Równanie Naviera–Stokesa Korzystamy z ogólnego równania hydrodynamiki , definicji tensora naprężeń , prawa tarcia oraz definicji tensora prędkości . Dodatkowo używamy zależności pomiędzy współczynnikami lepkości i (warunek Stokesa).

W wyniku tych przekształceń otrzymujemy równanie Naviera–Stokesa w postaci skalarnej:

W postaci wektorowej:

Ruch cieczy bez tarcia wewnętrznego Rozpatrzmy teraz ruch cieczy, której lepkość wewnętrzna jest równa zero. Oznacza to, że w cieczy nie występują naprężenia lepkościowe, a więc jedynymi siłami działającymi na element cieczy są siły ciśnienia oraz siły objętościowe. W takim przypadku równanie Naviera–Stokesa upraszcza się do postaci:

Po lewej stronie równania mamy przyspieszenie cząstki cieczy: człon lokalny oraz człon konwekcyjny , który opisuje zmianę prędkości wynikającą z przemieszczania się cząstki w przestrzeni. Po prawej stronie występuje gradient ciśnienia oraz siły objętościowe .

Na brzegach naczynia, w którym płynie ciecz, prędkość przy powierzchni jest równa zero — jest to warunek przylegania cieczy do ścian (brak poślizgu):

Warunek ten oznacza, że składowa prędkości normalna do powierzchni jest równa zero, a więc ciecz nie przenika przez ściany naczynia. W dalszych przekształceniach będzie on kluczowy przy wyznaczaniu profilu prędkości oraz rozwiązań analitycznych dla przepływu idealnego.

Przekształcenie członu konwekcyjnego Rozpisujemy drugi wyraz z , czyli człon konwekcyjny opisujący zmianę prędkości wynikającą z przemieszczania się cząstki cieczy w przestrzeni. Jego algebraiczne przekształcenie pozwala oddzielić część gradientową od części wirowej.

Pierwszy człon po prawej stronie jest gradientem energii kinetycznej jednostki masy: . Drugi człon zawiera kombinację delty Kroneckera, którą teraz upraszczamy.

Korzystamy z tożsamości:

Tożsamość ta pozwala przepisać wyrażenie w formie związanej z wirami prędkości. Podstawiamy ją do poprzedniego równania i otrzymujemy:

To równanie jest kluczowe, ponieważ oddziela część gradientową od części wirowej członu konwekcyjnego. W następnym kroku zostanie ono podstawione do równania ruchu, co doprowadzi do postaci wektorowej równania hydrodynamiki idealnej.

Podstawienie do równania ruchu

Po wykonaniu przekształcenia członu konwekcyjnego, otrzymane wyrażenie podstawiamy do równania ruchu cieczy idealnej. W ten sposób oddzielamy część gradientową (pochodzącą od energii kinetycznej) od części wirowej (związanej z rotacją prędkości). Całość prowadzi do następującej postaci równania:

Po lewej stronie równania widzimy trzy składniki:

— przyspieszenie lokalne cząstki cieczy, — gradient energii kinetycznej jednostki masy, — człon wirowy, który pojawia się wyłącznie wtedy, gdy przepływ nie jest bezwirowy.

Po prawej stronie równania mamy:

gradient ciśnienia , siły objętościowe .

Równość jest kluczowym krokiem prowadzącym do postaci wektorowej równania hydrodynamiki idealnej, w której pojawia się charakterystyczny człon wirowy .

Postać wektorowa W poprzednim kroku otrzymaliśmy człon konwekcyjny w postaci z tożsamością tensora Levi-Civity. Teraz wykorzystujemy kluczową tożsamość:

Tożsamość ta pozwala przepisać człon wirowy w formie wektorowej, jako iloczyn wektorowy prędkości i rotacji prędkości. Dzięki temu równanie ruchu przyjmuje znacznie bardziej przejrzystą postać.

Podstawiamy tę tożsamość do równania i otrzymujemy równanie ruchu cieczy idealnej w pełnej postaci wektorowej:

Interpretacja:

— przyspieszenie lokalne cząstki cieczy, — gradient energii kinetycznej, — człon wirowy, który opisuje wpływ rotacji prędkości na ruch cieczy, — siły wynikające z ciśnienia, — siły objętościowe.

Równość jest fundamentalnym równaniem hydrodynamiki idealnej: łączy lokalne przyspieszenie, energię kinetyczną, rotację prędkości, ciśnienie oraz siły zewnętrzne w jedną spójną strukturę.

Linearyzacja równań hydrodynamiki płynów Rozpatrujemy ciecz spoczywającą, czyli taką, dla której przed zaburzeniem wszystkie wielkości są stałe w czasie i jednorodne w przestrzeni. Stan początkowy opisujemy trzema równaniami:

Interpretacja:

— ciecz spoczywa, brak ruchu, — gęstość jest stała, — ciśnienie jest jednorodne.

Po zaburzeniu wszystkie wielkości zmieniają się o małe przyrosty (primy). Stan po zaburzeniu zapisujemy jako:

Interpretacja:

— niewielka prędkość zaburzenia, — niewielka zmiana ciśnienia, — niewielka zmiana gęstości.

Linearyzacja polega na tym, że zachowujemy tylko człony pierwszego rzędu, a wszystkie iloczyny typu , , pomijamy jako małe drugiego rzędu.

Ten krok jest fundamentem wyprowadzenia równania falowego i akustyki liniowej, ponieważ pozwala sprowadzić pełne równania hydrodynamiki do prostych równań liniowych.

Linearyzacja równania ciągłości Równanie ciągłości opisuje lokalne zachowanie masy w przepływie. Dla cieczy spoczywającej, po wprowadzeniu niewielkich zaburzeń gęstości i prędkości, równanie to przyjmuje postać:

Pierwszy człon opisuje zmianę gęstości w czasie, drugi — strumień masy wynikający z zaburzonej prędkości . Ponieważ analizujemy małe zaburzenia, pomijamy wszystkie iloczyny wielkości zaburzonych, takie jak , które są rzędu drugiego.

Po zaniedbaniu członów kwadratowych otrzymujemy równanie liniowe:

To równanie jest kluczowe: wiąże zmianę gęstości z dywergencją prędkości zaburzenia. W następnym kroku zostanie ono połączone z równaniem ruchu, co doprowadzi do równania falowego dla zaburzeń ciśnienia.

Linearyzacja równania ruchu Korzystamy teraz z równania Naviera–Stokesa bez lepkości i bez sił objętościowych, czyli z równania . Wprowadzamy do niego zaburzenia prędkości, ciśnienia i gęstości, zgodnie z wcześniejszymi definicjami. Po podstawieniu wielkości zaburzonych otrzymujemy:

Po lewej stronie równania mamy:

— przyspieszenie lokalne zaburzenia, — człon drugiego rzędu, który pomijamy, — konwekcja zaburzenia, również pomijana jako rząd drugi, — człon rzędu trzeciego, całkowicie pomijalny.

Po prawej stronie:

— znika, bo jest stałe, — gradient zaburzenia ciśnienia.

Po zaniedbaniu wszystkich członów kwadratowych i wyższych otrzymujemy równanie liniowe: .

To równanie jest kluczowe: wiąże przyspieszenie zaburzenia prędkości z gradientem zaburzenia ciśnienia. W połączeniu z równaniem ciągłości prowadzi bezpośrednio do równania falowego dla zaburzeń ciśnienia, czyli do podstaw akustyki liniowej.

Linearyzacja równania stanu Aby powiązać zaburzenia ciśnienia z zaburzeniami gęstości, korzystamy z równania stanu. Wprowadzamy niewielkie przyrosty gęstości i ciśnienia, a następnie rozwijamy równanie stanu w szereg Taylora wokół punktu równowagi :

W tym rozwinięciu:

— ciśnienie w stanie równowagi, — pochodna ciśnienia względem gęstości, obliczona w stanie równowagi, człony wyższego rzędu (oznaczone wielokropkiem) pomijamy w linearyzacji.

Z definicji zaburzenia ciśnienia oraz zaburzenia gęstości otrzymujemy zależność liniową:

Wielkość jest prędkością dźwięku w ośrodku — wynika bezpośrednio z równania stanu. Zależność jest kluczowa: pozwala zastąpić zaburzenia gęstości zaburzeniami ciśnienia, co umożliwia połączenie równania ciągłości z równaniem ruchu i otrzymanie równania falowego.

W kolejnych krokach ta zależność zostanie podstawiona do równań liniowych hydrodynamiki, prowadząc do równania falowego .

Połączenie równań Aby otrzymać równanie falowe dla zaburzeń ciśnienia, łączymy teraz trzy wcześniej zlinearyzowane równania: równanie ciągłości , równanie ruchu oraz równanie stanu .

Najpierw podstawiamy zależność między zaburzeniem ciśnienia i gęstości z równania stanu do równania ciągłości :

W ten sposób eliminujemy zaburzenie gęstości i otrzymujemy równanie wiążące zaburzenie ciśnienia z dywergencją prędkości zaburzenia.

Następnie różniczkujemy równanie względem czasu i korzystamy z równania ruchu , które wiąże przyspieszenie zaburzenia prędkości z gradientem zaburzenia ciśnienia:

Podstawiamy tę zależność do pochodnej czasowej dywergencji w równaniu . W wyniku otrzymujemy równanie falowe dla zaburzeń ciśnienia:

Równość jest klasycznym równaniem falowym opisującym propagację fali akustycznej w cieczy lub gazie w stanie spoczynku. Prędkość fazowa fali jest równa , zgodnie z definicją z równania stanu .

To równanie jest fundamentem akustyki liniowej: pokazuje, że niewielkie zaburzenia ciśnienia rozchodzą się w ośrodku jako fale o prędkości zależnej wyłącznie od własności termodynamicznych ośrodka.

Równanie falowe dla zaburzeń ciśnienia Równość jest klasycznym równaniem falowym opisującym propagację fali akustycznej w nieruchomej cieczy lub gazie. Pokazuje ono, że niewielkie zaburzenia ciśnienia rozchodzą się w ośrodku jako fale, których prędkość zależy wyłącznie od własności termodynamicznych ośrodka.

Prędkość fazowa fali akustycznej jest równa:

Wielkość jest prędkością dźwięku — wynika bezpośrednio z równania stanu i określa, jak szybko zaburzenia ciśnienia przemieszczają się w ośrodku. W połączeniu z równaniem falowym opisuje pełną dynamikę liniowych fal akustycznych.

Prędkość fali dla gazu doskonałego (adiabatycznego) Aby wyznaczyć prędkość fali akustycznej w gazie doskonałym, korzystamy z równania adiabaty opisującego przemianę bezwymienną. Dla gazu doskonałego obowiązuje zależność:

Zależność ta wiąże ciśnienie z gęstością poprzez wykładnik adiabatyczny , który dla gazów jednoatomowych wynosi , a dla dwuatomowych około .

Różniczkujemy równanie adiabaty i korzystamy z definicji prędkości dźwięku , aby otrzymać:

Równość opisuje prędkość fali akustycznej w gazie doskonałym przy przemianie adiabatycznej. Wynika z niej, że prędkość dźwięku zależy wyłącznie od ciśnienia, gęstości i wykładnika adiabatycznego — a więc od własności termodynamicznych ośrodka.

Dla dużych amplitud zaburzeń równanie falowe nie linearyzuje się. W takim przypadku pojawia się fala uderzeniowa (fala Riemanna), w której front fali staje się stromy, a prędkość propagacji zależy od nieliniowych efektów sprężystości gazu. To zjawisko jest podstawą teorii fal uderzeniowych i dynamiki gazów w przepływach nadźwiękowych.

Wyprowadzenie równania Bernoulliego Rozpatrujemy ruchy bezwirowe cieczy, czyli takie, dla których rotacja pola prędkości jest równa zero. Warunek bezwirowości zapisujemy jako:

Bezwirowość pola prędkości oznacza, że prędkość cieczy nie posiada składowej wirowej, a więc może być wyrażona jako gradient pewnego potencjału. To założenie pozwala uprościć równanie ruchu cieczy idealnej.

W takim przypadku równanie ruchu cieczy idealnej , po podzieleniu przez gęstość , przyjmuje postać:

Po lewej stronie mamy przyspieszenie cząstki cieczy: człon materialny oraz gradient energii kinetycznej. Po prawej stronie: siły wynikające z gradientu ciśnienia oraz siły objętościowe.

Potencjał prędkości i potencjał sił zewnętrznych Dla pola bezwirowego istnieje potencjał prędkości , taki że:

To oznacza, że prędkość jest polem gradientowym — jej linie prądu są krzywymi poziomicowymi potencjału.

Siły objętościowe są gradientem potencjału z minusem, zgodnie z :

Wprowadzamy także wielkość:

czyli ciśnienie podzielone przez gęstość — wielkość ta pojawia się naturalnie w równaniach energii.

Z zależności otrzymujemy równanie:

Wyrażenie pod nawiasem nie zależy od współrzędnych przestrzennych, więc musi być równe pewnej funkcji czasu:

To jest uogólniona postać równania Bernoulliego dla przepływów niekoniecznie stacjonarnych.

Przepływ stacjonarny Dla przepływów stacjonarnych:

, — stała.

W takim przypadku równanie upraszcza się do:

To jest postać Bernoulliego dla przepływu stacjonarnego cieczy idealnej.

Interpretacja geometryczna (linie prądu) Dla przepływu stacjonarnego możemy rozpatrywać całkę wzdłuż linii prądu:

Ponieważ linie prądu są równoległe do , otrzymujemy:

Dla przepływu bezwirowego drugi człon znika, co prowadzi do klasycznej postaci równania Bernoulliego.

Równanie Bernoulliego dla cieczy nieściśliwej Dla cieczy nieściśliwej:

— stała, ,