Ten moduł jest skorelowany z biologią.

Feromony i ich podział

Występowanie feromonów stwierdzono głównie u owadów, ale także u niektórych gatunków roślin, grzybów czy drożdży.

Ze względu na funkcję, jaką pełnią feromony, można je podzielić na: płciowe, alarmowe, obronne, wyrażające stres, odstraszające, wyznaczające terytorium, ścieżkowe (zaznaczające drogę), agregacyjne (powodujące gromadzenie się osobników danego gatunku), pomagające odnaleźć pożywienie, dyskryminujące (wyrażające dominację, regulujące stosunki społeczne w populacji), rozpraszające (utrzymujące osobników w odległości od siebie).

Feromony płciowe to grupa feromonów odpowiedzialnych za doprowadzenie do kopulacji przez kojarzenie partnerów i synchronizację czynności do niej prowadzących. Do feromonów płciowych należą związki z różnych grup: węglowodory alifatyczne i aromatyczne, kwasy karboksylowe i ich estry, alkohole i fenole, aldehydy, ketoksykwasy. Feromony płciowe są najlepiej poznaną grupą feromonów. Jednak badanie ich nastręcza pewnych trudności. Aktywność seksualna mrówek ogranicza się do kilku dni w roku, ponadto zwierzęta te kopulują podczas lotu. Dlatego też obserwacja i identyfikacja ich feromonów płciowych jest dosyć trudna. Funkcję wabika może też pełnić feromon agregacyjny (np. u niektórych mrówek, których samce zwabione tym feromonem gromadzą się w jednym roju) lub ścieżkowy (np. mrówki z gatunku Megaponera foetus, których samce podążają zaznaczoną feromonem ścieżkowym drogą do gniazda). Feromony płciowe występują również u mikroorganizmów, zwierząt wodnych, węży i ssaków.

Feromony alarmowe są wydzielane w wypadku zagrożenia kolonii lub gniazda. U odbiorcy mogą wywoływać chęć ucieczki, szukanie schronienia, bezruch lub agresję. Do tej grupy feromonów należą: węglowodory, alkohole alifatyczne i cykliczne, aldehydy, ketony, kwasy organiczne i ich estry, związki heterocykliczne, sulfidy i terpenoidy.

Feromony obronne oraz jady są wytwarzane w celu ochrony przed napastnikiem lub jako pomoc w zdobyciu pożywienia. U odbiorcy mogą wywoływać nieprzyjemne odczucie, ból, porażenie, a niektóre nawet śmierć. Feromony, które nie są przeznaczone dla odbiorcy z tego samego gatunku nie są zaliczane do klasycznych feromonów. Najbardziej znanym jadem obronnym jest jad mrówek, którego skład jest zmienny. U mrówek z rodziny mrówkowatych jad ten, oprócz kwasu mrówkowego, zawiera krótkie peptydy i aminokwasy o stężeniu do 5%. Jad innych mrówek zawiera dużo białek; wiele z nich pełni rolę enzymów, jak np. fosfolipazy i hialuronidaza.

Feromony wyznaczające terytorium mają za zadanie wyznaczać granice miejsca zamieszkiwania lub polowania. Są szeroko wykorzystywane przez owady, w których feromonach odkryto węglowodory alifatyczne i terpenoidy. Stosują je również ssaki drapieżne, które substancjami zawartymi w moczu znaczą granice swych terenów łowczych.

Feromony ścieżkowe są wykorzystywane do wskazywania drogi, po której mają poruszać się osobniki danego gatunku. Ta grupa feromonów służy mrówkom, termitom i gąsienicom. Feromony ścieżkowe są głównie złożonymi mieszaninami różnych związków, których skład zależy od gatunku, rodzaju pożywienia, a także od przynależności do danej grupy. Najczęściej wskazują drogę do źródła pożywienia lub do miejsca kolonii, a nawet, jak u niektórych gatunków pszczół bezżądłowych, wyznaczają korytarze powietrzne. Feromony ścieżkowe robotnic mrówek są wydzieliną z odwłoka, rozsmarowywaną przez osobnika mającego za zadanie zaznaczyć drogę w trakcie powrotu do gniazda po znalezieniu pożywienia. Pierwsze robotnice mają inne sposoby orientacji w terenie. Są również znane zwierzęta, które reagują na feromony innych zwierząt.

Feromony agregacyjne to feromony, które powodują gromadzenie się osobników wrażliwych na jego działanie w jednym miejscu. Ma to miejsce w celu zwabienia partnerów seksualnych, poinformowaniu o znalezieniu źródła pożywienia lub miejsca na założenie kolonii. Feromony agregacyjne odznaczają się znaczną trwałością. Przykładem jest undekan, wydzielany przez robotnice pewnych mrówek, którego działanie trwa nawet 12 godzin:

Feromon agregacyjny owada Cosmopolites sordidus, głównego szkodnika bananowców, może w przyszłości pomóc w ograniczeniu jego populacji. Jego larwy żywią się kłączami tych roślin. Głównym składnikiem tego feromonu jest (+)-sordydyna.

Feromony dyskryminujące powodują u owadów społecznych (np pszczół, mrówek, termitów) hierarchiczny podział osobników. Najczęściej dzieje się to we wczesnym stadium ich rozwoju. Feromony dyskryminujące, będące mieszaniną kwasów karboksylowych o ośmiu i dziesięciu atomach węgla, powodują podział samic pszczół na robotnice i królową, powstrzymując rozwój części larw żeńskich w kierunku królowej. Feromon ten, wytwarzany przez gruczoły szczękowe pszczół, służy również jako dodatek konserwujący pożywienie larw. Feromony wytwarzane przez gruczoły szczękowe królowej, zwane QPM, wywołują posłuszeństwo robotnic wobec matki, zmuszają do niesienia jej pomocy, tworzenia orszaku wokół niej oraz skłaniają robotnice do pracy – opieki i ochrony larw, obrony gniazda, poszukiwania pożywienia. Hamuje on również zdolność robotnic do reprodukcji. QPM jest wytwarzany z kwasu stearynowego. U mrówek ogniowych feromon dyskryminujący jest mieszaniną nienasyconego cyklicznego ketonu oraz podobnego mu laktamu.

Feromony rozpraszające są używane do utrzymywania osobników w pewnej odległości od siebie w celu ograniczenia rywalizacji wewnątrzgatunkowej (o żywność, partnerów płciowych, miejsca składania jaj, zakładania gniazd).

Niektóre feromony pełnią kilka funkcji, na przykład kwas mrówkowy może pełnić zarówno funkcje obronne, jak i alarmujące:

Przykłady feromonów Znaczna część feromonów są mieszaninami kilku związków, z jedną substancją dominującą. Rzadziej są to jednoskładnikowe substancje chemiczne.

+Przykłady feromonówWzór strukturalnyNazwa, opis Bombikol (nazwa systematyczna - (10E,12Z)-heksadekadien-1-ol) – feromon płciowy samiczki jedwabnika. Pierwsza substancja wyizolowana i opisana jako feromon przez Adolfa Butenandta w 1959 roku. (3S,11S)-dimetylononakozan-2-on i cykloheksylooctan propylu – feromony płciowe karaczana prusaka. 13,23-dimetylopentatriakontan – feromon płciowy samic muchy tse-tse. (9Z)-dokozen – feromon płciowy samic muchy domowej. Androstenol – feromon odpowiedzialny za regulację instynktu płciowego u samca świni. Kwas kapronowy (kwas heksanowy) – feromon wyznaczający drogę u termitów. Kwas 9-oksodek-2-enowy ("królewska substancja") – feromon królowej pszczoły miodnej. Należy do grupy feromonów wielofunkcyjnych – jest odpowiedzialny za przywabianie robotnic i hamowanie rozwoju ich jajników. Jest również feromonem płciowym. Octan izopentylu – feromon alarmowy pszczół miodnych, wypuszczany wraz z ich jadem, wskazujący innym pszczołom miejsce żądlenia. Frontalina – feromon agregacyjny kornika Dendroctonus frontalis. Disparlur (nazwa systematyczna – (7R,8S)-7,8-epoksy-2-metylooktadekan) – feromon mniszki brudnicy. Ipsenol (2-metylo-6-metylenookt-7-en-4-ol) i ipsdienol (2-metylo-6-metylenookta-2,7-dien-4-ol) – hormony płciowe kornika drukarza. 2,5-dimetylopirazyna – feromon wyznaczający drogę u mrówki murawki darniowca. Merkaptan krotylowy i siarczek metylokrotylowy – feromon stresu skunksa, wydzielany przez jego gruczoły odbytowe. Ma za zadanie odstraszać napastnika i informować o zagrożeniu inne osobniki. Hormony płciowe kwieciaka bawełnianego – przykład feromonu, będącego mieszaniną kilku związków.

Skład feromonów zależy nie tylko od gatunku, ale często także od pory roku, pory dnia, miejsca występowania gatunku, spożywanych przez osobniki pokarmów czy wieku danego osobnika.

Produkcja feromonów u zwierząt Feromony są produkowane przez owady najczęściej w gruczołach zewnętrznych. Dla przykładu, żeńskie feromony płciowe są wytwarzane w gruczołach umieszczonych pomiędzy ostatnimi segmentami odwłoku. Innym przypadkiem są samce wielkiej ćmy woskowej, których gruczoły wytwarzające feromony są umieszczone w skrzydłach.

Ogólnie gruczoły odpowiedzialne za tworzenie feromonów zostały podzielone na dwie grupy. Do jednej należą gruczoły zbudowane z komórek nabłonkowych, wydzielające substancje bezpośrednio do otaczającego je nabłonka. Drugą grupę stanowią gruczoły o bardziej skomplikowanej budowie, zawierające wyspecjalizowane komórki wydzielnicze i kanałowe. Ich produkty mogą być wydzielane bezpośrednio na zewnątrz lub gromadzone przez zwierzę w osobnych zbiornikach. Na przykład, mrówki gromadzą swój jad, zawierający głównie kwas mrówkowy (stężenie do 65%), w specjalnych zbiornikach w odwłoku. Masa jadu może stanowić do 22% wagi mrówki.

Rozprzestrzenianie feromonów Do szybkiego przekazywania informacji organizmy używają feromonów lotnych, o niskiej masie cząsteczkowej, albo zawierających nietrwałe grupy chemiczne, na przykład aldehydową. Substancje te za pomocą wiatru, wody lub w wyniku bezpośredniego kontaktu docierają do odbiorcy.

Zasięg działania feromonów jest różny. Dla niektórych feromonów wynosi on 6 milimetrów, zaś dla pewnych feromonów płciowych wynosi nawet ponad 600 metrów. Czas działania poszczególnych feromonów zależy od ich przeznaczenia. Feromony ścieżkowe mają długi okres działania, rzędu godzin. Feromony alarmowe działają szybko, ale odpowiednio krótko, aby kolonia nie pozostawała zbyt długo w stanie gotowości bojowej. Dla przykładu, feromon alarmowy pewnego gatunku mrówek wykazuje zasięg działania 10 centymetrów, a po dwóch minutach jego stężenie spada poniżej progu aktywności.

Także właściwości feromonów mają duże znaczenie. Substancje lotne są używane jako feromony działające w powietrzu, a feromony rozchodzące się w wodzie są hydrofilami. W środowisku wodnym szybkość rozprzestrzeniania się feromonów jest mniejsza niż w powietrzu, jednak czas ich działania jest dłuższy.

Działanie feromonów Aby u odbiorcy zaszła reakcja na feromon, cząsteczki substancji muszą dotrzeć do tej części ciała, w której znajdują się odpowiednie receptory. U owadów są to najczęściej czułki. Zaadsorbowane na powierzchni receptora feromony przenikają do jego wnętrza dzięki zjawisku dyfuzji. Tam poprzez system kanalików docierają do wnętrza, gdzie następuje ich rozpoznanie i przekształcenie chemiczne, co z kolei wzbudza impuls przesyłany do mózgu. Zapoczątkowuje to różne procesy, między innymi syntezy lub uwalniania hormonów i enzymów. Te procesy wywołują zachowanie odbiorcy, zgodne z przekazywaną przez feromon informacją.

Efekt działania feromonu zależy często od jego stężenia. Przykładem jest 4-metyloheptan-3-on. Jest to feromon mrówek z gatunku Pogonomyrmex bodius, który przy niskich stężeniach wymusza u robotnic posłuszeństwo królowej, przy wyższych wywołuje u nich agresję i atak, zaś w jeszcze wyższych stężeniach przenosi rozkaz kopania podziemnych korytarzy:

Feromony są aktywne w bardzo niskich stężeniach. Stężenie aktywne bombikolu wynosi zaledwie 10-23 g/cm³, czyli około 2500 cząsteczek związku w 1 cm³ powietrza. Dla porównania, w 1 cm3 powietrza znajduje się 2,7·1019cząsteczek - w większości tlenu oraz azotu. Przy tak niskim stężeniu teoretycznie wywołanie określonego zachowania powinno następować pod wpływem pojedynczej cząsteczki związku, jednak w praktyce potrzebne jest do tego więcej cząsteczek, aby zapobiec przypadkowej reakcji na bodziec.

Niektóre gatunki wydzielają ten sam feromon. Dochodzi wtedy często do międzygatunkowych kontaktów płciowych. U motyli z rodziny niedźwiedziówkowatych zdarzają się przypadki kopulacji międzygatunkowej. Samice krasopani poziomkówki wydzielają ten sam feromon płciowy co samice proporzycy marzymłódka, jednak najprawdopodobniej oba gatunki posiadają mechanizm zabezpieczający je przed hybrydyzacją.

Feromony powierzchniowe

Feromony powierzchniowe służą do wzajemnego rozpoznawania się lub prezentacji przynależności kastowej. Mogą też pełnić afrodyzjaków.