__TOC__ Punktem wyjścia do rozważań na temat ubezpieczeń na życie jest analiza trwania ludzkiego życia i momentu jego końca jako zjawiska o charakterze losowym. W niniejszym rozdziale omówiony zostaną podstawowe zagadnienia związane z modelem demograficznym.

W swej najprostszej wersji model ten zakłada, że śmierć danego osobnika następuje w losowym (czyli niemożliwym do dokładnego przewidzenia w sposób pewny) momencie a szanse zajścia lub nie takiego zdarzenia rozpatrujemy tylko i wyłącznie jako funkcję wieku osobnika. Uwzględnienie czynników pokoleniowych jest możliwe, ale wymagać będzie większej komplikacji modelu.

Zmienne losowe i inne oznaczenia Obiektem naszych rozważań będzie osobnik w wieku i oznaczać go będziemy symbolem . Interesować nas będzie również jego wiek w chwili zgonu (czyli całkowita długość trwania jego życia) rozumiana jako zmienna losowa i oznaczana symbolem . Ponieważ jest obecnie w wieku , to pozostało przed nim jeszcze lat życia. Wprowadzamy więc zmienną losową , zapisywaną czasem bez argumentu jako i definiujemy ją następująco:

Kolejnymi symbolami jakie wprowadzimy będą oznaczenia gęstości i dystrybuant dla rozważanych zmiennych losowych. Będą to odpowiednio i dla zmiennej oraz i dla zmiennej .

Wszystkie powyższe wartości nie muszą być liczbami całkowitymi. W praktyce dość często wiek jest wyrażany całkowitymi liczbami ukończonych lat życia. Również ubezpieczenia zawierane są często na konkretną liczbę lat. Całkowitą liczbę lat jakie przeżyje nim umrze oznaczymy przez .

Wszystkie powyższe oznaczenia zostały zebrane w tabeli: ozn. opis

osobnik w wieku

wiek w chwili zgonu

dystrybuanta zmiennej

gęstość zmiennej

dalsze trwanie życia osoby

dystrybuanta zmiennej

gęstość zmiennej

całkowita liczba przeżytych lat

Podstawowe prawdopodobieństwa występujące w modelu

Przyjąwszy powyższe oznaczenia możemy rozpocząć rozważania nad prawdopodobieństwem, że przeżyje lub nie zadany okres czasu . Prawdopodobieństwa te będą rzecz jasna funkcjami dwóch zmiennych - i . W notacji aktuarialnej są one oznaczane jako i . Umownie, gdy czas to jest on w tym zapisie pomijany.

Wprowadzamy również funkcję zwaną funkcją przeżycia. Definiuje się ją jako prawdopodobieństwo, że (czyli noworodek) dożyje wieku

Poniższa tabela zwięźle ujmuje wprowadzone oznaczenia oznaczeniedefinicjazałożenia

Zależności Każdy człowiek w danym okresie czasu może albo umrzeć albo nie. Nie istnieje trzecia możliwość a zatem prawdopodobieństwa i muszą dawać w sumie

Można łatwo wykazać interpretując jako prawdopodobieństwo warunkowe przeżycia przez -latka lat pod warunkiem, że przeżyje on co najmniej lat (), że zachodzi równość

Podobnie można zinterpretować

Kolejna warta zapamiętania zależność również łatwa do uzyskania w podobny sposób to:

Intensywność umieralności Chcielibyśmy czasem mieć możliwość oceny prawdopodobieństwa zgonu nie w pewnym przedziale czasu ale lokalnie w danym momencie . Prawdopodobieństwo jest równe . Musimy więc rozważać niezerowe przedziały i dokonać przejścia granicznego czyli innymi słowy posłużyć się pojęciem pochodnej. Definiuje się więc wielkość zwaną intensywnością umieralności, oznaczaną i określoną następująco

Prawdopodobieństwo występujące w powyższym wzorze można wyrazić za pomocą funkcji przeżycia

Po podstawieniu otrzymujemy

Współczynnik umieralności można również wyrazić w terminach prawdopodobieństw

Modele analityczne Życie ludzkie jest procesem na który wpływ ma wiele czynników. Różne czynniki mają wpływ na śmiertelność w różnym wieku. W każdej populacji rozkład zmiennej jest nieco inny. W XVIII i XIX w. podejmowano jednak próby opisania śmiertelności w sposób analityczny. Dziś modele te mają już raczej charakter wyłącznie historyczny, a próby analitycznego opisania rozkładu długości trwania życia spotykają się ze sceptyczną oceną demografów.

W 1724 r. Abraham de Moivre przyjął założenie, że istnieje nieprzekraczalny wiek graniczny . Założył również, że dalsze trwanie życia ma rozkład jednostajny na przedziale . Natężenie wymierania w takim modelu wyraża się wzorem

O hipotetycznej populacji, w której umieralność spełnia powyższe równanie mówi się, że rządzi nią prawo umieralności de Moivre

W 1824 r. Benjamin Gompertz postawił hipotezę, że wiek graniczny nie istnieje a współczynnik umieralności jest funkcją wykładniczą.

W 1860 r. William Makeham uzupełnił formułę Gompertza o stały, niezależny od wieku człon .

Warto zauważyć, że w modelach Gompertza i Makehama gdy to współczynnik umieralności byłby stały (niezależny od wieku). Oznaczałoby to, że człowiek niezależnie od wieku ma przed sobą takie same perspektywy odnośnie długości dalszego trwania życia. Innymi słowy w takiej populacji nikt się nie starzeje, długość życia ma rozkład wykładniczy, a umieralność można wtedy porównać do procesu rozpadu promieniotwórczego.

W 1939 r. szwedzki inżynier i matematyk Ernst Hjalmar Waloddi Weibull zaproponował użycie funkcji wielomianowej w miejsce wykładniczej

Tablice długości trwania życia Podstawowe dane demograficzne niezbędne do kalkulacji aktuarialnych gromadzone są w formie tablic długości trwania życia. Tablice takie publikowane są w Polsce przez Główny Urząd StatystycznyTablice trwania życia. Mają one formę tabeli w której osobno dla mężczyzn a osobno dla kobiet znajdują się dane zebrane w kolumnach:

– wiek w latach, – średnia liczba dożywających wieku spośród początkowej liczby noworodków, – jak wyjaśniono wcześniej jest to prawdopodobieństwo, że przeżyje co najwyżej kolejny rok, – średnia liczba zgonów w przedziale wieku od do – średnia ogólna liczba przeżytych lat pomiędzy wiekiem i z początkowej kohorty noworodków, – średnia ogólna liczba przeżytych lat powyżej wieku dla początkowej kohorty noworodków, – oczekiwana dalsza długość trwania życia dla .

Symbol jest szczególnym przypadkiem symbolu definiowanego następująco:

Symbol definiuje się następująco:

Dla zmiennej dyskretnej również definiuje się analogiczny symbol:

Ponadto można pokazać, że:

Ubezpieczyciele do swych kalkulacji korzystają z własnych tablic, które nie są ogólnie dostępne.

Prawdopodobieństwo zgonu dla okresów ułamkowych Dane demograficzne zebrane w tablicach długości trwania życia mają charakter dyskretny. Dostarczają informację o konkretnych wartościach jedynie dla wartości całkowitych. Gdy chcemy uzyskać dane dla konkretnego momentu pomiędzy tymi wartościami musimy dokonać interpolacji. W podrozdziale niniejszym omówimy trzy podstawowe założenia dla interpolacji stosowanej w ubezpieczeniach na życie.

Nieco bardziej formalnie i korzystając z wprowadzonych oznaczeń ujmujemy to zagadnienie następująco. Znamy rozkład zmiennej i na jego podstawie chcemy interpolować rozkład zmiennej . Wprowadzamy oznaczenie :

Jednostajny rozkład zgonów w ciągu roku (UDD) Założenie to określane jest skrótem UDD (ang. uniform distribution of deaths). Już z samej nazwy widać, że przy założeniu tym ma rozkład jednostajny na przedziale jednego roku. Zakładać ponadto będziemy, że zmienne i są niezależne. Z jednostajności rozkładu zgonów w ciągu roku wynika liniowość prawdopodobieństwa względem w przedziale czyli

Stała intensywność umieralności Zakładamy tu, że ma dla każdego wartość stałą równą

Przy tym założeniu zmienne i nie są niezależne.

Założenie Balducciego Założenie to określone jest wzorem:

Idea tego założenia polega na liniowej interpolacji odwrotności funkcji przeżycia:

Przy tym założeniu zmienne i nie są niezależne.

Podsumowanie funkcjaUDDBalducci

Tablice specjalne Tablice długości trwania życia są skonstruowane dla poszczególnych grup zróżnicowanych według różnych czynników. Najważniejszym czynnikiem branym pod uwagę przy zawarciu ubezpieczenia jest wiek początkowy . Ubezpieczenia jednak są oferowane często osobom cieszącym się dobrym zdrowiem. Często również przed przystąpieniem do ubezpieczenia wykonywane są badania medyczne. Sytuacja takiej osoby nie jest więc identyczna z sytuacją -latka, który wykupił ubezpieczenie kilka lat temu nawet jeśli inne czynniki są identyczne. Aby wziąć to pod uwagę konstruuje się tablice specjalne (selektywne, ang. select life tables). W tablicach takich prawdopodobieństwa śmierci są różne w zależności od wieku przystąpienia do ubezpieczenia. Wprowadza się zatem oznaczenie jako prawdopodobieństwo, że osoba , która przystąpiła do ubezpieczenia w wieku umrze w ciągu najbliższego roku. Zachodzi przy tym nierówność

Po kilku latach (powiedzmy ) wiek w chwili przystąpienia przestaje mieć tak duże znaczenie i można używać zwykłych tablic. Zachodzi więc

Przypisy