Będziemy zajmować się multipolami elektrycznymi w celu obliczenia ich natężenia pola elektrycznego w pewnej w odległości od naszego multipola.
Dipol elektryczny
Potencjał elektryczny w pewnej odległości od dwóch źródeł q i -q dipola elektrycznego, czyli w punkcie O przedstawia się jako suma potencjałów pochodzących od tych ładunków o przeciwnych znakach:
Dalszym krokiem jest wyznaczenie odległości R za pomocą rysunku obok, przy pomocy odległości pomiędzy tymi omawianymi ładunkami q i -q, oraz przy pomocy odległości łączący środek tego dipola z punktem O, w którym liczymy potencjał elektryczny pochodzący od tego obiektu. Wyznaczmy kwadrat odległości ładunku q od tego ściśle określonego punktu O, w którym liczymy potencjał elektryczny. Jak się przekonamy ona jest zależna od odległości środka dipola elektrycznego od punktu O, jak i odległości w tym obiekcje ładunku q od ładunku przeciwnego -q:
Wyznaczmy kwadrat odległości ładunku -q od tego ściśle określonego punktu O, w którym liczymy potencjał elektryczny. Jak się przekonamy ona jest zależna od odległości środka dipola od punktu O, jak i odległości w dipolu elektrycznym ładunku q od ładunku przeciwnego -q:
Co do wzorów (ona przedstawia odległość ładunku q od punktu O) i (ona przedstawia odległość ładunku -q od punktu O), co można zapisać te dwa wzory równoważnie obejmującą oba te przypadki, za pomocą znaku plus minus, czyli znaku ±, wedle:
Policzmy odwrotności wielkości R zapisanej ogólnie wedle wzoru , które są z osobna odległościami ładunku q i -q od rozważanego punktu O, mamy stąd wniosek:
Policzmy wyrażenie, które mówi nam jaka jest wartość potencjału elektrycznego w naszym omawianym punkcie, czyli według wzoru , korzystając ze wzoru ogólnego , mówiący jakie są odległości ładunku q lub -q od naszego punktu, zatem policzmy najpierw ostatni czynnik tej tożsamości:
By potem napisać nasz potencjał wedle wzoru , przedstawiający różnicę odwrotności ładunków q i -q od punktu O, której ten potencjał jest równy wyrażeniu:
Potencjał elektryczny pochodzący od dipola będziemy liczyli w pewnej odległości od niego, korzystając z definicji momentu dipolowego o wartości:
gdzie d jest to odległość łącząca ładunki q (ładunek dodatni) i -q (ładunek ujemny) w dipolu elektrycznym. jeśli moment dipolowy przedstawić jako wektor, to jego kierunek pokrywa się z prostą łączącą oba te ładunki, a zwrot jest od ładunku ujemnego do dodatniego. Potencjał skalarny jest taki, że wykorzystując wzór na wartość momentu dipolowego , wtedy wyraża się on:
Jest to wzór na potencjał skalarny dipola, który jest funkcją jego momentu dipolowego, odległości środka dipola od punktu, w którym ten potencjał skalarny istnieje, a także od kąta pomiędzy wektorem łączący dwa skrajne ładunki w dipolu elektrycznym, a wektorem łączący środek dipola elektrycznego z punktem, w którym liczymy nasz wspomniany potencjał.
Rozwinięcie multipolowe potencjału skalarnego
Mamy sobie pewien rozkład ładunków i będziemy liczyli potencjał skalarny w pewnym punkcie, którego wektor wodzący jest względem pewnego punktu. Również znamy wektory wodzące infinitezymalnych objętości. Na podstawie tych naszych dysput możemy wyznaczyć odległość infinitezymalnego ładunków, który ten ładunek znajduje się w infinitezymalnej objętości, od punktu O. Mając już obliczony odległość R, które możemy wykorzystać do liczenia potencjału skalarnego według wzoru napisanego w punkcie . Ta nasza wspomniana odległość R, którą będziemy wyznaczać wedle rysunku obok, jest napisana:
Widzimy, że ona jest funkcją r i odległości r, które są wyznaczane względem pewnego punktu, który nazwiemy punktem bazowym. Obierzmy odległość R poprzez parametr ε, który jest zdefiniowany w wspomnianym wzorze w sposób równoważny wedle:
gdzie ten nasz wspomniany parametr ε jest opisany wzorem:
Odwrotność promienia R przy definicji parametru ε możemy wyrazić jako:
Wykorzystajmy definicję parametru ε, który jest opisana według wzoru do wzoru, który jest odwrotnością R , mamy:
We wzorze w nawiasie grupujemy kolejne wyrazy względem potęg , a zatem do dzieła.
Rozszerzając powyższy wzór , który można tak rozszerzyć na wszystkie wyrazy zależne od współczynnika n dla P(x), które są wielomianami Legendre'a.
Całkowity potencjał elektryczny i korzystając przy tym z na odwrotność promienia R, wyrażona jest w postaci całki po ładunkach należących do tego rozkładu według wzoru:
lub w postaci jawnej biorąc ze wzoru trzy pierwsze wyrazy, a pozostałe oznaczając wielokropkami:
Patrząc na powyższe rozwinięcie mamy dla n=0 człon monopolowy, dla n=1 człon dipolowy i ostatecznie dla b=3 człon kwadrupolowy. Potencjał elektryczny można liczyć w prowadzając pewne poprawki jako multipole.
Człon monopolowy i dipolowy w rozwinięciu multipolowym Człon monopolowy występujący we wzorze jest dokładnie taki sam jak w równaniu na potencjał skalarny wytwarzanej przez rozciągły rozkład ładunków nieskończenie małych z pewnymi gęstościami objętościowymi ładunków elektrycznych.
A człon dipolowy występujący również w tym samym równaniu jest zależny od gęstości objętościowej ładunków w danej badanej objętości i od kąta φ wedle kulistego układu współrzędnych, potencjał elektryczny pochodzący od dipoli jest wyrażony:
Określmy jako: , gdzie: jest wektorem równoległym i jednostkowym do wektora wodzącego , w którym ta ostatnia łączy punkt O z pewnym punktem, którego ma początek wspomniany wektor, i na końcu tego wektora będziemy liczymy potencjał elektryczny skalarny pola wytwarzanego przez pewien rozkład ładunków, i która z tworzy pewien kąt.
Dochodzimy do wniosku, że wyrażenie możemy napisać:
Jeśli zdefiniujemy, że wektor momentu dipolowego dielektryka jako całkę objętościową z iloczynu gęstości objętościowej ładunków jakie panują w danym punkcie przez położenie tego punktu określonej przez wektor :
Po wykorzystaniu wzoru na moment dipolowy zdefiniowanej w linijce do wyrażenia na potencjał skalary pochodząca od pewnego rozciągłego dipola elektrycznego , wtedy:
W postaci dyskretnej, gdy ładunki nie są infinitezymalnie małe, ale mają wartości skończone i rozłożone są jakoś w przestrzeni, wtedy moment dipolowy takiego rozkładu ładunków jest napisany:
Całkowity ładunek indukowany w dielektryku wynosi zero. A zatem ładunkowi ujemnemu odpowiada ładunek dodatni o takim samym co do wartości ładunku. Jeśli mamy:
To dochodzimy do wniosku, że definicja momentu dipolowego dla układu w postaci ciągłej jak i dla układów dyskretnych dipoli jest poprawną definicją.
Natężenie pola elektrycznego dipola
Dotąd zajmowaliśmy jedynie potencjałami elektrycznymi jako wielkościami skalarnymi. Teraz będziemy zajmować się wyznaczaniem pola wektorowego w postaci natężenia pola elektrycznego, co tutaj będziemy wyznaczali tą wielkość we współrzędnych kulistych. Potencjał elektryczny dipola jest określony według wzoru , i wtedy aby otrzymać pole wektorowe natężenia pola elektrycznego należy policzyć gradient potencjału elektrycznego wedle wzoru , korzystać będziemy z definicji tego gradientu we współrzędnych sferycznych:
Wtedy poszczególne współrzędne w układzie kulistym natężenia pola elektrycznego wyrażamy, korzystając z definicji gradientu, który ostatnio wspominaliśmy, są wyrażone przez:
Wektor natężenia pola elektrycznego wytwarzane przez dipol elektryczny przedstawia się:
Jest to natężenie pola elektrycznego pochodzące od dipola elektrycznego w układzie kulistym i jest funkcją odległości środka dipola z punktem, w którym liczymy tą wielkość, która to wyznacza wielkość wektorową zależną od wersorów pochodzących od układu kulistego w tym punkcie.