Etap współczesny Według stanu obecnego fizykę dzielimy na działy: jądra atomowego, cząstek elementarnych i kosmosu (chodzi tutaj o strukturę i teorię powstania wszechświata). W wyniku rozwoju techniki eksperymentalnej, tzn. akceleratorów, detektorów, elektroniki i komputerów, badano własności jąder atomowych i strukturę materii w wysokoenergetycznych wiązkach akceleratorowych p, e i e i innych cząstek, i w promieniowaniu kosmicznym. Nuklidami nazywamy jądra o ściśle określonej liczbie atomowej Z i masowej A. Odkryto ponad 3000 nuklidów (Z=od 1 do 118), 150 obiektów (cząstek) początkowo traktowanych jako cząstki elementarne. W 1964 r. Badano strukturę hadronów. M. Gell-Mann i G. Zweig postulowali, że te właśnie cząstki są złożone z trzech kwarków i jest to model kwarkowy hadronów. W latach siedemdziesiątych trzy kwarki już nie wystarczają do opisu nowych hadronów, rozwija się teoria oddziaływań silnych QCD. Odkryto sześć leptonów i sześć kwarków wraz z ich antycząstkami, które różnią się zapachem i kolorem, w sumie tworzą trzy generacje. Cząstki złożone z trzech kwarków są bezbarwne. Każdy kwark występuje w trzech kolorach (w stanach kolorowych), charakteryzujących się elektrycznym ładunkiem ujemnym (-1/3)e lub ładunkiem dodatnim (2/3)e. Kwarki oddziałują ze sobą przy pomocy gluonów, które są bozonami o masie spoczynkowej równej zero i ładunku zerowym, ale mają ładunek kolorowy, ale występujących w ośmiu kolorach. Kwarki i gluony są uwięzione w hadronach, z których na przykład proton składa się z trzech kwarków (u,u,d): (2/3+2/3-1/3)e=e. Podobnie neutron składa z trzech kwarków (ddu): (-1/3-1/3+2/3)e=0. Mezony natomiast składają się z dwóch kwarków (kwark + antykwark).

Model standardowy materii Cząstki fundamentalne składają się z sześciu leptonów i sześciu kwarków wraz z ich antycząstkami. Kwantową teorię pola elektromagnetycznego oraz słabego możemy połączyć w oddziaływanie elektrosłabe, model oddziaływania silnego i elektrosłabego możemy połączyć w model standardowy.

W poniższej tabelce pokazaliśmy powierzchowne informacje o kwarkach, których jest sześć i których ładunki są ułamkowe, tzn. ich ładunki są oznaczane przez (+2/3)e i przez (-1/3)e.

Jeśli traktować, że 1 (jedynka) to jest 10m, to elektron ma wielkość mniejszą od jedynki, kwark o rozmiarach 10m ma rząd równy jedynce, proton ma wielkość równą 1000 (on ma rozmiary w metrach 10m), jądro ma wielkość 10000 o rozmiarach 10m, a atom ma wielkość 100000000 o rozmiarach 10m. Atomy, jądra i nukleony nie są kulami to jest tylko rząd wielkości. Elektron ma rozmiary bardzo małe i dlatego nie mówi się o rozmiarach elektronów.

Jądra atomowe Jądra składają się z protonów i neutronów, gdzie liczba protonów wynosi Z (liczba porządkowa atomu), liczba neutronów N, a liczbę masową oznaczamy przez A, która jest równa licznie neutronów N i liczbie atomowej Z:

Ogólnie symbol pierwiastka oznaczamy jak poniżej:

Przykładem jąder atomowych są: , , , , , .

Jądra atomowe dzielimy ze względu na liczbę atomową (liczbę protonów) Z, masową A i liczbę neutronów w jądrze N. Izotopy, których liczba atomowa Z jest wielkością stałą, np. , i . Izotony, których liczba neutronów N w jądrze jest wielkością stałą, np. i . Izobary, których liczba protonów i neutronów razem wziętych jest wielkością stałą, i . Jądra dzielimy też ze względu na liczbę nukleonów w jądrze na: Jądra parzyste, w których A jest parzyste, ale Z i N też są liczbami parzystymi. Jądra nieparzyste, w których liczba masowa A jest liczbą nieparzystą. Ze względu na stabilność dzielimy je na: jądra stabilne, których znamy 274 w tym 215 jąder typu p-p (parzysto-parzyste) i 4 typu n-n (nieparzysto-nieparzyste). jądra niestabilne, są to jądra promieniotwórcze ze względu na rozpad α,β, sf i emisję nukleonów.

Nuklid Jest to atom o określonej liczbie atomowej (A,Z). Przykładem są nuklidy pierwiastka wodoru .

Siły jądrowe

Nukleony w jądrze są związane siłami jądrowymi, które są wynikiem sił oddziaływania silnego, mającego krótki zasięg . Te siły nie zależą od rodzaju nukleonów, z którymi mamy doczynienia. Potencjał omawianego tutaj oddziaływania zależy od współrzędnej radialnej, jeśli przedstawić oddziaływanie silne w układzie współrzędnych kulistym V=V(r). Stała sprzężenia oddziaływania silnego wynosi . Oddziaływania te ulegają wysycaniu. Przykłady stałej sprzężenia dla innych oddziaływań są: pole grawitacyjne , oddziaływanie słabe , oddziaływanie elektromagnetyczne .

Masa i energia wiązania jąder atomowych i nuklidów Masę atomową nuklidów wyrażamy w jednostkach masy atomowej, która według definicji jest równa 1/12 masy atomu węgla , co schematycznie możemy przedstawić:

Masę protonu, neutronu, a także elektronów piszemy w jednostkach masy atomowej, które to przeliczamy na energię (będąca równoważna z masą):

Różnica masy neutrony i protonu jest równa dwa i pół masy elektronu, tzn.:

Neutron swobodny jest cząstką nietrwałą o czasie połowicznego zaniku równym T=10,6m i on rozpada się na proton, elektron i antyneutrino elektronowe wedle:

Budowa jądra atomowego i jego energia wiązania Znając masy protonu, neutronu, elektronu i atomów można by oczekiwać, że po zsumowaniu mas Z protonów, N neutronów i Z elektronów ich suma będzie równa masie atomu. Rzeczywistość jest jednak inna, masa atomu jądra atomowego jest mniejsza niż oczekiwana. Niedobór masy można napisać według jego definicji:

Przy łączeniu cząstek wchodzących w skład atomu wydziela się pewna energia, którą można opisać z równoważności masy i energii:

Do rozkładu jądra na składniki należy dostarczyć jądru energię równą , którą tutaj oznaczymy przez B(A,Z).

Każdy atom składa się z jądra i elektronów, a jądro atomowe składa się z neutronów i protonów. Masa jądra nie jest sumą mas jego składników, tzn. protonów i neutronów. Energia wiązania jądra atomowego, w takim przypadku nazywamy różnicę sumy mas poszczególnych składników wchodzących w skład jądra atomowego i masy jądra, jest ona równa:

Masa elektronu jest bardzo mała, można więc masę protonu zastąpić przez masę atomu wodoru, wtedy wzór zapisujemy:

gdzie M jest masą jądra atomowego, już po połączeniu nukleonów w skład jądra atomowego. Znając defekt masy jądra atomowego w unitach możemy policzyć masę jądra przedstawionych w MeV:

Energia wiązania jądra w przypadku atomu helu wynosi: B(A,Z)=28,39 MeV. Wyzwalana jest w trakcie powstawania jądra atomowego helu z czterech nukleonów (dwa neutrony i dwa protony). Można policzyć, że podczas powstawania 1 kg helu zostaje wyzwolona energia równa spaleniu 25 000 ton węgla.

Znając energię wiązania B(A,Z) możemy policzyć średnią energię przypadająca na jedno wiązanie, która jest ilorazem energii wiązania przez liczbę masową A, i wynosi ona:

Im większa jest energia średnia wiązania atomu, tym bardziej jądro jest trwalsze, tzn. należy dostarczyć więcej energii by rozłożyć atom na składniki.

Masa jądra atomowego Masę jądra atomowego możemy wyliczyć znając masę neutronu i protonu, a także energię wiązania nukleonów jądra atomowego na podstawie wzoru :

W tablicach są podane masy nuklidów (M(A,Z) (lub energie wiązania jądra z elektronami), które możemy wyrazić:

Energia wiązania jądra z elektronami wyrażamy:

Energia wiązania dla jądra elektronu z jądrem wodoru wyrażamy wzorem , a według wzoru wynosi . Ponieważ masa jądra atomu praktycznie się nie różni od masy całego atomu (jądra z krążącymi wokół elektronami), zatem masę protonu możemy zastąpić przez masę wodoru , co schematycznie piszemy:

gdzie B(A,Z) jest to energia wiązania nuklidów. Dla jąder izobarycznych jądrami najbardziej stabilnymi są te o największej energii wiązania i są one stabilne ze względu na rozpady β, podczas gdy mogą one być niestabilne ze względu na rozpad α, sf.

Odchylenie masy (mass excess) Odchyleniem masy nazywamy różnicę masy jądra atomowego w unitach i liczby masowej pomnożonej przez unity:

Co wzór możemy wyrazić nie tylko w w unitach, czyli w jednostkach masy atomowej, ale też ją zwykle wyrażamy w jednostkach energii MeV korzystając z przelicznika . Energia wiązania B(A,Z) decyduje o stabilności w zależności na naturalne rozpady β α, sf, itp. W zbiorze jąder izobarycznych o danym A jądra o największej energii wiązania są stabilne ze względu na rozpady β, te jądra mogą być również ze względu na rozpad α, sf.

Średnia energia wiązania nukleonów

Jak można zauważyć według rysunku obok, że średnia energia wiązania jąder atomowych rośnie w obszarze jąder lekkich wykazując lokalne maksima przy A=4,8,12,16,.... W pobliżu A=60 uzyskuje płaskie maksimum E=8.8MeV. Powoli maleje dla dużych A>60 osiągając w końcu energię E=7.6MeV Wykazuje lokalne wzrosty dla liczby Z lub N=2,8,20,(28),50,(64),82,126, które to nazywamy liczbami magicznymi. Jadrami podwójnie magicznymi są to jądra opisane jako: , , , ,  , . Wysycanie sił jądrowych powodowane jest przez istnienie oddziaływań n-n silnie odpychającego rdzenia, które nie pozwalają zbliżyć nukleonom na dowolnie bliskie odległości, co jest powodem ograniczania liczbę sąsiadów danego nukleonu. Powolny spadek B/A dla A>60 występuje w wyniku wzrostu odpychania kulombowskiego protonów, natomiast spadek B/A dla jąder lekkich tłumaczy się rosnącą rolę efektów powierzchniowych, które są istotne dla małych jąder atomowych.

Materia jądrowa (rozkłady gęstości ładunku i masy atomowej) Jądra są obiektami fizycznymi związane ze sobą siłami jądrowymi o skończonym zasięgu, które są niezależne od rodzaju nukleonu. Można więc przypuszczać, że jądra atomowe są układami o skończonym zasięgu, a jego brzeg jest niezbyt rozmyty. Energia przypadająca na jednej nukleon w jądrze nie zależy od rodzaju nukleonu i jest niemal stała i wynosi około 8MeV, co świadczy, że siły jądrowe mają właściwość wysycania, czyli każdy przeciętny nukleon jest związany z jego najbliższymi nukleonami. W ciężkich jądrach stosunek B/A jest taki sam w jak cząstce α i wynosi B=28,39MeV, w której na każdy nukleon przypadają trzy wiązania, stąd można przepuszczać, że na jeden nukleon przypada najwięcej trzy wiązania jakie tworzy. Można policzyć, że przy wiązaniu 1 kg helu (α) () jest wytwarzana energia równa przy spalaniu 2500 ton węgla. Następstwem wysycania sił jądrowych, w których występuje niezależność ich od rodzaju nukleonu i zakazu Pauliego, jest prawie stała objętość przypadająca na jeden nukleon, co z wynika i zachodzi oraz można przypuszczać, że rozkłady materii wewnątrz jądra są takie same.

Wysycanie sił jądrowych w jądrze atomowym pozwala mówić, że w oddziaływaniach n-n o silnie odpychającym rdzeniu, które nie pozwalają się zbliżyć na dowolnie małe odległości nukleonom, ograniczając w ten sposób liczbę najbliższych sąsiadów.

Powolny spadek wartości B/A w ciężkich jądrach dla A>60 tłumaczy się w wyniku wzrostu odpychania kolumbowskiego, natomiast stosunek B/A w jądrach lekkich tłumaczy się jako fakt rosnących efektów powierzchniowych.

Energię separacji (wiązania) nukleonu Dobrą ilustracją wpływu liczb magicznych nukleonów neutronów i protonów jest tzw. energia separacji, czyli znając masy jądra początkowego oraz masę jądra lub otrzymanego z przez odłączenie jednego protonu lub neutronu, wtedy te energie, czyli energię separacji neutronu lub protonu możemy wyrazić przez:

Energia ta osiąga maksimum dla magicznych liczb dla protonu lub neutronu. Energii separacji protonu lub neutronu wykazuje przy pewnych liczbach atomowych lokalne skoki odpowiadające zamkniętym powłokom nukleonowych, analogicznie do energii jonizacji dla zamkniętych powłok elektronowych. Sugerowanie analogi powłok elektronowych do powłok nukleonowych sugeruje powstawanie liczb magicznych, że umieszczenie nukleonu poza zamkniętą powłoką sugerowałoby zmniejszenie energii separacji, bo słabsze byłyby wiązania pomiędzy nukleonami.