Niech mamy N punktów masowych, których współrzędne są określone przez zbiór trójek . Będziemy je oznaczać przez , gdzie indeks α numerujemy liczbami od α = 1, 2, 3, …, 3N. Oznacza to, że każdemu punktowi masowemu odpowiadają trzy współrzędne, a cały układ ma łącznie 3N współrzędnych uogólnionych. Wtedy równanie więzów, zależne od tych trójek, możemy zapisać w postaci:
gdzie β = 1, 2, …, r. Układ opisywany powyżej ma f = 3N − r stopni swobody, ponieważ każdy więz redukuje liczbę niezależnych współrzędnych o jeden.
Jeśli funkcja nie zależy od czasu, to taki więz nazywamy skleronomicznym. Oznacza to, że więz jest czysto geometryczny i nie zmienia się w czasie. Jeśli natomiast funkcja zależy od czasu, to więz jest reonomicznym, czyli zmienia się w czasie — na przykład gdy punkt musi poruszać się po krzywej, której położenie zmienia się w czasie.
Nie wszystkie więzy dają się zapisać równaniem w postaci algebraicznej zależnej wyłącznie od współrzędnych i czasu. Istnieje jednak grupa więzów, które można zapisać w postaci liniowej względem prędkości:
Więzy opisane powyższym równaniem nie dają się przestawić w postaci równania, dla którego istnieje funkcja G spełniająca równanie różniczkowe:
Jeśli więzy opisane równaniem nie pozwalają na znalezienie funkcji G spełniającej równanie , to takie więzy nazywamy więzami anholonomicznymi. Są to więzy, które nie mogą być sprowadzone do zależności wyłącznie między współrzędnymi — zależą od prędkości i nie mają potencjału geometrycznego.
Jeśli natomiast istnieje funkcja G spełniająca równanie , to więzy są holonomiczne. Oznacza to, że więz można zapisać w postaci algebraicznej zależnej wyłącznie od współrzędnych i czasu, bez udziału prędkości.
Dodatkowo więzy dzielimy na:
więzy doskonałe — więzy, dla których siły reakcji mają tylko składową prostopadłą do kierunku wirtualnych przesunięć; nie wykonują pracy przy wirtualnych ruchach, więzy niedoskonałe — więzy, dla których istnieje tarcie statyczne lub dynamiczne, przez co siły więzów mogą wykonywać pracę.
Podział ten jest fundamentalny dla analizy układów z więzami, ponieważ określa, czy siły więzów wpływają na bilans energetyczny układu.
Ogólne wyprowadzenie równań Lagrange'a pierwszego rodzaju z zasady d'Alemberta
Dla każdego punktu układu ciał możemy napisać drugą zasadę dynamiki Newtona. Siła działająca na punkt masowy składa się z siły rzeczywistej oraz siły reakcji więzów . Zatem równanie ruchu punktu masowego ma postać:
Wyrażenie to pozwala wyznaczyć siłę reakcji więzów jako różnicę między przyspieszeniem punktu masowego pomnożonym przez jego masę a siłą rzeczywistą działającą na ten punkt.
Każde równanie mnożymy przez wirtualne przesunięcie , ponieważ siły więzów przy wirtualnych ruchach nie wykonują pracy. Sumując tak otrzymane równania dla wszystkich punktów układu, otrzymujemy:
Równość ta jest matematycznym zapisem zasady d’Alemberta: suma prac wirtualnych sił bezwładności i sił rzeczywistych jest równa zero.
Napiszmy teraz równania więzów przy wirtualnych przesunięciach. Wirtualne przesunięcia są wykonywane przy założeniu, że czas nie ulega zmianie, czyli . Wtedy różniczka więzu gₐ ma postać:
Równość ta oznacza, że wirtualne przesunięcia nie naruszają więzów — są zgodne z geometrią układu.
Zastosujmy teraz regułę mnożników Lagrange’a. Mnożymy równanie przez mnożniki i dodajemy je do równania . Otrzymujemy:
Ponieważ równanie jest spełnione dla dowolnych wirtualnych przesunięć , wyrażenie w nawiasie musi być równe zero. Otrzymujemy równanie Lagrange’a pierwszego rodzaju:
Równanie to opisuje ruch układu z więzami holonomicznymi. Siły reakcji więzów są wyrażone przez mnożniki Lagrange’a oraz gradienty więzów.
Porównując równanie z równaniem wektorowym , możemy zapisać siłę reakcji więzów działającą na dany punkt masowy:
Siła reakcji więzów jest więc liniową kombinacją gradientów więzów, ważoną mnożnikami Lagrange’a. Jest to pełna, ogólna postać siły więzów w mechanice klasycznej.
Twierdzenia mówiące ruchu środka ciężkości, zachowawczości momentu pędu, a także i energii Twierdzenie o środku mas
Załóżmy, że mamy równanie ruchu pojedynczego punktu masowego, na który działają różne rodzaje sił. Są to siły odpowiedzialne za oddziaływanie pomiędzy punktami masowymi , siły więzów wewnętrznych , siły więzów zewnętrznych , a także siły zewnętrzne . Zgodnie z drugą zasadą dynamiki Newtona równanie ruchu punktu masowego ma postać:
Pierwsze dwa człony po prawej stronie opisują oddziaływania wewnętrzne — siły między punktami masowymi oraz siły więzów wewnętrznych. Ostatnie dwa człony opisują siły zewnętrzne i więzy zewnętrzne, które mogą wpływać na ruch całego układu.
Z trzeciej zasady dynamiki Newtona wynika, że siły wewnętrzne znoszą się parami. Oznacza to, że dla każdej pary punktów masowych siły wzajemnego oddziaływania są równe co do wartości i przeciwne co do kierunku:
Wynika z tego, że sumaryczny wpływ sił wewnętrznych na ruch całego układu jest równy zero. Oddziaływania wewnętrzne mogą zmieniać ruch poszczególnych punktów, ale nie zmieniają ruchu środka masy.
Dodajmy teraz wszystkie równania ruchu dla i = 1, …, N. Dzięki zależnościom i wszystkie siły wewnętrzne znikają, ponieważ sumują się do zera. Otrzymujemy równanie różniczkowe wektorowe:
Lewa strona jest równoważna pochodnej drugiej położenia środka masy pomnożonej przez całkowitą masę układu. Jeśli wykorzystamy definicję położenia środka masy i zastosujemy ją do równania , otrzymujemy równanie ruchu środka masy:
Widzimy, że środek masy porusza się tak, jakby miał masę równą sumie mas wszystkich punktów masowych i jakby działały na niego wszystkie siły zewnętrzne oraz siły więzów zewnętrznych. Oddziaływania wewnętrzne — zarówno siły między punktami masowymi, jak i więzy wewnętrzne — nie wpływają na ruch środka masy, gdyż zgodnie z trzecią zasadą dynamiki znoszą się parami.
Twierdzenie o środku masy jest jednym z fundamentalnych twierdzeń mechaniki klasycznej: ruch środka masy układu jest niezależny od oddziaływań wewnętrznych i zależy wyłącznie od sił zewnętrznych.
Twierdzenie o momencie pędu
Całkowity moment pędu układu definiujemy jako sumę momentów pędu wszystkich punktów masowych wchodzących w skład układu. Każdy punkt masowy ma swój wektor położenia oraz wektor prędkości, a moment pędu jest iloczynem wektorowym tych dwóch wielkości pomnożonym przez masę punktu. Analogicznie całkowity moment siły jest sumą momentów sił działających na każdy punkt układu — zarówno sił rzeczywistych, jak i sił reakcji więzów:
Pierwszy wzór przedstawia całkowity moment pędu układu jako sumę momentów pędu poszczególnych punktów masowych. Każdy punkt wnosi do momentu pędu wkład zależny od jego położenia względem początku układu odniesienia oraz od jego prędkości. Drugi wzór przedstawia całkowity moment sił działających na układ — jest to suma momentów sił rzeczywistych oraz sił reakcji więzów.
Zasada łącząca moment pędu z momentem sił jest identyczna z zasadą przedstawioną w punkcie . Jest to fundamentalne prawo dynamiki ruchu obrotowego.
Pochodna czasowa momentu pędu całego układu jest równa sumie momentów sił działających na układ. Oznacza to, że zmiana momentu pędu w czasie jest spowodowana wyłącznie działaniem sił zewnętrznych. Siły reakcji więzów, mimo że mogą być niezerowe, nie wpływają na zmianę momentu pędu, ponieważ ich moment względem punktów układu jest równy zero:
Prawo to jest sformułowane dla całego układu jako całość i stanowi podstawę analizy ruchów obrotowych w mechanice klasycznej. Jeśli suma momentów sił zewnętrznych jest równa zero, moment pędu układu pozostaje stały w czasie, co jest wyrazem zasady zachowania momentu pędu.
Twierdzenie o energii
Mamy sobie równanie , które jest równaniem Eulera–Lagrange’a dla układu z więzami. Aby otrzymać zależność energetyczną, mnożymy to równanie stronami przez prędkość uogólnioną . W ten sposób przechodzimy od równań ruchu do równań opisujących zmiany energii:
Lewą stronę równania możemy interpretować jako pochodną energii kinetycznej cząstki α, ponieważ wyrażenie
jest równoważne pochodnej czasowej . Prawa strona zawiera moc sił rzeczywistych oraz moc sił reakcji więzów.
Jeśli równania pododajemy obustronnie dla wszystkich cząstek układu, otrzymujemy równanie opisujące zmianę całkowitej energii kinetycznej:
Pierwszy człon po prawej stronie jest sumą mocy wykonywanych przez siły rzeczywiste. Drugi człon jest mocą sił więzów, które mogą wykonywać pracę tylko wtedy, gdy więzy zależą od czasu.
Pochodną energii potencjalnej względem czasu definiujemy jako sumę mocy wykonywanych przez siły rzeczywiste, wziętą z minusem:
Równanie jest różniczką zupełną więzu. Zawiera człon zależny od prędkości uogólnionych oraz człon zależny od czasu — ten drugi jest odpowiedzialny za możliwość wykonywania pracy przez więzy.
Na podstawie wzorów , i możemy zapisać zasadę zachowania energii w postaci:
Ostateczne równanie pokazuje, że energia całkowita układu zmienia się tylko wtedy, gdy więzy zależą od czasu. Jeśli więzy są stałe w czasie, czyli , to prawa strona równania znika i otrzymujemy: .
co oznacza, że energia całkowita układu jest zachowana.
Twierdzenie o energii jest więc bezpośrednim wynikiem równań Lagrange’a i struktury więzów układu.
Zastosowania pierwszego równania Lagrange'a
Ruchomy bloczek
Długość nici, na którą jest owinięty bloczek, jest wielkością stałą, zatem mamy pierwsze równanie więzów. Oznacza ono, że suma przesunięć obu mas wzdłuż osi ruchu jest niezmienna i równa długości L. Jest to więz holonomiczny, liniowy, który wiąże współrzędne x₁ i x₂:
Gradient funkcji g jest wektorem normalnym do powierzchni więzów. Ponieważ więz jest liniowy, jego gradient jest stały i równy wektorowi (1,1). Wskazuje to, że zmiana którejkolwiek współrzędnej wpływa na więz w sposób identyczny:
Równanie Eulera–Lagrange’a dla każdej z mas m₁ i m₂ w dwuwymiarowej przestrzeni sprowadza się do równań ruchu z dodatkowym członem λ, który jest mnożnikiem Lagrange’a. Ten mnożnik reprezentuje siłę reakcji więzów działającą na każdą masę:
Równanie więzów możemy dwukrotnie zróżniczkować, ponieważ długość nici jest stała. Otrzymujemy tożsamość wiążącą przyspieszenia obu mas. Oznacza ona, że przyspieszenia są sobie przeciwne — gdy jedna masa przyspiesza w dół, druga musi przyspieszać w górę:
Następnie dzielimy równanie przez m₁, a równanie przez m₂. Wykorzystując tożsamość , otrzymujemy równanie, które pozwala wyznaczyć mnożnik Lagrange’a λ. Jest to siła napięcia nici działająca na bloczek:
Podstawiamy obliczony parametr λ do równania ruchu masy m₁. Otrzymujemy przyspieszenie tej masy w zależności od różnicy mas. Wynik jest klasyczny: jeśli m₁ > m₂, masa m₁ przyspiesza w dół, a jeśli m₂ > m₁, masa m₁ przyspiesza w górę. Przyspieszenie jest proporcjonalne do różnicy mas i odwrotnie proporcjonalne do ich sumy:
Ostateczne równanie pokazuje, że przyspieszenie układu bloczkowego zależy wyłącznie od różnicy mas oraz od grawitacji. Bloczek jedynie przekazuje siły, nie zmieniając dynamiki układu.
Ruch hantli na tafli lodowej dla z=0
Napiszmy równanie więzów opisujące stałą odległość między dwiema masami tworzącymi hantlę. Odległość ta jest niezmienna, co oznacza, że punkty masowe poruszają się w płaszczyźnie, zachowując stałą długość pręta łączącego je:
Równanie to oznacza, że odległość między punktami o współrzędnych i jest równa stałej długości . Jest to więz holonomiczny, który ogranicza ruch obu mas do torów zgodnych z geometryczną strukturą hantli.
Mając równanie więzów dla hantli , możemy napisać równania ruchu dla masy m₁:
Siły działające na masę m₁ są siłami reakcji więzów. Współczynnik jest mnożnikiem Lagrange’a, który określa wielkość siły wymuszającej zachowanie stałej odległości między masami. Składowe siły są proporcjonalne do różnic współrzędnych, co oznacza, że siła działa wzdłuż pręta łączącego masy.
Analogicznie równania ruchu dla masy m₂: