Francja 1789–1814 Francja na przełomie XVIII i XIX w. przeszła znamienną przemianę ustrojową od monarchii absolutnej do monarchii konstytucyjnej, przez ustrój monarchii parlamentarnej, republiki oraz dyktatury.
Konstytucja z 1791 roku
W wyniku rewolucji obalono w 1789 roku absolutną władzę monarchy, a w 1791 roku Konstytuanta uchwaliła pierwszą francuską konstytucję - konstytucję monarchii parlamentarnej. Jej integralną częścią była Deklaracja praw człowieka i obywatela z 26 sierpnia 1789 r., podkreślająca zasadę suwerenności narodu.
Wykonywanie funkcji władzy wykonawczej powierzono królowi - Ludwikowi XVI z rodu Kapetyngów. Jednakże Ludwik XVI przestał być tytułowany "królem Francji i Nawarry", lecz "królem Francuzów". Stał się tym samym reprezentantem Narodu. Zachowano nietykalność jego osoby jako władcy, nieodpowiedzialność, nieusuwalność, ale - jako obywatel podporządkowany rządom Narodu, z woli którego uchwalono konstytucję, podlegał ustawom (w pierwszym rządzie Konstytucji), a nie stał ponad prawem, jak władca absolutny. Można powiedzieć, iż był "związany ustawą".
Będąc głową państwa powoływał ministrów. Był też zwierzchnikiem administracji i wojska. Pozbawiono go jednakże inicjatywy ustawodawczej, prawa sankcji i możliwości rozwiązania parlamentu - Zgromadzenia Narodowego. Posiadał natomiast prawo weta zawieszającego.
Ministrowie byli odpowiedzialni konstytucyjnie przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, a formalnie nieodpowiedzialni politycznie przed parlamentem. Wprowadzono również zasadę kontrasygnaty aktów królewskich przez ministrów. Oznaczało to, iż dany akt prawny wydany przez króla miał wejść w życie dopiero po współpodpisaniu go przez właściwego ministra. Zdjęto tym samym odpowiedzialność za ew. złamanie konstytucji z króla (który formalnie był święty, nietykalny i nieodpowiedzialny) na ministra - wykonawcę jego woli.
W 1791 roku wprowadzono klasyczny podział resortowy na następujące resorty: ministerstwo spraw zagranicznych; ministerstwo spraw wewnętrznych; wojska; sprawiedliwości; skarbu; kolonii i marynarki.
Stworzono wówczas tzw. "system ministerialny" zwany "realnym", ponieważ minister obejmował sprawy jednego działu administracji na całym obszarze państwa, a na tym obszarze wszystkich mieszkańców, obywateli i cudzoziemców bez względu na narodowość, wyznanie i zawód. W historii zdarzały się wyjątki od tego systemu, np. w okresie Polski Ludowej, gdy powstało Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na czele którego stał Władysław Gomułka. Urząd ministra miał podwójny charakter, tzn. minister kierował określonym działem administracji i zarazem był członkiem rządu.
Władza ustawodawcza należała do jednoizbowego Zgromadzenia Narodowego (zwanego też Ustawodawczym lub Prawodawczym). Deputowanych uznano za reprezentantów całego Narodu, a nie poszczególnych ziem, wchodzących w skład Francji. Deputowani posiadali immunitet, chroniący ich przed aresztowaniem w czasie pełnienia funkcji parlamentarzysty. Ich kadencja trwała 2 lata. Wybory były pośrednie (dwustopniowe) - wyborcy wybierali elektorów na zgromadzeniach pierwiastkowych a elektorzy na zgromadzeniach elektoralnych posłów; w dodatku cenzusowe (charakterystyczny był cenzus majątkowy).
Zgromadzenie posiadało inicjatywę ustawodawczą. Nie mogło usunąć króla, ale mogło odrzucić zgłoszone przez niego weto. Uchwalało budżet, podatki, decydowało o wielkość armii i floty, kontrolowało urzędników, decydowało o wojnie i pokoju, a na wniosek króla o podpisaniu traktatów z obcymi państwami. Łatwo więc zauważyć, iż system ten zakładał konieczność istnienia równowagi politycznej między królem a parlamentem.
Konstytuanta wprowadziła po raz pierwszy w dziejach Francji nowożytny samorząd terytorialny. Składały się na niego rady departamentalne, rady dystryktowe oraz rady municypalne (w gminach).
Radykalne zmiany zaszły w wymiarze sprawiedliwości. Zniesiono feudalny podział na sądy królewskie i stanowe. Wprowadzono zasadę sądownictwa powszechnego. Ogłoszono wybory sędziów przez zgromadzenia obywateli, zaplanowano wprowadzenie do ustroju sądownictwa sędziów pokoju oraz ławy przysięgłych.
Reformy Zgromadzenia Narodowego
Zgromadzenie Narodowe podjęło ważkie reformy, przekształcające Francję z kraju feudalnego w kraj kapitalistyczny. uchwalono Deklarację praw człowieka i obywatela, unieważniając instrukcje wyborcze wiążące posłów. Posłowie stali się przedstawicielami Narodu posiadającymi immunitet. doprowadzono do likwidacji feudalizmu, tj. różnic stanowych, przywilejów szlachty (podatkowych, sądowych), powinności chłopskich, sądownictwa dominalnego, pańszczyzny, monopoli dworskich, tzw. "feudalizmu dominującego", dotyczącego podległości osobistej chłopów. Początkowo pozostawiono prawa feudalne oparte na tzw. "feudalizmie kontraktującym", tyczącego się zależności ekonomicznej chłopów od ziemian, czyli obowiązku zapłaty czynszów za użytkowaną ziemię. Jednak wprowadzono zasadę, iż szlachcic może żądać od gromady wiejskiej zapłaty czynszu, gdy udowodni to dokumentem, co okazało się w praktyce najczęściej niemożliwe. Dlatego też - w ten uboczny sposób - doszło w latach 1792-1973 do faktycznego nadania ziemi chłopom; likwidacji wielkiej własności ziemskiej. Ponadto skonfiskowano i rozprzedano ziemię kościelną i majątki emigrantów, przeprowadzając reformę rolną, znosząc przy okazji tytuły szlacheckie; wprowadzono zmiany w zarządzie terytorialnym kraju. Zunifikowano podziały terytorialne, dzieląc Francję na jednolite w całym państwie jednostki podziału terytorialnego, w sposób racjonalny. Wprowadzono dystrykty, kantony, departamenty i gminy; z obieralnymi władzami lokalnymi (radami municypalnymi z merami i rady departamentalne z dyrektoriatami). Zniesiono zarazem różnorodne lokalne przywileje nadane jeszcze w czasach średniowiecza poszczególnym miastom, czy regionom; W wymiarze sprawiedliwości zaprowadzono jednolite sądownictwo powszechne, zasadę niezawisłości sędziów i niezależności sądów; instancyjności; obieralności sędziów; instytucję sędziów pokoju i ławy przysięgłych. Zniesiono sądownictwo stanowe, wprowadzono odrębne sądy cywilne i karne (sądy pokoju, trybunały departamentu, sąd kasacyjny). W sprawach wyznaniowych doszło do równouprawnienia protestantów i Żydów. Skonfiskowano majątki kościelne, zakony i szkoły kościelne (ogłaszając, iż są siedliskiem nastrojów kontrrewolucyjnych i ciemnoty). Uchwalono tzw. "konstytucję cywilną kleru", nowy podział na diecezje, ogłoszono prawo mieszkańców do wyboru arcybiskupów, biskupów i proboszczów, wprowadzono śluby cywilne, rozwody, świeckie sądownictwo w sprawach małżeńskich, a sprawy stanu cywilnego oddano w ręce władz gminnych; Zmiany zaszły w gospodarce: Zniesiono cła wewnętrzne, cechy i monopole w handlu zagranicznym; Pod względem podatków zakazano ich dzierżawy, a także zniesiono feudalne przywileje podatkowe. Podłożono podwaliny pod powszechny system podatkowy oparty na podatkach bezpośrednich. Likwidowano natomiast - z przyczyn politycznych - znienawidzone przez ludność podatki pośrednie (zwłaszcza podatek od soli); Dążono do przemiany prawa, skodyfikowania prawa cywilnego, zmiany procedury karnej (w 1789 roku), kodeksu karnego i postępowania karnego (w roku 1791).
Konstytucja z 1793 roku (jakobińska)
W roku 1793 została uchwalona tzw. Konstytucja jakobińska, która miała wprowadzić ustrój republiki demokratycznej. Jej integralną częścią była zmieniona "Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela", w swej nowej wersji silnie podkreślająca zasady równości, prawa do pracy, opieki publicznej i oświaty. Zmieniono charakter prawa własności, a opór przeciwko uciskowi miał być obywatelskim obowiązkiem, a nie tylko prawem, z którego obywatele mogli, ale nie musieli skorzystać. Odwołano się także do zasad demokracji bezpośredniej i instytucji referendum ludowego, odrzucając zasadę trójpodziału władz na rzecz zasady koncentracji władzy państwowej. Szerokie kompetencje powierzono zgromadzeniom pierwiastkowym (wybór posłów, urzędników, sędziów, inicjatywa ustawodawcza, prawo weta, przedstawianie kandydatów do Rady Wykonawczej, rozpatrywanie projekty ustaw). Zakładano tym samym istnienie prymatu władzy ustawodawczej nad wykonawczą. Konstytucja ta jednak nigdy nie weszła w życie.
Wykonywanie funkcji władzy ustawodawczej powierzono Ciału Ustawodawczemu. Kadencja tego jednoizbowego parlamentu miała trwać tylko rok czasu a deputowani mieli być wybierani w wyborach równych, jawnych i kolektywnych (tj. przez obywateli zebranych na zgromadzeniach pierwiastkowych. Dodatkowo cenzus wieku obniżono do 21 lat. Jak widać były to dość oryginalne rozwiązania.
Władzę wykonawczą miała spełniać Rada Wykonawcza, tj. kolegialny rząd republiki powoływany przez Ciało Ustawodawcze spośród kandydatów przedstawionych przez zgromadzenia pierwiastkowe. Rada miała stanowić jedynie "ramię wykonawcze" parlamentu. Kadencja członków Rady miała wynosić tylko 2 lata. Sama Rada liczyć miała 24 członków, a co roku miała ustępować połowa z nich.
W trakcie rewolucji po zamknięciu Stanów Generalnych i zakończeniu pracy Zgromadzenia Ustawodawczego nastąpiły rządy Konwentu. W tym czasie rozwijały się tendencje rewolucyjne m.in. zniesiono monarchię i proklamowano republikę; wprowadzono nowy kalendarz rewolucyjny; świeckie akta stanu cywilnego; śluby cywilne i rozwody; zlikwidowano powinności chłopskie i przeprowadzono uwłaszczenie chłopów; zaprowadzono powszechną służbę wojskową; ogłoszono zniesienie niewolnictwa; dążono do wprowadzenia bezpłatnego nauczania; dokonano zmian w polityce religijnej państwa: promowano laicyzację i dechrystianizację, kult Istoty Najwyższej, prześladując kler i osoby wierzące (szczególnie katolików); usiłowano opanować chaos gospodarczy, wprowadzając ceny maksymalne, które jednak nie zapobiegły ani spekulacji, ani inflacji.
W okresie dyktatury jakobinów w latach 1793-1794 władzę powierzono specjalnym organom rewolucyjnym: Komitetowi Ocalenia Publicznego, który był głównym organem dyktatury jakobinów, sprawującym nadzór i kontrolę nad administracją publiczną. Kierował ponadto polityką wewnętrzną i zagraniczną oraz armią; Komitetowi Bezpieczeństwa Powszechnego - organowi policyjnemu, odpowiedzialnemu za utrzymanie porządku publicznego, ale i terror, oraz fizyczną likwidację przeciwników; Trybunałowi Rewolucyjnemu, który był sądem specjalnym. Na prowincji działały kluby jakobinów, komisarze rządowi i lokalne komitety rewolucyjne, rozprawiające się z przeciwnikami i sprawujące terrorystyczne rządy.
W czasie rządów rewolucyjnych zawieszono obowiązywanie konstytucji, "Deklaracji Praw", swobód obywatelskich. Ogłoszono powszechną mobilizację militarną pod hasłem "ojczyzna w niebezpieczeństwie", broniąc się przed wojskami pruskimi i austriackimi, atakującymi Francję. Jednocześnie scena polityczna - opanowana przez jakobinów, sprawujących dyktatorską władzę - była targana stałymi konfliktami. Ścierały się ze sobą różne odłamy rewolucjonistów (sankiulotów, żyrondystów). Na prowincji wybuchały bunty rojalistów, podsycane przez angielskich szpiegów. Z Francji uciekali przeciwnicy rewolucji, szczególnie arystokraci, których majątki konfiskowano. Społeczeństwo było coraz bardziej zmęczone rewolucyjnym chaosem, z którego korzystały nowe elity - skorumpowane, zdemoralizowane, wykorzystujące hasła rewolucji do załatwiania swoich prywatnych interesów.
Konstytucja z 1795 roku (dyrektorialna)