy na następującą topologię: . Jeśli , to . W przeciwnym wypadku, o ile , to oraz nie posiada punktów wewnętrznych.
Operacje domknięcia i wnętrza Definicje Niech będzie dana przestrzeń topologiczna . Zdefiniujemy teraz operacje domknięcia i wnętrza, działające w zbiorze podzbiorów przestrzeni .
Operacją wnętrza nazywamy funkcję określoną: .
Operacją domknięcia nazywamy funkcję określoną: .
Często używa się również symboli: oraz dla oznaczenia odpowiednio wnętrza i domknięcia zbioru .
Zdefiniujemy jeszcze trzy inne funkcje, powiązane z operacjami domknięcia i wnętrza.
Przez operację ograniczenia (lub: brzegu) rozumiemy funkcję określoną następująco: . Czasem brzeg oznacza się też przez lub .
Przez pochodną rozumiemy funkcję określoną: . Innymi słowy , czyli pochodna zbioru , jest zbiorem wszystkich punktów skupienia zbioru .
Zewnętrze zbioru jest to wnętrze jego dopełnienia. Możemy określić operację zewnętrza, tzn. funkcję daną wzorem: .
Własności Niech będzie przestrzenią topologiczną, zaś , , operacjami odpowiednio wnętrza, domknięcia i pochodnej. Oczywistym jest, że prawdziwe są następujące stwierdzenia: (jako suma zbiorów otwartych), , , czyli jest największym w sensie inkluzji zbiorem otwartym zawartym w Dualnie: (jako iloczyn zbiorów domkniętych). , , czyli jest najmniejszym w sensie inkluzji zbiorem domkniętym zawierającym . Dla dowolnych zbiorów prawdziwe są następujące implikacje: , . Dowód: [1.] Załóżmy, że . Stąd , czyli: . Wobec tego: . [2.] Dowód analogiczny. Prawdziwe są następujące stwierdzenia: , , , . Dowód: [1.] Oczywiście , zatem z własności 1.2. [2.] jako suma podzbiorów zbioru . [3.] Z własności 3.1. wiemy, że oraz , gdyż , . Stąd: . Udowodnijmy inkluzję w drugą stronę. Mamy: , . Zatem: oraz jako iloczyn zbiorów otwartych. Wobec tego z własności 1.3. [4.] Konsekwencja własności 1.1 i 1.2. Dualnie: , , , . Dowód: Analogiczny do dowodu punktu 4. Dla dowolnego zbioru : , . Dowód: [1.] Z definicji domknięcia i praw de Morgana mamy: . Zauważmy, że zachodzi równość zbiorów: . Stąd: . [2.] Dowód analogiczny. Ćwiczenie: Opierając się na powyższym fakcie wykazać, że . Dla dowolnego zachodzi: . Dowód: Z własności 6.2. wiemy, że . Ale . Wobec tego .
Ćwiczenie: Przeprowadzić pominięte dowody.
Więcej własności Czytelnik odnajdzie w zadaniach do tego rozdziału.
Aksjomaty wnętrza i domknięcia Niech będzie dany zbiór oraz funkcja spełniająca warunki (zwane aksjomatami wnętrza): , , , . Funkcja wyznacza (w sposób jednoznaczny) pewną topologię na , przy której stanowi ona operację wnętrza (w sensie podanej wcześniej definicji). Dowód: Przyjmijmy . Pokażemy, że jest jedyną topologią na taką, że jest operacją wnętrza w przestrzeni . Pokażmy najpierw, że jest topologią. Z 1. mamy . Równość jest oczywista. Zatem: . Dalej, jeśli , to z 3.: , czyli . Dla dowodu spełniania trzeciego z warunków definicji topologii zauważmy, że funkcja jest monotoniczna ze względu na relację inkluzji, tzn. dla dowolnych zbiorów zachodzi: . Istotnie, dla takich zbiorów: , ale z drugiej strony 3. implikuje . Skoro , to . Niech teraz: będzie dowolną indeksowaną rodziną elementów . Zauważmy, że: . Z monotoniczności mamy: , wobec czego . Ostatecznie: i jest topologią na .
Wykażemy teraz, że jest operacją wnętrza przy tej topologii. Niech będzie dowolnym zbiorem. Musimy pokazać, że . Zauważmy, że z 4. , zatem . Ponadto z 2.: . Zatem: . Inkluzja w drugą stronę jest oczywista, ponieważ sumujemy podzbiory . Wobec tego jest operacją wnętrza.
Pokażemy, że topologia jest jedyną, przy której jest operacją wnętrza. Niech będzie topologią na dla której jest operacją wnętrza. Z własności 1.2. operacji wnętrza wiemy, że . Ale z 2. wiemy, że . Zatem: , co dowodzi, że topologia jest wyznaczona jednoznacznie.
Dualnie, jeżeli dla zbioru zdefiniujemy funkcję spełniającą warunki (zwane aksjomatami domknięcia lub aksjomatami Kuratowskiego): , , , , to funkcja wyznacza (w sposób jednoznaczny) pewną topologię na , przy której stanowi ona operację domknięcia. Ćwiczenie: Udowodnić powyższe twierdzenie.
Wobec tego, topologię na zbiorze możemy wprowadzać przez podanie funkcji spełniającej aksjomaty wnętrza lub funkcji spełniającej aksjomaty domknięcia, zamiast podawać rodzinę zbiorów otwartych (domkniętych).
Baza, podbaza, baza otoczeń Definicja bazy Bazą zbiorów otwartych (lub bazą otwartą) przestrzeni topologicznej nazywamy każdy taki zbiór , że .
Zauważmy, że każda przestrzeń topologiczna posiada co najmniej jedną bazę zbiorów otwartych. Bazą przestrzeni jest bowiem określona w tej przestrzeni topologia.
Ćwiczenie: Niech będzie przestrzenią topologiczną dyskretną. Znaleźć najmniejszą (w sensie inkluzji) bazę zbiorów otwartych przestrzeni .
Analogicznie do pojęcia bazy zbiorów otwartych zdefiniować można pojęcie bazy zbiorów domkniętych. Mianowicie, zbiór nazywamy bazą zbiorów domkniętych przestrzeni , o ile: .
Ćwiczenie: Pokazać, że jeżeli jest bazą otwartą przestrzeni topologicznej , to zbiór jest bazą zbiorów domkniętych przestrzeni .
W dalszej części podręcznika, dla skrócenia zapisów, będziemy używali słowa baza w sensie bazy zbiorów otwartych.
Aksjomaty bazy Niech będzie dany zbiór . Podrodzina stanowi bazę pewnej topologii na , o ile spełnia następujące dwa aksjomaty:
.
Istotnie, zbiór jest topologią na , której bazę stanowi zbiór . Jest to jedyna taka topologia.
Ćwiczenie: Udowodnić powyższe stwierdzenie.
Wobec tego topologię na możemy wprowadzić podając jedynie jej bazę.
Podobnie, topologię można wprowadzić podając jedynie bazę domkniętą. Bazą domkniętą pewnej przestrzeni jest każda taka rodzina podzbiorów danego zbioru , że rodzina dopełnień zbiorów z tej rodziny spełnia aksjomaty 1., 2.
Definicja podbazy Niech będzie przestrzenią topologiczną. Rodzinę nazywamy podbazą zbiorów otwartych (lub: podbazą otwartą), o ile rodzina , tzn. rodzina przekrojów skończonej liczby zbiorów należących do podbazy, jest bazą otwartą przestrzeni .
Oczywiście każda baza jest podbazą. Wobec tego każda przestrzeń topologiczna posiada podbazę.
Dualnie definiujemy podbazę domkniętą przestrzeni jako taką podrodzinę topologii na , że sumy mnogościowe skończonej liczby zbiorów należących do stanowią bazę domkniętą przestrzeni .
Ćwiczenie: Niech będzie podbazą otwartą przestrzeni . Znaleźć podbazę domkniętą tej przestrzeni.
Zauważmy jeszcze, że topologię na dowolnym zbiorze możemy wprowadzić podając jedynie podbazę tej topologii. Podbaza wyznacza bowiem w jednoznaczny sposób bazę, ta zaś wyznacza topologię.
Ćwiczenie: Dana jest pewna rodzina zbiorów . Znaleźć przestrzeń topologiczną, dla której jest podbazą. Ćwiczenie: Wykazać, że jeśli jest przestrzenią topologiczną dyskretną, to dla każdego rodzina wszystkich podzbiorów -elementowych jest podbazą tej przestrzeni.
Definicja bazy otoczeń i systemu otoczeń