{| cellspacing="5px"

| rowspan="2" width="30%" style="border: 1px solid #97BF87; background-color:#e2f2df; padding:1em;" valign="top"|

Rządy Władysława Łokietka Utrata Pomorza na rzecz Krzyżaków Zakon Krzyżacki, który szybko w ogniu i pożodze podbił Prusy rozpoczął wojnę z pogańskim Wielkim Księstwem Litewskim. Było ono znacznie bardziej zorganizowane od Prus, toteż walka dla Zakonu była trudniejsza. Nadbałtyckie państwo prócz Prus w XIII wieku wchłonęło Zakon Kawalerów Mieczowych z Inflant. Dwie części - pruska i inflancka dzielił jednak pas ziem żmudzkich, należący do Litwy. Drugim priorytetem poza zaborem ziem, które połączyłyby Zakon było zajęcie Pomorza Gdańskiego, którego stolicą był jeden z największych portów Europy - oczywiście Gdańsk. Krzyżacy chcąc pozyskać sojusznika zawarli przymierze z Czechami, które zdołały zagarnąć większość Śląska. Jednakże Łokietek uprzedził Zakon i w końcu 1306 zdołał uzależnić Pomorzan od Polski. Z powodu chaosu w centrum państwa władzę tam musiał jednak oddać namiestnikom, którymi byli m.in. możnowładcy z rodu Święców. Ci bojąc się odsunięcia od władzy... oddali Pomorze Brandenburgii, w zamian za możliwość utrzymania swych posiadłości i urzędów. Wkrótce na Gdańsk ruszyła wyprawa margrabiego brandenburskiego Waldemara, jednak Gdańszczanie stawiali opór. Byli jednak bez szans w obliczu nadciągających wojsk niemieckich. Poprosili więc o pomoc Zakon Krzyżacki. Wojska zakonne przepędziły brandenburczyków z ziem pomorskich, jednak nie odeszły, jak myśleli Pomorzanie. Krzyżacy rozpoczęli podbój Pomorza, zaś 13 października 1308 r. opanowali zamek w Gdańsku. Prawie wszyscy mieszkańcy oraz załoga twierdzy zostali wymordowani. Łokietek nie mając wojsk do walki z Zakonem rozpoczął negocjacje.

Bunt wójta Alberta W 1311 r. wójt Krakowa Albert wzniecił przeciw Łokietkowi rewoltę a nadto wezwał posiłki czeskie. Król czeski, następca Przemyślidów - Jan Luksemburski zgłosił na nieszczęście dla Władysława roszczenia do tronu polskiego, był bowiem następcą Wacława III, który stracił władzę z powodu śmierci. Jan występował nawet na monetach i medalach jako król zarówno Czech jak i Polski. Na szczęście z pomocą posiłków węgierskich udało się stłumić bunt i pokonać Alberta. Jan zaprzestał przygotowań do zbrojnej napaści na Polskę.

Zajęcie Wielkopolski i koronacja Władysława Łokietka Nieco przed buntem wójta Alberta, pod koniec 1309 r. zmarł książę Wielkopolski Hernyk III Głogowczyk, zostawiając swoje księstwo do podziału między synów. Polakom z tejże dzielnicy nie podobała się wizja kolejnego podziału. Władysław, popierany przez mieszkańców Wielkopolski zajął ją i w 1314 r. wjechał uroczyście do Poznania. Łokietek zająwszy Wielkopolskę rozpoczął starania o koronę. Przy poparciu papieża 20 stycznia 1320 arcybiskup Janisław nałożył na skronie księcia koronę. Aktu dokonano nie - jak dotychczas - w Gnieźnie a w Krakowie. Podnosiło to znaczenie Małopolski i stawiało ją ponad Wielkopolską, mającą wielkie znaczenie w czasach wczesnych Piastów. Koronacja w Krakowie zabezpieczyła też Łokietka przed Janem Luksemburskim, który do tronu krakowskiego zgłaszał pretensje.

Koalicja antykrzyżacka Krzyżacy pozostawali w sojuszu z Czechami. Polska nie mając sił do zbrojnej wyprawy przeciw tejże koalicji, w celu odzyskania Pomorza Gdańskiego musiała odwołać się do sądu papieskiego. Kościół nakazał Zakonowi oddać Pomorze i wypłacić Polsce wysokie odszkodowanie, jednak Wielki Mistrz ani myślał poddać się karze. Jedyną drogą ku odzyskaniu zabranej dzielnicy była wojna, dlatego też Łokietek musiał szukać sojuszników. Monarcha przyjaciela znalazł w królu węgierskim, którym był Karol Robert, sojusz zaś przypieczętowano w 1320 r. małżeństwem z nim Elżbiety Łokietkówny, córki Władysława. Kolejnym zbliżonym do Polski państwem było Wielkie Księstwo Litewskie, którego władca - Giedymin wydał swoją córkę - Aldoną Annę za królewicza polskiego Kazimierza, późniejszego króla. Litwa w XIII w. przyjęła chrzest, zaś jej władca Mendog został za zgodą papieża koronowany. Niedługo królestwo pozostawało przy wierze chrześcijańskiej, bowiem już po śmierci króla Litwini porzucili nową wiarę i powrócili do pogaństwa, właściwie zaś lud nigdy nie zaczął być chrystianizowany, chrzest zaś przyjął jedynie Mendog i jego dwór. Sojusz litewsko-polski pociągał za sobą spore konsekwencje, bowiem Zakon mógł oskarżyć Łokietka o zbratanie się z poganami.

Wojna z Krzyżakami i Czechami Władysław Łokietek, do którego państwa nie należało Mazowsze zamierzał je podbić, jednakże wyprawy nań zakończyły się klęską. Ponadto do wojny po stronie księcia płockiego Wacława włączył się Zakon Krzyżacki i Czechy. Książę płocki zmuszony przez Jana Luksemburskiego musiał złożyć mu hołd lenny. 12 marca 1329 r. doszło do przypieczętowania sojuszu krzyżacko-czeskiego. Jeszcze w tym samym miesiącu połączone siły Jana Luksemburskiego i ówczesnego mistrza zakonnego Wernera von Orseln wtargnęły zbrojnie do ziemi dobrzyńskiej i zajęły ją. Luksemburski, tytułując się nadal jako król Polski oddał dzielnicę tą w posiadanie Zakonowi. Ziemie wokół Dobrzynia Krzyżacy przeznaczyli jako bazę wypadową na Kujawy. Niemal natychmiast, po wyszarpaniu Polsce tejże krainy wojska zakonne wyruszyły zeń i spustoszyły Kujawy, mordując, paląc i niszcząc. Łokietek zdecydował się na wyprawę odwetową, którą przeprowadził we wrześniu 1330 r. Co prawda nie udało mus się odbić ziemi dobrzyńskiej, ale na mocy zawartego po zakończeniu akcji układu odzyskał Bydgoszcz i Wyszogród na północy Kujaw. Spór o Pomorze Gdańskie mieli rozsądzić arbitrzy międzynarodowi - królowie Karol Roberty, wspierający Łokietka i Jan Luksemburski, oczywiście przeciwny Polsce.

Kolejna wyprawa Bitwa pod Płowcami W międzyczasie wielkim mistrzem został Luther, książę Brunszwiku. Tenże władca zaplanował z Janem Luksemburskim plan ataku na Polskę ze wszystkich stron, w celu ostatecznego zniszczenia odrodzonego państwa. Siły obu państw miały spotkać się 21 września 1331 r. Na szczęście dla Polaków do spotkania nie doszło, z powodu nieprzybycia armii praskiej. Wojska krzyżackie skoncentrowały się pod Kaliszem, jednak gdy mistrz zorientował się, że Czesi go zdradzili zarządzono odwrót. Z nocy z 23 na 24 września w rejonie Konina wojska zakonników zostały zaatakowane przez Polaków. Na nieszczęście Łokietka Krzyżacy zdołali odeprzeć atak oraz zrabować cenne wozy z bronią i żywnością. Zwycięscy myśleli, że Polacy odpuścili, jednak mylili się. Uciekający do swego państwa Krzyżacy na naradzie w nocy z 26 na 27 r. zdecydowali się przejść przez Kujawy, zajmując je. Na rozkaz wielkiego mistrza Luterberga armia została podzielona. Pierwsza grupa (ok 2/3 całości) pod dowództwem samego mistrza miała ruszyć i szturmować Brześć Kujawski. Drugą grupą miała być straż przednia, rządzona przez komtura bałgijskiego Henryka Reuss von Plauen. Ostatnią grupą kierował sam wielki marszałek Dietrich von Altenbeurg. Jego zadaniem było zbieranie żywności dla oddziałów mających szturmować Brześć Kujawski. Rozbił on obóz nieopodal Radziejowa, w pewnym oddaleniu od sił głównych. Siły marszałka Dietricha zostały niespodziewanie zaatakowane przez podążających za wojskami zakonnymi Polaków. Bitwa została wkrótce przerwana z powodu mgły. Umożliwiło to obu stroną przegrupowanie. Altenbeurg podzielił swe siły na pięć grup, podobnie uczynił Łokietek, który postanowił otoczyć Krzyżaków marszałka. Zaraz po opadnięciu mgieł bitwa rozgorzała na nowo. Polakom udało się strącić chorągiew zakonną oraz zranić marszałka. Utrata chorągwi spowodowała panikę w oddziałach krzyżackich i wielu podczas ucieczki dostało się do niewoli. Ogarnięty falą optymizmu, a wręcz euforii Władysław Łokietek ruszył ku oddziałom spieszącym na Brześć. Uciekinierzy z okrążenia prędzej dotarli do sił wielkiego mistrza i powiadomili go o ciągnących wojskach wroga. Mistrz zarządził zmianę kierunku, co wywołało początkowo bałagan w jego szeregach, bowiem np. straż przednia znalazła się na tyłach. Tym razem to Łokietek był zaskoczony, widząc ciągnące prosto na niego zastępy krzyżackie, które górowały liczebnością nad jego oddziałami. Rozpoczęła się druga faza Bitwy pod Płowcami. Źródła są sprzeczne, co do przebiegu i kolejności faz bitwy oraz jej końcowego wyniku. W początkach starcia Polacy mięli przewagę, jednak w kolejnych godzinach nadciągnęły siły straży przedniej i zebranych uciekinierów, pod dowództwem von Plauena. W końcu po długim czasie nastąpiło zwycięstwo Polaków. Wielu rzuciło się do ucieczki, a był wśród nich także syn Łokietka - królewicz Kazimierz. Być może decyzję o odesłaniu syna podjął sam król, nierozsądnie przecież byłoby szafować życiem jedynego sukcesora, gdy wynik bitwy był niepewny. Von Plauen dostał się do niewoli, Zakon odbił natomiast Altenburga. Przed zachodem słońca siły polskie poszły w rozsypkę i wycofały się, Krzyżacy zaś ruszyli za nimi w pościg. Wielki mistrz kazał wymordować wszystkich jeńców, jednak zaprotestowali służący u Krzyżaków Prusowie, potomkowie tych, którzy to ongiś tworzyli liczne plemiona w Prusach. Słusznie twierdzili oni, że jeńców można odsprzedać Polsce, co przyniesie duże zyski. Mistrz Lutenberg poszedł na ugodę i stu najznamienitszych rycerzy oszczędził. Resztę zabito.

Następstwa i bilans bitwy Krzyżacy porzucili zamiar zajęcia Kujaw i z setką jeńców ruszyli do państwa zakonnego, gdzie chroniła ich sieć zamków. Szeregi pruskie były przerzedzone, Plauen w niewoli, a wielki marszałek von Altenburg - ranny. Żołnierze i wojownicy pruscy zaprzestali grzebania rannych i po krótkim pościgu ruszyli prosto do Prus, bojąc się ponownego ataku Łokietka. Trudno było mówić o powrocie zwycięzców, raczej o odwrocie. Niewątpliwie pierwsza faza bitwy, a może nawet pierwsza bitwa była wygraną Władysława, jednak już druga część zakończyła się odwrotem zarówno Polaków jak i Krzyżaków. Polacy uznali bitwę za zwycięską, oni to bowiem wygrali pierwszą fazę, druga zaś pozostała nierozstrzygnięta. Zwycięstwo miało też wymiar propagandowy i moralny. Polskie rycerstwo zwycięsko potykało się z Zakonem, który dotąd uważał Polaków za niezdolnych do bitwy. Wygraną wykorzystał już do celów propagandowych Łokietek, który po bitwie wjechał uroczyście do Krakowa wraz z jeńcami, wśród których był m.in. Russ von Plauen, który wcześniej groził, że z wojskami pójdzie na Kraków. Teraz wielki marszałek znalazł się w stołecznym mieście Polski, jednak w całkowicie odmiennej sytuacji.

Utrata Kujaw i śmierć Łokietka Jeszcze tego samego roku, w listopadzie Zakon najechał na Kujawy. Krzyżacy przez dwa tygodnie pustoszyli tą krainę, by powrócić na wiosnę roku kolejnego, 1332, z zamiarem zaboru Kujaw. 7 kwietnia podeszli pod Brześć Kujawski i po dziewięciodniowym oblężeniu i trzydniowym szturmie zajęli miasto. W następnej kolejności padł Inowrocław, a potem reszta miast kujawskich. W lipcu dzielnica została podbita przez Zakon. Łokietek nie zamierzał tolerować utraty Kujaw Jeszcze tego samego roku zorganizował wyprawę odwetową. Na pomoc przyszedł mu kontyngent z Węgier, jednak do walk nie doszło - pod presją legata papieskiego Piotra z Annency. Zawarto rozejm. Niedługo później zmarł król Polski Władysław Łokietek, a data zakończenia jego burzliwego, pełnego zdrad, ucieczek i wojen życia to 2 marca 1333 r. Władca miał 77 lat. W tym czasie królowie Węgier i Czech mieli rozsądzić spór, o zabrane 24 lata wcześniej Pomorze Gdańskie.

Panowanie Kazimierza III Wielkiego Sytuacja po śmierci Łokietka