Środek masy układu mas Położenie środka masy układu mas nazywamy taki wektor, która jest związana z masami i położeniami poszczególnych ciał wchodzące w skład układu mas:
Wektor opisany wzorem jest średnią ważoną położeń wszystkich cząstek układu, gdzie wagami są ich masy. Oznacza to, że cząstki o większej masie mają większy wpływ na położenie środka masy niż cząstki lżejsze. Środek masy jest więc punktem, który w pewnym sensie „reprezentuje” cały układ, ponieważ jego położenie zależy od rozkładu masy i położeń wszystkich elementów układu.
Weźmy teraz sobie drugą zasadę dynamiki Newtona , którego na każdy element masowy w ogólności działa pewna siła o wektorze , wtedy zasada dynamiki dla pojedynczego punktu:
Równanie opisuje ruch i-tej cząstki układu pod wpływem siły . Każda cząstka ma własną masę i własne przyspieszenie , a siły działające na poszczególne cząstki mogą być bardzo złożone. Jednakże, jeśli zsumujemy równania ruchu dla wszystkich cząstek, otrzymamy równanie opisujące ruch całego układu.
Przy sumowaniu równań stronami dla każdej cząstki z osobna i wykorzystaniu wzoru :
Wzór jest jednym z najważniejszych wyników w mechanice klasycznej. Pokazuje on, że środek masy układu porusza się tak, jak pojedynczy punkt materialny o masie równej całkowitej masie układu , na który działa całkowita siła zewnętrzna będąca sumą sił działających na wszystkie cząstki. Siły wewnętrzne, zgodnie z trzecią zasadą dynamiki Newtona, znoszą się parami i nie wpływają na ruch środka masy. Dzięki temu ruch środka masy jest zależny wyłącznie od sił zewnętrznych.
Na podstawie obliczeń przeprowadzanych w punkcie środek masy opisany wzorem porusza się tak samo jak pokazuje druga zasada dynamiki Newtona wyprowadzona w punkcie powyżej, jest określona przez siły działające na poszczególne punkty masowe, którą nazywać będziemy siłą działającą na środek masy. Oznacza to, że możemy traktować cały układ tak, jakby jego masa była skupiona w jednym punkcie — w środku masy — i na ten punkt działała całkowita siła zewnętrzna.
Transformacja energii z jednego układu odniesienia do drugiego Wyznaczmy jak zmienia się energia układu z jednego układu odniesienia do drugiego, wykorzystując wzór transformacyjny według transformacji Galileusza:
Wzór opisuje, jak zmienia się energia układu przy przejściu z jednego układu odniesienia do drugiego poruszającego się z prędkością względem pierwszego. Energia w nowym układzie odniesienia jest równa energii w starym układzie plus energia ruchu środka masy minus iloczyn skalarny prędkości nowego układu odniesienia przez całkowity pęd układu względem starego układu. Zapis ten pokazuje, że energia układu zależy od wyboru układu odniesienia, lecz różnice energii mają prostą i przejrzystą postać.
Widzimy, że energia ciał względem nowego układu odniesienia jest równa energii ciał względem starego układu minus iloczyn prędkości nowego układu odniesienia przez pęd całego układu względem starego układu odniesienia plus energia układu środka masy. W szczególności, jeśli przejdziemy do układu środka masy, w którym całkowity pęd układu jest równy zero, to człon znika, a energia w układzie środka masy jest minimalna. Dlatego układ środka masy jest tak ważny w analizie zderzeń i rozpadów, ponieważ pozwala w naturalny sposób rozdzielić energię ruchu całego układu od energii ruchu względnego jego składników.
Problem dwóch ciał w mechanice nieba Będziemy tutaj rozważać problem dwóch ciał w mechanice nieba, którego obliczenia będziemy przeprowadzać w układzie środka mas. Układ ten jest szczególnie wygodny, ponieważ pozwala sprowadzić ruch dwóch oddziałujących ze sobą ciał do ruchu jednego punktu materialnego o masie zredukowanej w polu centralnym. Korzystamy z definicji środka mas , a następnie wybieramy taki układ odniesienia, w którym środek mas spoczywa. Oznacza to, że jego położenie jest równe zeru i znajduje się w punkcie przecięcia osi układu współrzędnych. W takim przypadku położenia obu ciał spełniają zależność:
Równanie jest geometrycznym wyrazem faktu, że środek mas układu znajduje się w punkcie zerowym. Oznacza to, że wektory położeń obu ciał są zawsze tak dobrane, aby ich ważona suma masowa była równa zeru. W praktyce oznacza to, że ciało cięższe znajduje się bliżej środka mas niż ciało lżejsze.
Jeśli rozważymy ruch dwóch oddziaływających siłami grawitacji , to ich równania ruchu są:
Równania i opisują ruch każdego z ciał pod wpływem siły grawitacji drugiego ciała. Siły te są zgodne z trzecią zasadą dynamiki Newtona: mają taką samą wartość, lecz przeciwny zwrot. Widać również, że siła grawitacji jest zawsze skierowana wzdłuż prostej łączącej oba ciała, co oznacza, że mamy do czynienia z ruchem w polu centralnym.
Możemy podzielić równanie przez m i podzielić równanie przez m, aby uzyskać równania przyspieszeń. Następnie definiujemy położenie względne obu mas:
Wektor opisuje odległość między ciałami oraz kierunek od jednego ciała do drugiego. Jest to kluczowa wielkość, ponieważ pozwala sprowadzić problem dwóch ciał do jednego równania ruchu dla wektora względnego.
Odejmując równania i stronami, przy wykorzystaniu definicji położenia względnego , otrzymujemy równanie ruchu dla wektora względnego:
Równanie jest fundamentalnym równaniem problemu dwóch ciał. Pokazuje ono, że ruch względny dwóch ciał można opisać jako ruch pojedynczego punktu materialnego w polu centralnym o masie równej sumie mas obu ciał. Oznacza to, że problem dwóch ciał sprowadza się do jednego równania różniczkowego drugiego rzędu, co jest ogromnym uproszczeniem.
Masą zredukowaną nazywamy wielkość, która zależy od dwóch mas składowych, tzn. m i m, jest ona określona jako:
Wielkość jest masą zredukowaną układu. Jest to efektywna masa, która pojawia się w równaniu ruchu względnego i pozwala traktować problem dwóch ciał tak, jakby jedno ciało o masie poruszało się w polu centralnym o masie . Masa zredukowana jest kluczowa w analizie orbit Keplerowskich, ruchu planet, satelitów oraz układów podwójnych gwiazd.
Mając już rozwiązanie w wektorach , wtedy na podstawie równania i dostajemy dwa równania na i na :
Wzory i pokazują, jak odtworzyć położenia poszczególnych ciał na podstawie rozwiązania równania względnego . Ciało cięższe znajduje się bliżej środka mas, natomiast ciało lżejsze dalej. Wektor opisuje odległość między ciałami, a współczynniki masowe określają, jak ta odległość rozkłada się na położenia poszczególnych ciał.
W ten sposób cały problem dwóch ciał sprowadza się do jednego równania ruchu dla wektora względnego oraz prostych zależności geometrycznych pozwalających odtworzyć położenia obu ciał. Jest to klasyczne rozwiązanie problemu Keplerowskiego, które stanowi fundament mechaniki nieba.
Twierdzenie o wiriale Ważmy wzór obrazujący drugą zasadę dynamiki Newtona , które to równanie mnożymy przez wektor wodzący ciała wchodzących w skład układu mas . Operacja ta ma głębokie znaczenie fizyczne: pozwala powiązać dynamikę układu z jego strukturą geometryczną oraz energią potencjalną. Po przemnożeniu równania ruchu przez wektor położenia otrzymujemy tożsamość:
Równanie jest punktem wyjścia do twierdzenia o wiriale. Lewa strona opisuje „bezwładnościowy” wkład układu, natomiast prawa strona jest sumą iloczynów sił i położeń, czyli tzw. wiriałem sił. Dla sił konserwatywnych możemy przekształcić równanie wykorzystując twierdzenie o różniczce zupełnej. Wtedy otrzymujemy:
Pierwszy człon równania jest pochodną całki wiriałowej. Drugi człon jest sumą energii kinetycznych poszczególnych cząstek. Prawa strona jest wiriałem sił wynikających z energii potencjalnej. Aby przejść do twierdzenia o wiriale, musimy uśrednić równanie w czasie.
Średnią pewnej funkcji f(t) będziemy określać poprzez wzór określą w pewnym przedziale czasowym od zera do τ:
Uśrednianie jest kluczowe, ponieważ twierdzenie o wiriale dotyczy układów, które pozostają związane przez długi czas — np. układów planetarnych, oscylatorów, układów gwiazdowych. Dla takich układów pochodna całki wiriałowej zanika przy uśrednianiu w nieskończonym czasie:
Wynik oznacza, że średnia pochodna całki wiriałowej jest równa zero. Jest to fundament twierdzenia o wiriale. Wstawiając ten wynik do równania , otrzymujemy zależność między średnią energią kinetyczną a wiriałem energii potencjalnej:
Powyższa równość określa średnią energię kinetyczną, która jest równa połowie wiriału systemu z energii potencjalnej. Jest to ogólna postać twierdzenia o wiriale.
Układ oscylatorów fizycznych Określmy teraz energię potencjalną układu ciał sprężystych, którego całkowita potencjalna energia układu jest równa sumie energii potencjalnej poszczególnych oscylatorów, co możemy ująć:
Dla oscylatorów sprężystych siła jest proporcjonalna do położenia, a gradient energii potencjalnej jest proporcjonalny do wektora położenia. Wstawiając to do wiriału otrzymujemy:
Na podstawie obliczeń wzór pokazuje, że średnia energia potencjalna układu oscylatorów jest równa średniej energii kinetycznej układu. Jest to klasyczny wynik dla oscylatorów harmonicznych: energia kinetyczna i potencjalna są równe w średnim czasie.
Mechanika nieba Energia potencjalna układu punktów krążących w pewnym polu grawitacyjnym określamy jako sumę energii potencjalnych dla poszczególnych ciał należącej do układu:
W przypadku grawitacji wiriał energii potencjalnej jest równy minus energii potencjalnej. Wstawiając to do równania wirialnego otrzymujemy:
Jest to klasyczny wynik mechaniki nieba: średnia energia kinetyczna układu jest równa połowie modułu średniej energii potencjalnej. Całkowita energia średnia układu punktów masowych krążących wokół pewnego punktu masowego określamy według , wtedy:
Wynik oznacza, że całkowita energia średnia układu związanego grawitacyjnie jest ujemna. Jest to fundamentalna własność układów grawitacyjnych: aby układ był związany, jego energia całkowita musi być mniejsza od zera.
Ruch ciała o zmieniających się masie Określmy teraz pędy ciał układu w chwili t i w chwili t+dt. W przypadku ciała o zmieniającej się masie pęd nie zależy wyłącznie od prędkości, lecz również od tego, jaka masa została przyjęta lub odrzucona w czasie dt. Dlatego pęd ciała przed dotarciem infinitezymalnej masy oraz pęd po jej dotarciu zapisujemy jako:
Wzór opisuje pęd ciała w chwili t, uwzględniając dodatkowy pęd niesiony przez masę dopływającą lub odpływającą z prędkością względem układu odniesienia. Wzór opisuje pęd ciała po czasie dt, kiedy masa zmieniła się o wartość i prędkość ciała zmieniła się na .
Możemy teraz wykorzystać drugą zasadę dynamiki Newtona, którego zapis jest napisany w punkcie . Zgodnie z definicją siły:
Równanie jest fundamentalnym równaniem ruchu dla ciała o zmiennej masie. Pokazuje ono, że oprócz klasycznego członu , pojawia się dodatkowy człon związany ze zmianą masy. Ten człon zależy od różnicy prędkości między ciałem a masą dopływającą lub odpływającą. Oznacza to, że zmiana masy sama w sobie generuje dodatkową „siłę efektywną”, która wpływa na ruch ciała.
Na podstawie obliczeń przeprowadzonych w punkcie drugą zasadę dynamiki Newtona dla zmiennej masy ciała możemy zapisać w postaci:
Wektor jest prędkością względną masy opuszczającej lub dopływającej do ciała. Równanie jest klasycznym równaniem ruchu rakiety i innych układów o zmiennej masie. Pokazuje ono, że zmiana masy generuje dodatkowy człon napędowy lub hamujący, zależnie od kierunku przepływu masy.
Przykład rakiety o zmiennej masie z wylatującymi spalinami Zajmijmy się teraz przykładem, z którego to z rakiety wypływa masa z prędkością względem rakiety , i na którą na rakietę działa siła grawitacji. Wtedy równanie piszemy:
Równanie jest klasycznym równaniem ruchu rakiety w jednowymiarowym polu grawitacyjnym. Człon opisuje wpływ grawitacji, natomiast człon jest siłą ciągu wynikającą z wyrzucania spalin z prędkością u.
Równość możemy podzielić przez masę i scałkować względem czasu, ostatecznie: