{| cellspacing="5px" | rowspan="2" width="30%" style="border: 1px solid #97BF87; background-color:#e2f2df; padding:1em;" valign="top"|

Henryk Walezy W 1572 zmarł ostatni Jagiellon. Konieczny był wybór nowego władcy Polski. Już pierwszy spór wywołała osoba interrexa. Kto ma nim zostać? Jedni opowiadali się za Janem Firlejem; protestantem, wojewodą krakowskim i marszałkiem wielkim koronnym; inni zaś za Jakubem Uchańskim; prymasem. Temu ostatniemu ta funkcja przypadła, przy kolejnych elekcjach to właśnie prymasowie byli interrexami.

Zimą 1573 r. odbył się w Warszawie sejm konwokacyjny. Rozgorzała walka w sprawie miejsca elekcji. Wybierano między Warszawą a Lublinem. Na Lubelszczyźnie znaczną siłę tworzyli protestanci, a na Mazowszu zubożali katolicy. Zdecydowano się na wieś Kamień koło Warszawy. Głosowano województwami. Głosować mogła cała szlachta.

Różnowiercy i katolicy postanowili anulować spory religijne, na czas elekcji, dla dobra Rzeczypospolitej. Podpisali w 1573 r. akt konfederacji warszawskiej. Gwarantował on podstawy prawne dla innowierców.

Kandydatami do tronu Polski i Litwy byli: arcyksiążę Ernest Habsburg, car Iwan Groźny, królewicz francuski Henryk Walezy, Jan III Szwedzki, mąż Katarzyny Jagiellonki.

Szlachta głosowała bezpośrednio i indywidualnie, lecz – województwami. Wybór padł na Henryka Walezego, któremu sejm elekcyjny w maju 1573 r. przedstawił szereg warunków.

Czy wiesz, że...?

Pole elekcyjne ogrodzone było parkanem, a w środku znajdowała się szopa senatorska. Przed nią obradował senat pod przewodnictwem prymasa. Zgromadzona szlachta wysłuchiwała wysłanników kandydatów do tronu. Dla bezpieczeństwa na obrady nie wolno było przyjeżdżać w zbroi i z bronią palną. Nie wolno było też pić alkoholu. Nad porządkiem i bezpieczeństwem czuwała straż marszałkowska, rzadko bowiem przestrzegano zakazów.

Artykuły henrykowskie Szlachta spisała wszystkie swe przywileje oraz prawa i obowiązki króla. Nazwano ja artykułami henrykowskimi.

Zasady zawarte w artykułach były dla każdego władcy jednakowe:

gwarantowały szlachcie zachowanie przywilejów, określały zasady ustroju i prawa Rzeczypospolitej, nakazywały królowi zwoływanie sejmu walnego co dwa lata na okres 6 tygodni, król na stałe ma przy swoim boku radę doradczą złożoną z czterech senatorów (tak zwanych rezydentów), nie pozwalały na używanie tytułu dziedzicznego; król miał być wybierany tylko poprzez wolną elekcję, politykę wewnętrzną i zagraniczną poddawały kontroli sejmu, zabraniały podejmować istotnych decyzji politycznych królowi bez zgody senatorów przebywających na dworze królewskim, ukazywały zależność monarchy od praw Rzeczypospolitej, czyli od szlachty, która te prawa sporządzała, obywatele mają prawo do wolności wyznania (przysięga na przestrzeganie postanowień konfederacji warszawskiej) zezwalały na wypowiedzenie królowi nieposłuszeństwa (rokosz), w wypadku łamania przez niego przywilejów szlacheckich.

Artykuły henrykowskie wzmocniły prawa polityczne szlachty i uzależniły od niej władców.

Pacta Conventa Obok artykułów henrykowskich król musiał także wystawić pacta conventa. Były to zobowiązania aktualnego króla wobec państwa i szlachty.

Henryk Walezy obiecywał:

spłacić długi Zygmunta Augusta, stworzyć flotę na Bałtyku, wykształcić stu synów szlacheckich na własny koszt na uniwersytecie paryskim,

Panowanie Walezego

Koronacja Henryka Walezego, opóźniona, odbyła się w lutym 1574 r. Król zatwierdził artykuły henrykowskie, pacta conventa oraz konfederację warszawską o pokoju religijnym. Król nie licząc się z zasadą dożywotności urzędów, nadał je wielu sobie bliskim osobom. Do Polski dotarła wiadomość o śmierci Karola IX, brata Walezego. Walezy ponaglany przez matkę, Katarzynę Medycejską, opuścił Polskę. Objął tron we Francji. Tam poślubił Ludwikę Lotaryńską (1554 – 1601). Zmarł bezpotomnie w 1589 zamordowany przez obłąkanego dominikanina.

Panowanie Stefana Batorego

Po ucieczce Walezego bezkrólewie trwało prawie półtora roku. 12 grudnia 1575 roku doszło wreszcie do elekcji Maksymiliana II Habsburga. Elekcja odbyła się po skargach nuncjusza apostolskiego Wincentego Laureo. Prymas Jakub Uchański obwołał go oficjalnie królem, ale do koronacji nie doszło. Szlachta zażądała Piasta na tronie. Wybrała na króla, córkę Zygmunta I Starego, Annę Jagiellonkę. Jednak faktyczną władzę w państwie w latach 1576-1586 sprawował mąż Anny, książę Siedmiogrodu Stefan Batory. 1 maja 1576 w katedrze wawelskiej biskup kujawski Stanisław Karnkowski koronował Stefana Batorego na króla Polski.

Najbliższym współpracownikiem i wiernym sojusznikiem króla w okresie jego panowania w Polsce był kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Niezmiernie utalentowany, przyczynił się do politycznych i gospodarczych sukcesów króla, a także wojskowych, jako hetman wielki koronny. W czasie swego urzędowania, stał się Jan Zamoyski jednym z najbogatszych magnatów w Europie, będąc także wielkim mecenasem sztuki.

W 1578 r. zorganizował kampanię przeciw Rosji o Inflanty. Zorganizował do niej 48 tys. żołnierzy i artylerię oblężniczą. W 1579 r. podbił Połock, a w rok później Wielkie Łuki. W trzeciej wyprawie wojska Batorego przez wiele miesięcy oblegały bezskutecznie Psków. Car Ivan IV zaproponował pokój. Przy mediacji dyplomaty watykańskiego Antonia Possevina, wojna zakończyła się w styczniu 1582 podpisaniem rozejmu w Jamie Zapolskim, w wyniku którego Rzeczpospolita odzyskała prawie całe Inflanty i Połock, natomiast plany Iwana IV uzyskania przez Rosję dostępu do Bałtyku, czyli Europy, legły w gruzach. Skutecznie opóźniło to proces wzrostu hegemonii państwa rosyjskiego w regionie o prawie sto lat.

Stefan Batory przeprowadził też wiele ważnych reform wewnętrznych. Utworzył piechotę wybraniecką, z 20 łanów w dobrach królewskich wyznaczany był jeden chłop do wojska. Reszta mieszkańców była zobowiązana go wyposażyć, jego gospodarstwo było zwolnione z wszelkich podatków i pańszczyzn. Utworzył trybunały apelacyjne, które rozpatrywały odwołanie od wyroków Sądu Najwyższego. W 1579 utworzył Uniwersytet w Wilnie, jego pierwszym rektorem był Piotr Skarga. Utworzył oddziały piechoty kozackiej (tzn. kozaków rejestrowanych będących opłacanymi żołdem). Unowocześnij artylerię i uczynił husarię ciężką jazdą. Mimo że król był gorliwym katolikiem, przestrzegał jednocześnie tolerancji religijnej. Dążąc do wzmocnienia władzy królewskiej zwalczał warcholstwo i anarchię wśród szlachty (ścięcie magnata Samuela Zborowskiego).

Srebrny wiek Polityka wewnętrzna Zygmunta III Wazy

Dymitriada

Wojny ze Szwecją w I połowie XVII w.

Wojny z Turcją w XVII wieku Przyczyn tego konfliktu polsko-tureckiego było kilka:

1. Rzeczpospolita oraz Turcja chciały podbić Mołdawię.

2. Wzajemnie oskarżały się o naruszanie granic.

3. Kozacy którzy byli poddanymi Rzeczypospolitej najeżdżali Imperium Osmańskie a Tatarzy często wkraczali na terytorium Rzeczypospolitej niszcząc wszystko, grabiąc i biorąc ludność do niewoli.

4. Ostatnią przyczyną była polityka zagraniczna prowadzona przez Zygmunta III. Rzeczpospolita udzieliła pomocy Habsburgom w walce z księciem Siedmiogrodu, lennikiem tureckim. Turcja potraktowała to jako nieprzyjazny krok.

Przyczyny osłabienia Rzeczypospolitej:

1. Po raz pierwszy mianowicie w 1652 r. doszło do tego, że zebrany sejm zgodził się, że głosem jednego posła na słowo liberum veto mógł rozejść się sejm bez uchwalenia ustaw.

2. Następną przyczyną było umocnienie się magnaterii.

3. Różnice majątkowe za którymi szły różnice polityczne tworzyły podatny grunt na istnienie konfliktu między majestatem a wolnością, między dążeniami króla do umocnienia swojej władzy i sprawowania kontroli nad całym systemem politycznym a dążeniem szlachty do destabilizacji tej władzy, do podważenia tej władzy i umocnienia swojej pozycji.

4. Wojny ze Szwecją i Rosją.

Przebieg wojen I poł. XVII w.

Hetman Stanisław Żółkiewski na czele niewielkich sił (9000 żołnierzy), wobec planowanej przez sułtana Osmana II wyprawy na Polskę, wkroczył do Mołdawii, aby w ten sposób zabezpieczyć płd.-wsch. granice kraju. Tam 19.09. doszło do starcia z siłami turecko-tatarskimi (7000 Turków i kilkanaście tysięcy Tatarów) pod wodzą Iskandera Paszy. Po pierwszych pomyślnych początkach dla Polaków, nastąpiła decydująca bitwa, przegrana przez wojska koronne. Następnego dnia na skutek rozłamu w dowództwie część armii samowolnie wycofała sie za Prut, gdzie dostała się w ręce tatarów, reszta zaś rozpoczęła odwrót w kierunku granicy pod osłoną taboru tworzącego ruchomą fortecę. Po odparciu wielu ataków tureckich, gdy tabor był już blisko Dniestru, 6.X doszło w obozie do paniki, zamienionej przez atak Tatarów w zupełną klęskę. Zginał sędziwy i zasłużony hetman Żółkiewski, a hetman polny koronny S. Koniecpolski dostał się do niewoli. Klęska Polaków pod Cecorą zachęciła sułtana tureckiego Osmana II do najazdu na Rzeczpospolitą. W 1621 roku Turcja podjęła zapowiadaną wyprawę zbrojną na Polskę, która w wyniku klęski cecorskiej i świadomości grożącego zagrożenia wystawiła dość silną armię (ok. 26 tys. wojsk polskich i litewskich; oraz 30 tys. kozaków ukraińskich), która zajęła pozycje w ufortyfikowanym obozie pod Chocimiem. Dowództwo nad polskimi i litewskimi wojskami objął hetman Jan Karol Chodkiewicz, a nad kozakami ukraińskimi hetman P. Konaszewicz Sahajdaczny. 2.IX nadeszła pod Chocim ponad 100 tys. armia turecko-tatarska pod wodzą sułtana Osmana II. Pierwsze szturmy Turków zakończyły się zupełnym niepowodzeniem, wobec czego przystąpili oni do systematycznego oblężenia obozu polsko-kozackiego, odcinając dowóz żywności i opanowując całe zaplecze. W wojsku Rzeczypospolitej zapanował głód, podobnie zresztą, jak i wśród Turków, którzy nie zabrali dostatecznych zapasów na wojnę. 24.IX zmarł Chodkiewicz, komendę po nim przejął S. Lubomirski. Po odparciu przez Polaków wielkiego szturmu 28. IX Turcy musieli podjąć rokowania, uwieńczone podpisaniem 9 X rozejmu uznającego dotychczasowe granice na Dniestrze. W tej bitwie napastnicy stracili prawie 40 tys. ludzi, obrońcy ok. 14 tys.

Przebieg wojen II poł. XVII w.