Wprowadzenie do zagadnień zderzeń i rozpraszania cząstek
W tym rozdziale będziemy analizowali kilka fundamentalnych procesów mechaniki klasycznej i relatywistycznej związanych z ruchem cząstek:
rozpad cząstki spoczywającej na dwie cząstki o pędach równych co do wartości, lecz przeciwnych co do zwrotu, zderzenie doskonale sprężyste dwóch cząstek, rozpraszanie cząstek na potencjale centralnym, wyprowadzenie wzoru Rutherforda opisującego klasyczne rozpraszanie na potencjale Coulomba, a na końcu - opis rozpraszania pod małym kątem, istotny w wielu zastosowaniach fizyki jądrowej i cząstek.
W kolejnych podrozdziałach przeprowadzimy szczegółowe wyprowadzenia, korzystając z zasad zachowania energii, pędu oraz momentu pędu, a także z geometrii ruchu w polu centralnym.
Wprowadzenie do zagadnień zderzeń i rozpraszania cząstek stanowi fundament całej fizyki cząstek oraz mechaniki nieba. Zjawiska te pojawiają się zarówno w skali mikroskopowej — w fizyce jądrowej, fizyce wysokich energii, spektroskopii, jak i w skali makroskopowej — w dynamice planet, komet, gwiazd czy układów podwójnych. W każdym z tych przypadków kluczową rolę odgrywają prawa zachowania, które pozwalają sprowadzić złożone procesy do prostych zależności geometrycznych i algebraicznych.
Rozpad cząstki spoczywającej jest jednym z najprostszych procesów, ponieważ odbywa się w układzie środka masy. Dzięki temu pędy produktów rozpadu są zawsze równe co do wartości i przeciwne co do zwrotu. Analiza rozpadu pozwala zrozumieć, jak energia wewnętrzna cząstki zamienia się na energię kinetyczną produktów oraz jak zależą od siebie masy, pędy i energie cząstek powstających w procesie rozpadu.
Zderzenie doskonale sprężyste jest klasycznym przykładem procesu, w którym energia kinetyczna i pęd są zachowane. W takim zderzeniu nie zachodzą żadne przemiany wewnętrzne, a cząstki po zderzeniu poruszają się zgodnie z zasadami dynamiki Newtona. Analiza zderzeń sprężystych pozwala wyznaczyć prędkości i pędy cząstek po zderzeniu zarówno w układzie laboratoryjnym, jak i w układzie środka masy, co jest kluczowe w eksperymentach fizycznych.
Rozpraszanie cząstek na potencjale centralnym jest jednym z najważniejszych zagadnień mechaniki klasycznej. W takim przypadku cząstka porusza się w polu centralnym, którego potencjał zależy wyłącznie od odległości od centrum. Analiza rozpraszania pozwala wyznaczyć kąt odchylenia toru cząstki oraz zależność między parametrem zderzenia a kątem rozpraszania. Zjawisko to jest podstawą klasycznego wzoru Rutherforda, który opisuje rozpraszanie cząstek na potencjale Coulomba.
Wyprowadzenie wzoru Rutherforda jest jednym z najważniejszych wyników w fizyce klasycznej. Wzór ten opisuje przekrój czynny na rozpraszanie cząstek na potencjale Coulomba i pozwala wyznaczyć, jak często cząstki będą rozpraszane pod określonym kątem. Wzór Rutherforda jest podstawą analizy wielu eksperymentów fizycznych, w tym słynnego eksperymentu Rutherforda, który doprowadził do odkrycia jądra atomowego.
Na końcu rozdziału zajmiemy się rozpraszaniem pod małym kątem, które jest szczególnie istotne w fizyce jądrowej i cząstek. W przypadku dużych parametrów zderzenia kąt rozproszenia jest mały, a tor cząstki jest prawie prostoliniowy. Analiza takich zderzeń pozwala wyznaczyć przyrost pędu poprzecznego oraz zależność między kątem rozproszenia a potencjałem oddziaływania.
Wszystkie te zagadnienia łączy wspólna idea: ruch cząstek w polu oddziaływania można opisać za pomocą praw zachowania oraz geometrii toru. Dzięki temu nawet bardzo złożone procesy fizyczne można sprowadzić do prostych zależności matematycznych, które pozwalają przewidywać wyniki zderzeń i rozpadów oraz analizować strukturę materii w skali mikro i makro.
Wstęp do opisu rozpadu cząstek
Rozpatrzmy rozpad cząstek, w którym nasza początkowa cząstka spoczywa, jest to układ środka masy. W takim układzie całkowity pęd cząstki macierzystej jest równy zero, co oznacza, że po rozpadzie powstałe cząstki muszą mieć pędy równe co do wartości, lecz przeciwne co do zwrotu. Wartość tego pędu oznaczamy przez p. Jest to podstawowa konsekwencja zasady zachowania pędu: skoro przed rozpadem pęd całkowity wynosi zero, to po rozpadzie suma pędów również musi być równa zero.
Po rozpadzie mamy dwie cząstki, które mają taką samą wartość pędu równą p. Jeśli weźmiemy, że cząstka przed rozpadem ma energię w sobie E, a po rozpadzie na dwie cząstki, których energie są: E, E, wtedy energetyczne prawo rozpadu:
Wzór jest równaniem bilansu energetycznego procesu rozpadu. Energia całkowita cząstki macierzystej rozdziela się na energie wewnętrzne produktów oraz ich energie kinetyczne. Człony z p opisują energię kinetyczną ruchu produktów w układzie środka masy. Widzimy więc, że energia rozpadu jest „przenoszona” na ruch cząstek powstałych w wyniku rozpadu.
Energię rozpadu cząstki na dwie cząstki określamy jako różnicę energii całkowitej cząstki przed rozpadem i energii cząstek po rozpadzie:
Wielkość jest energią „uwolnioną” w procesie rozpadu, która zamienia się na energię kinetyczną powstałych cząstek. Im większa energia rozpadu, tym większe prędkości produktów.
Z drugiej jednak strony energię rozpadu możemy określić poprzez energię kinetyczne cząstek po rozpadzie, tzn. wyrażone przy pomocy pędów p, i na samym końcu wyrazimy ją przy pomocy masy zredukowanej :
Wzór pokazuje, że energia rozpadu zależy wyłącznie od pędu produktów i ich mas. Masa zredukowana m jest naturalną wielkością w problemach dwóch ciał i pozwala sprowadzić ruch dwóch cząstek do ruchu jednej „efektywnej” cząstki.
Z równości możemy wyznaczyć prędkości cząstek po rozpadzie z definicji pędu, tzn. v=p/m, v=p/m. Niech prędkością cząstki przed rozpadem w układzie laboratoryjnym będzie . Zajmijmy się cząstką, która jest z jednych produktów rozpadu i jej prędkość w rozpadzie w układzie laboratoryjnym i środka masy jest i . Jeśli powiązać wszystkie te prędkości w jedno równanie , i w ten sposób licząc kwadrat tego wzoru, otrzymujemy:
Wzór jest geometryczną zależnością między prędkościami w dwóch układach odniesienia. Kąt θ jest kątem między kierunkiem ruchu cząstki macierzystej a kierunkiem ruchu produktu rozpadu w układzie laboratoryjnym. Zależność ta pozwala określić, jak zmienia się kierunek emisji cząstki przy przejściu z układu środka masy do układu laboratoryjnego.
Zależności te są podane na rysunku obok, dla której zachodzi Vv. W pierwszym przypadku cząstka może polecieć pod dowolnym kątem θ, a w drugim przypadku cząstka może polecieć z kątem maksymalnym θ, którego sinus:
Wynik ten ma istotne znaczenie w eksperymentach fizycznych: jeśli cząstka macierzysta porusza się szybciej niż produkty w układzie środka masy, to produkty nie mogą wylecieć pod dowolnym kątem, lecz tylko w pewnym ograniczonym stożku.
Tangens kąta θ w układzie laboratoryjnym względem kąta θ liczonej w układzie środka masy możemy powiązać ze sobą:
Wzór jest podstawową transformacją kątów między układami odniesienia. Pokazuje on, że kąt w układzie laboratoryjnym zależy nie tylko od kąta w układzie środka masy, lecz również od prędkości cząstki macierzystej.
Równość możemy podnieść do kwadratu i później pomnożyć przez wyrażenie, które jest po jego prawej stronie w mianowniku, w tak otrzymanym wyrażeniu, wykorzystując definicję jedynki trygonometrycznej:
Wyrazy występujące w równaniu grupujemy po lewej stronie tejże równości:
Powyższe równanie jest równaniem kwadratowym względem cosθ, z którego możemy wyznaczyć deltę Δ (wyróżnik trójmianu kwadratowego):
Całkowite rozwiązanie na cosθ, na podstawie wcześniejszych obliczeń i definicji wyróżnika wielomianu :
Jak widać według rysunku obok dla Vv rozwiązanie jest dwuznaczne, tzn. istnieją dwie wartości θ dla jednego θ. Jest to efekt geometryczny wynikający z ruchu układu odniesienia.
Wszystkie cząstki będące produktami rozpadu dwucząstkowego mają ten sam pęd w układzie środka masy. Także ich rozkład kierunków przestrzennych jest izotropowy. Wykorzystując ten fakt, a także dσ/4π, co jest prawdopodobieństwem rozkładu, jeśli mamy pas o szerokości dθ, to mamy dσ=2πsinθdθ, wtedy wyrażenie na rozkład cząstek wychodzących po zdrzerzeniu:
W układzie laboratoryjnym można napisać związek, wychodząc od , który zróżniczkujemy:
Jeśli wykorzystamy wzór na energię kinetyczną T=mv/2, która mieści się w przedziale od T=m(v-V)/2 do T=m(v+V)/2, wtedy nasz wzór na rozkład ze względu na energię T:
Możemy wykorzystać wzór , który tak przekształcimy, by mieć energię kinetyczną cząstki pierwszej:
Doskonale sprężyste zderzenie dwóch cząstek Doskonale sprężystym zderzeniem nazywamy takie zderzenie, w którym nie zachodzą żadne przemiany wewnętrzne w cząstkach, a więc cała energia kinetyczna układu przed zderzeniem jest zachowana po zderzeniu. W całym rozdziale wykonujemy kolejne operacje matematyczne, każdą z nich opisując szczegółowo: dlaczego jest wykonywana, jaki ma sens fizyczny, geometryczny i matematyczny oraz jak prowadzi do kolejnych zależności.
Prędkość środka masy układu dwóch cząstek o masach i oraz prędkościach i przed zderzeniem wyrażamy równaniem:
Wyrażenie to jest średnią ważoną prędkości cząstek. Przejście do układu środka masy upraszcza analizę zderzenia, ponieważ w tym układzie całkowity pęd układu jest równy , co oznacza, że pędy cząstek są przeciwne i leżą na jednej prostej.
Przechodzimy do układu środka masy, wprowadzając względną prędkość :
Prędkości w układzie środka masy są proporcjonalne do mas cząstek, co zapewnia równanie równowagi pędu . Oznacza to, że środek masy jest nieruchomy, a cząstki poruszają się względem niego w przeciwnych kierunkach.
Pędy cząstek w tym układzie:
Z definicji pędu otrzymujemy pędy równe co do wartości i przeciwne co do kierunku. Jest to fundamentalna własność układu środka masy: całkowity pęd układu wynosi zero, a wektory pędu są współliniowe.
Z zasady zachowania energii:
Energia kinetyczna układu w układzie środka masy zależy wyłącznie od wartości pędu. Przekształcenie pokazuje, że pęd po zderzeniu ma tę samą wartość co przed zderzeniem, co jest charakterystyczne dla zderzenia doskonale sprężystego.
Wynik ten potwierdza, że wartość pędu nie zmienia się podczas zderzenia — zmienia się jedynie jego kierunek. Jest to fundament konstrukcji geometrycznej zderzenia.
Wektor kierunku rozproszenia :
Zmiana kierunku pędu jest opisana przez wektor jednostkowy . Wartość pędu pozostaje niezmieniona, co oznacza, że zderzenie jest czysto geometrycznym obrotem wektora pędu.
Prędkości w układzie laboratoryjnym:
Dodanie prędkości środka masy jest odwrotną transformacją Galileusza. W ten sposób otrzymujemy prędkości w układzie laboratoryjnym, czyli takie, jakie obserwuje eksperymentator.
Pędy po zderzeniu:
Pęd po zderzeniu składa się z części wspólnej (pochodzącej od ruchu środka masy) oraz części rozproszonej (pochodzącej od zmiany kierunku pędu). Geometrycznie jest to dodawanie wektorów w przestrzeni pędu.
Wektory konstrukcyjne:
Wektor OC reprezentuje czystą zmianę kierunku pędu wynikającą z rozproszenia.
Wektor AO jest częścią pędu wspólną dla obu cząstek, wynikającą z ruchu środka masy.
Analogicznie OB jest częścią pędu wspólną dla cząstki drugiej.
Stosunek długości:
Stosunek długości odcinków AO i OB jest równy stosunkowi mas cząstek, co jest geometryczną interpretacją równania pędu.
Tangens kąta rozproszenia pierwszej cząstki:
Kąt rozproszenia pierwszej cząstki wynika z konstrukcji geometrycznej trójkąta pędów.
Tangens kąta drugiej cząstki:
Druga cząstka ma prostszą zależność, ponieważ początkowo jej pęd jest równy zero.
Wprowadzamy kąt pomocniczy:
Kąt pomocniczy upraszcza zależności trygonometryczne.
Tożsamość trygonometryczna:
Przekształcenie upraszcza zależność kąta rozproszenia.
Zatem:
Kąt rozproszenia drugiej cząstki jest połową kąta odbicia w układzie środka masy.
Prędkość cząstki pierwszej po zderzeniu:
Wartość prędkości wynika z twierdzenia cosinusów w trójkącie pędów.
Prędkość cząstki drugiej: