Absolutyzm oświecony w Prusach

Potęga Prus była budowana stopniowo przez kolejnych panujących, wśród których możemy wymienić: Fryderyka Wilhelma (panował w latach 1640-1688) - Wielkiego Elektora, Fryderyka I (1688-1713), Fryderyka Wilhelma I (1713-1740), Fryderyka II Wielkiego (1740-1786) Fryderyka Wilhelma II (1786-1797) Fryderyka Wilhelma III (1797-1840)

Fryderyk Wilhelm I (1688-1740)Król Prus, zwany "królem - kapralem", znany z różnych dziwactw, np. "tabakkollegium" i "pułku wielkoludów"; świetny organizator, rozbudował armię, wzmocnił administrację, wprowadził znaczne oszczędności budżetowe, popierał osadnictwo, handel i rzemiosło, opiekował się protestantami; nie interesował się kulturą. Brał udział w wojnie północnej, zdobył Pomorze. Występował przeciwko Polsce, zawarł z Rosją i Austrią traktat Loewenwolda.Fryderyk Wilhelm I w Wikipedii...

Fryderyk II Wielki (1712-1786)Król Prus, przedstawiciel oświeconego absolutyzmu ("filozof na tronie"), prowadząc wojny rozszerzył znacznie terytorium państwa, zwany był "burzycielem pokoju", w 1740 r. podbił Śląsk, w 1756 r. rozpoczął wojnę siedmioletnią, w 1778 r. wojnę o sukcesję bawarską, zainicjował I rozbiór Polski. Rozbudował administrację i wojsko, unowocześnił skarbowość i sądownictwo, popierał przemysł; kolonizował nowe tereny, utrzymywał przewagę polityczną szlachty, ale też zniósł tortury, rozwijał szkolnictwo, wprowadził tolerancję religijną i utrzymywał szerokie kontakty intelektualne. Zagorzały wróg Polski. Dzięki jego polityce Prusy stały się jednym z mocarstw europejskich.Fryderyk II w Wikipedii...

Fryderyk Wilhelm II (1744-1797)Król Prus, bratanek Fryderyka II, wziął udział w rozbiorach Polski, tłumieniu powstania kościuszkowskiego, wystąpił przeciwko rewolucji we Francji. Znany był ze swej słabości i podatności na wpływy dworu. Wprowadził cenzurę, ograniczył tolerancję religijną; jego brak wystarczających umiejętności pokierowania państwem uwidocznił kryzys scentralizowanego państwa absolutnego. Fryderyk Wilhelm II w Wikipedii...

Administracja centralna

Administracja centralna była wzorowana na monarchii francuskiej, a sprawne funkcjonowanie państwa wynikało z nadzwyczajnych zdolności kilku kolejnych władców do osobistego ogarniania olbrzymiego zakresu spraw [G. Górski]. W XVII i XVIII w. przekształcono państwo Hohenzollernów, które stanowiło "konglomerat najróżnorodniejszych terytoriów nagromadzonych w wyniku szczęśliwego zbiegu okoliczności i przedsiębiorczości dynastii" [E. Klein], w jednolity organizm państwowy, oparty na absolutnej władzy monarchy. Złamano opór stanów szlacheckich, król otrzymał prawo nakładania stałych podatków, stworzono stałą, zawodową armię, a militaryzm stał się cechą charakterystyczną monarchii pruskiej. Władcy dążyli do rozszerzania terytoriów swego państwa w czasie licznych wojen. Zaś podstawą tronu był sojusz między monarchą a junkrami, którzy zrezygnowali z praw politycznych, zachowując przewagę społeczną wśród innych stanów.

Wśród urzędów centralnych istniejących w Prusach XVIII w. możemy wymienić: Tajną Radę Stanu (1604, 1651), czyli radę królewską, zajmującą się najważniejszymi sprawami państwa, Generalne DyrektoriumZwane też Generalnym Dyrektorium Finansów, Wojny i Domen. (1723), właściwe w sprawach zarządu krajem. Ministerstwo Gabinetowe (1728), odpowiadające za sprawy zagraniczne, Ministerstwo Sprawiedliwości (1737) na czele z kanclerzem, do którego kompetencji należały sprawy sądownictwa i wyznań.

Najwięcej zadań skupiało Generalne Dyrektorium, ponieważ zajmowało się bieżącym administrowaniem licznymi terytoriami państwa pruskiego, które były rozrzucone od granic z Francją (ks. Klewe), po Litwę (Prusy Wschodnie). Państwo pruskie opierało się bowiem na Brandeburgii i Prusach Książęcych (Wschodnich). Były to dwa najważniejsze kraje w ręku Hohenzollernów. Oprócz tego posiadali też tereny w południowych Niemczech (księstwa Ansbach i Bayreuth), Fryzję Wschodnią, a w XVII i XVIII w. zajęli Pomorze Zachodnie i Szwedzkie), Śląsk i ziemie polskie. Dzięki temu posiadłości królów Prus powiększyły się trzykrotnie.

Generalne Dyrektorium było podzielone na departamenty na czele z ministrami. Wydzielono m.in. departamenty wojska, przemysłu, cła, górnictwa i lasów. Początkowo formowano je wg kryterium geograficzno-rzeczowego (tzn. dla każdego księstwa tworzono osobny departament), a potem rzeczowego i np. departament wojska odpowiadał za sprawy militarne we wszystkich księstwach.

Na marginesie można dodać, iż Generalne Dyrektorium (zwane też Generalnym Dyrektoriatem) powstało z połączenia Generalnego Komisariatu Wojny (1660) i Generalnej Dyrekcji Finansów (1699, 1713). Zespolono dzięki temu zarząd wojskiem, finansami i domeną królewską. Charakterystyczne dla monarchii pruskiej było to, iż król Prus był właścicielem ogromnych obszarów ziemskich, które zajmowały proporcjonalnie większą część terytorium królestwa niż w to miało miejsce w innych państwach XVIII w. Generalnemu Dyrektorium podlegali radcowie ziemscy i radcowie skarbowi a potem departamenty kamer. Osobno funkcjonowało Ministerstwo ds. Śląska (1742), ponieważ do 1808 r. Śląsk był oddzielnym księstwem z osobnym rządem i własnymi resortami, a za sprawy tej prowincji odpowiadał minister ds. Śląska na dworze królewskim.

Ponadto, jak zauważył Emanuel Rostworowski, "Fryderyk II uważał, że centralne ciało kolegialne, Generalny Dyrektoriat... jest zbyt ociężałe, a ponadto lekceważył swoich ministrów i nie ufał im. Kontaktował się więc z nimi bezpośrednio poza kolegium i tworzył nowe, niezależne od Dyrektoriatu ministerstwa". Były to np. ministerstwa wojny czy handlu i manufaktur. Dodatkowo zakładano urzędy centralne, np. monopoli i ceł, monety i mennictwa, monopolu tytoniu i kawy, a także organy kontrolne: generał-fiskałów i fiskałówWg niektórych autorów ministerstwa pokrywały się z departamentami Generalnego Dyrektorium..

Administracja lokalna

Kraje pruskie dzielono na prowincje z namiestnikami, którzy reprezentowali króla. Prowincje zaś podzielono na departamenty kamer, w których władzę sprawowały kolegialne kamery wojny i domen (kamery wojenno-ekonomiczne, w skrócie "kamery"). Powstały z połączenia poprzednich urzędów: komisariatów i kamer. Przejęły także część kompetencji "rejencji" (zarządów krajowych), które traciły uprawnienia administracyjne a zachowywały sądownicze.

Kamery zarządzały departamentami; zajmowały się bieżącymi sprawami administracyjnymi, wojskiem, policją, finansami, zarządem dóbr państwowych, sądownictwem w sprawach skarbowych, policyjnych i administracyjnych; nadzorowały władze w miastach, powiatach i dobrach królewskich. Na ich czele stali prezydenci (zwani czasem dyrektorami, prezesami).

Jako, że kamery były instytucjami nowymi, więc często dochodziło do sporów kompetencyjnych między kamerami a nadal istniejącymi "rejencjami". Dążono jednak do tego, by bieżące zadania administracyjne przekazać kamerom, a rejencjom pozostawić sądownictwo powszechne.

Wskutek osobistej ingerencji Fryderyka II w sprawy kraju (który wydawał tzw. nakazy gabinetowe), wzrosła rola prezydentów kamer, którzy otrzymywali polecenia bezpośrednio od króla i byli przez niego kontrolowani z pominięciem Generalnego Dyrektorium.

Departamenty dzielono na powiaty, którymi kierowali landraci. Byli to urzędnicy ziemscy, powoływani przez króla spośród kandydatów przedstawianych przez sejmiki szlacheckie. Podlegali kamerom i administrowali terenami wiejskimi; z reguły ich władza nie rozciągała się na miasta.

Miasta (zależnie, czy należały do króla, czy możnowładców prywatnych) posiadały odmienny ustrój. Miasta królewskie z zasady cieszyły się ograniczonym samorządem i tam władzę sprawował magistrat (zarząd miasta), wybierany przez zgromadzenie miejskie. Władze miast poddano nadzorowi ze strony kamer w sprawach administracyjnych i radców skarbowych w sprawach podatkowych i gospodarczych.

Na wsi władzę sprawował pan feudalny (właściciel wsi). Wieś tworzyła gromadę na czele której stał sołtys, mający do pomocy ławników, powoływanych przez właściciela wsi pod nadzorem landrata. W królewszczyznach (domenach królewskich) funkcjonowały urzędy domen.

W niektórych prowincjach istniał samorząd szlachecki, czyli sejmiki powiatowe. Miały one charakter doradczy i opiniodawczy, a co najważniejsze mogły proponować królowi kandydatów na landratów.

Reformy

Za panowania Fryderyka Wilhelma I oraz Fryderyka II przeprowadzono wiele reform w duchu absolutyzmu. Były to m.in. reformy: chłopskie, polegające na ograniczeniu poddaństwa osobistego, zwolnieniu z poddaństwa młodszych synów chłopskich, ograniczeniu pańszczyzny, zakazaniu rugów, wprowadzaniu oczynszowania, upowszechnieniu umów między szlachtą a chłopami, nadania ograniczonych możliwości dzielenia gospodarstw (likwidowania tzw. niedziałów rodzinnych, czyli gospodarstw uprawianych wspólnie przez całą rodzinę) i przyznawano chłopom prawo skargi na postępki dziedziców. Część z reform chłopskich zostało cofniętych za panowania Fryderyka II Wilhelma. wojskowe, gdy przeprowadzono reformę kantonową, dzieląc państwo na kantony - jednostki administracji specjalnej, dzięki czemu każdy kanton był odpowiedzialny za wystawienie, uzbrojenie i zaopatrzenie określonego oddziału wojska. Wprowadzono powszechną armię narodową obok wojsk zaciężnych i postulowano zniesienie kar cielesnych w wojsku. gospodarcze, oparte na zasadach merkantylizmu; z korzyścią dla obrotu handlowego rozluźniono monopol cechowy; zakładano manufaktury; prowadzono roboty publiczne (fortyfikacje, drogi, magazyny zbożowe, kanały); osuszano bagna, wspierano osadnictwo i rolnictwo (upowszechniając uprawę kartofli i chroniąc lasy). Jednocześnie usiłowano (rzecz jasna bezskutecznie) ograniczać drogą zarządzeń administracyjnych zbytek i import towarów luksusowych. Sam Fryderyk II uważał, że "celem handlu jest przyciąganie pieniędzy z zagranicy, a celem manufaktur zatrzymywanie pieniędzy w kraju" [E. Rostoworowski]. szkolnictwa, wprowadzając szkolnictwo powszechne, szkoły techniczne, rolnicze i seminaria. Reforma oświaty była jednak połączona z germanizacją. wyznaniowe: luteranizm zachował pozycję religii państwowej, ale ogłoszono tolerancję religijną.

prawa, zbierając prawa lokalne, wydając w 1794 r. wielki kodeks prawa cywilnego, karnego i administracyjnego: Landrecht - Powszechne Prawo Krajowe dla Państw Pruskich. Była to kodyfikacja stojąca między feudalizmem a kapitalizmem, w której zamierzano unormować całość wówczas obowiązującego prawa materialnego. Cechował się daleko posuniętą kazuistyką a ułożony został według systematyki Samuela Pufendorfa z rozróżnieniem na podwójny charakter natury człowieka jako jednostki i członka społeczeństwa. Dlatego też część I kodeksu obejmowała prawa indywidualne odnoszące się do jednostki i dotyczyła m.in. prawa osobowego, rzeczowego i spadkowego; zaś część II praw i obowiązków jednostki w różnych społecznościach (społecznego statusu jednostki) i obejmowała przepisy odnoszące się do podmiotów: od rodziny przez gminę, stan, Kościół aż do państwa, czyli m. in. prawo rodzinne, karne, państwowe, administracyjne i finansowe. Mimo zaprowadzenia "Landrechtu" utrzymywano prawa lokalne, ponieważ kodeks miał charakter posiłkowy w stosunku do praw miejscowych.

Teksty źródłowe

Poglądy religijne Fryderyka II

Wszystkie religie są sobie równe i dobre, jeśli tylko ich wyznawcy są uczciwymi ludzi, a gdyby tu przyszli Turcy i poganie i chcieli zaludnić kraj, to wznieślibyśmy dla nich meczety i świątynie. Musi się tolerować wszystkie religie, prokurator ma tylko baczyć, by jedna nie krzywdziła drugiej, gdyż każdy musi tu na swój sposób osiągnąć zbawienie.