Historia Początki Izraelitów

Biblijna Księga Rodzaju mówi, że praojcem narodu żydowskiego był Abrama, syn Teracha, który wraz z ojcem, braćmi i żoną Saraj mieszkał w Ur w Mezopotamii. Abraham był człowiekiem osiadłym, wyznawcą politeistycznej religii sumeryjskiej, który znał prawa obowiązujące w Mezopotamii a także tamtejsze opowieści, m.in. o potopie oraz Gilgameszu. Według Biblii Abramowi objawił się Jahwe Bóg, ten sam w którego obecnie wierzą chrześcijanie, żydzi i muzułmanie. Bóg zawarł z mieszkańcem Ur przymierze, w którym obiecał mu liczne potomstwo, które stworzy osobny naród i potężne państwo, jednakże aby tak się stało Abram musiał przyjąć imię Abraham oraz opuścić rodzinne Ur i udać się do Kanaanu – krainy leżącej w miejscu obecnej Palestyny pomiędzy Morzem Śródziemnym a Morzem Martwym. Wraz z rodziną i orszakiem Abraham opuścił miasto i rozpoczął wędrówkę na zachód, zatrzymując się na jakiś czas w Harranie, gdzie zmarł jego ojciec Terach. Po jego śmierci jego syn wraz z krewnymi ruszył w dalszą drogę i wkrótce dotarł do żyznego Kanaanu, zamieszkanego przez liczne plemiona semickich Kananejczyków. Przodkowie Izraelitów woleli nie wdawać się w walki z Kananejczykami, zaczęli więc zawierać przymierza i wydawać za nich swoje córki i siostry. Podobną politykę jak jego ojciec prowadził syn Abrahama Izaak, który był ojcem Jakuba – według Pisma Świętego bezpośredniego przodka Hebrajczyków. Jakub miał 12 synów, spośród których najbardziej miłował Józefa, co stało się powodem zazdrości pozostałych dzieci. Bracia sprzedali Józefa w niewolę do Egiptu, następnie zaś wyparli się tego, kłamiąc, iż rozszarpał go dziki zwierz. Wygnany Józef dzięki umiejętności odczytywania snów zdobył uznanie faraona egipskiego i stał się jego ministrem, który miał za zadanie uratować Egipt przed nadchodzącą kilkuletnią suszą. Wkrótce susza dotarła również do Palestyny i zmusiła żyjących tam Jakuba i jego synów do opuszczenia kraju. Rodzina dotarła do Egiptu, gdzie spotkała i pojednała się z wygnanym Józefem.

Pobyt w Egipcie Historycy umiejscawiają wędrówkę Abrahama z Ur do Kanaanu ok. 1800 r. p.n.e. – 1750 r. p.n.e., przybycie Żydów do Egiptu zaś łączą z migracją Hyksosów, różnego rodzaju pochodzenia ludów zachodnioazjatyckich, którzy przybyli do kraju faraonów 1650 – 1540 r. p.n.e. Hyksosi stworzyli w delcie Nilu państwo ze stolicą w Awaris, które jednak upadło w XVII w. p.n.e., rozbite przez Egipcjan. Hyksosi albo uciekli do Azji albo do Egiptu. Wśród tych, którzy uszli do państwa faraonów znaleźli się prawdopodobnie Żydzi – potomkowie Jakuba i jego synów, o czym opowiada Biblia. Według Pisma Izraelici w zawrotnym tempie zwiększali swoją liczebność, aż w końcu zaczęli zagrażać Egipcjanom, w wyniku czego faraon nakazał zniewolić Żydów. Istotnie, ok. XIV w p.n.e. sytuacja Hyksosów zaczęła w Egipcie pogarszać się, w XIII w. p.n.e. zaś za panowania Ramzesa II i Merenptaha rozpoczęły się prześladowania. Pismo Święte opisuje tamte wydarzenia: według niego po śmierci Jakuba i jego synów Izraelici mieszkali w Egipcie ciesząc się sympatią Egipcjan, jednakże w wyniku dużego wzrostu liczebności zaczęli dla Egiptu stanowić zagrożenie. Wobec tego faraon nakazał zniewolić Izraelitów, którzy odtąd stali się sługami Egipcjan. Wtedy Jahwe Bóg miał powołać jednego z Żydów Mojżesza aby ten wyprowadził Naród Wybrany z Egiptu. Faraon początkowo nie chciał wypuścić swoich niewolników, jednak przelękniony serią plag, które Bóg spuścił na Egipt, ostatecznie zgodził się. Izraelici pod wodzą Mojżesza ruszyli na wschód i w cudowny sposób przekroczywszy Morze Czerwone rozpoczęli wędrówkę do Kanaanu.

Plagi egipskie Według jednej z teorii plagi, które według Biblii wstrząsnęły Egiptem były skutkami niezwykle potężnej erupcji wulkanu na greckiej wyspie Santoryn, która wyrzuciła ogromne ilości pyłów i gazów. Spowiły one niebo nad wielkimi obszarami, m.in. nad całym Egiptem. Większe odłamki skalne wyrzucone podczas erupcji zaczęły opadać niczym grad w promieniu setek km, ciemność zaś sprawiła, że Nil został zasiedlony przez zabarwiające wody na czerwono glony. One to spowodowały wymarcie ryb i ucieczkę innych zwierząt, w tym żab z nad rzeki. Płazy szukając schronienia opanowały miasta i wsie egipskie, wdzierając się nawet do domów. Umierające płazy, gady oraz ryby, żyjące w Nilu stały się powodem bardzo szybkiego wylęgania się komarów, które rozprzestrzeniły się w Egipcie. Prócz komarów wylęgać się zaczęły także w zastraszającym tempie muchy, których naturalni wrogowie wyginęli. Plaga much i komarów przenosząc powstające w truchłach martwych zwierząt bakterie spowodowała zatrucie roślinności oraz rozprzestrzenienie się epidemii ospy, która dotknęła faunę i ludzi. Wkrótce w Egipcie pojawiły się szarańcze szukające pożywienia, bowiem rośliny zaczęły masowo ginąć w skutek zatrucia oparami wulkanicznymi. Ostatnią z plag według Księgi Wyjścia było masowe umieranie pierworodnych synów Egipcjan. Także i ta katastrofa może mieć związek z erupcją wulkanu, bowiem pierworodni spożywali najwięcej jedzenia, które pozostawało zatrute. Przyjmując największą dawkę zatrutych rośliny pierworodni umierali najszybciej i najczęściej.

Wędrówka przez pustynię Opuściwszy Egipt Mojżesz na czele ludu hebrajskiego ruszył na północny wschód przez pustynię w kierunku Ziemi Obiecanej – Kanaanu, zwanego Palestyną. Podczas wędrówki przez Półwysep Synaj Mojżesz zostawiwszy lud pod opieką swojego brata Aarona ruszył na górę Synaj, gdzie według Biblii miał pozostawać przez wiele dni, w towarzystwie Jahwe Boga, który podarował mu dwie kamienne tablice ze spisanym Dekalogiem, tj. Dziesięcioma Przykazaniami – głównymi zasadami wiary w Boga. Podczas nieobecności Mojżesza Izraelici, których wiara była jeszcze bardzo słaba odrzucili Jahwe i stworzyli złotego cielca, który stał się ich bożkiem. Kiedy Mojżesz powrócił z góry Synaj widząc pogańskie rytuały roztrzaskał Dekalog, który wkrótce spisał od nowa. Według Biblii karą za kult złotego cielca dla Izraelitów była trwająca 40 lat tułaczka po pustyni, podczas której Żydzi prowadzeni byli przez Boga pod postacią albo obłoku za dnia albo słupa ognia w nocy i żywili się zsyłanymi przez niego przepiórkami oraz spadającą z nieba manną. Prócz Dekalogu Bóg przekazał Hebrajczykom szczegółowe prawo karne, cywilne oraz przepisy dotyczące sprawowania kultu, kapłanów, miejsca świętego i budowy Arki Przymierza, gdzie przechowywane były kamienne tablice z Dziesięciorgiem Przykazań. Po upływie 40 lat Izraelici dotarli w okolice Palestyny, do której jednak Mojżesz nie dotarł, choć zobaczył ją ze szczytu góry Nebo, gdzie zmarł.

Kanaan przed przybyciem Izraelitów Początki Kanannu Dogodne warunki panujące na terenie Palestyny sprawiły, że pierwsze obozowiska ludzkie powstały tam już 500.000 lat temu. Przez kolejne tysiące lat ludzie z różnych gatunków żyli na terenie doliny, aż do IX tysiąclecia p.n.e., kiedy powstawać zaczęły pierwsze trwałe osady. Ludzie porzucili koczowniczy tryb życia, rozpoczęli hodowlę zwierząt i uprawę dzikich zbóż. Hodowla i rola udoskonaliły się w neolicie, który trwał od IX tysiąclecia p.n.e. do III tysiąclecia p.n.e. W VII tysiącleciu p.n.e. rozpoczął się rozwój ceramiki oraz zaczęto wznosić pierwsze miasta, spośród których najstarszym było Jerycho, będące także najstarszym miastem na świecie. Ok. 6000 – 5000 lat temu do Kanaanu zaczęły przybywać plemiona semickie, które zdominowały tamtejsze ludy, dając początek plemionom kananejskim. Palestyna weszła w epokę brązu, rozpoczął się gwałtowny rozwój ufortyfikowanych miast, na których czele stali królowie.

Semici w Palestynie W II tysiącleciu p.n.e. do Kanaanu napłynęły plemiona Amorytów, będących podobnie jak Kananejczycy pochodzenia semickiego, kilkaset lat później zaś napłynęła kolejna fala, tym razem różnego pochodzenia etnicznego. Wśród przybyłych znaleźli się wygnani z delty Nily Wykosi, którzy wspomniani byli w rozdziale opisującym pobyt Izraelitów w Egipcie. Okres od XVII do XIII w. p.n.e. Kanaan pozostawał pod wpływami Egiptu, Mitanni, leżącej na pograniczu dzisiejszych Turcji, Syrii i Iraku oraz Hetytów, żyjących na terenie obecnej Turcji. Królowie kananejscy próbowali nieudolnie wyzwolić się z pod wpływów sąsiadów, jednak Ci ustąpili dopiero ok. r. 1200 p.n.e., kiedy w wyniku najazdów tzw. ludów morza państwo Hetytów upadło, Egipt zaś został osłabiony. Ludy morza, m.in. Filistyni osiadły na zachodnich skrajach Palestyny. W tym czasie na pograniczu Kanaanu pojawili się semiccy Izraelici pod wodzą Mojżesza, którzy przybyli z Egiptu.

Epoka sędziów Władzę po Mojżeszu przejął jego najbardziej zaufany człowiek z czasów wędrówki przez pustynię Jozue, syn Nuna. Na jego czele zastępy Hebrajczyków wtargnęły ok. 1210 – 1200 r. p.n.e. do Kanaanu, w którym żyły liczne plemiona Kananejczyków. Izraelici rozbili obóz w Gilgali, położonym na wschód od Jerycha, gdzie ustawiono 12 kamieni, symbolizujących 12 plemion, pochodzących od 12 synów Jakuba. Gilgal stał się w późniejszym czasie miejscem zgromadzeń starszyzny izraelskiej. Jozue rozbiwszy obóz zebrał wojska i ruszył na Jerycho -jedno z największych miast Kanaanu i co ciekawe najstarsze miasto świata, które powstało ok. 9000 lat temu. Według Księgi Jozuego wielkie mury miasta rozpadły się w proch, gdy rozbrzmiał dźwięk siedmiu trąb, niesionych przez izraelskich kapłanów. Wojska hebrajskie skierowały się następnie na Aj, które zostało zdobyte i Gibeon, którego mieszkańcy poddali się. Ekspansji Jozuego sprzeciwił się król Jerozolimy Adonisedek, wspierany przez królów Hebronu, Jarmużu, Kaliszu i Eglonu. Wojska sojuszników ruszyły przeciw Izraelitom, jednakże poniosły klęskę w pobliżu Mekedy, przywódcy zostali powieszeni a ich ziemie zajęte. Przez kolejne lata Jozue podbił Goszen, leżącą w północn-wschodnim Egipcie oraz południową Palestynę. Wódz osobiście rozdzielił ziemie Izraela pomiędzy dwanaście plemion żydowskich, następnie zaś w celu umocnienia narodu odnowił przymierze z Bogiem. Kananejczycy choć w większości wygnani lub wybici przetrwali i dalej żyli w Palestynie, podobnie jak osiedlające się tam Ludy Morza, wygnane z Egiptu, do których należeli m.in. Filistyni, od których nazwy pochodzi nazwa Kanaanu „Palestyna”. Izraelici jeszcze przez długi czas musieli zmagać się z nieprzyjaciółmi oraz przezwyciężać spory wewnętrzne.

Izrael po śmierci Jozuego Po śmierci Jozuego w Izraelu nie wybrano króla, bojąc się, że zostanie on ubóstwiony, jak to czyniono w krajach ościennych, co było niezgodne z religią judaistyczną. Bezpośredni następcy Jozuego są nieznani, jednakże najprawdopodobniej nie mieli oni zbyt wielkich wpływów, bowiem już kolejne pokolenia zaczęły odrzucać wiarę w Jawhe. Przywódcami ludu, zarówno religijnymi jak i politycznymi zaczęli stawać się tzw. sędziowie. Według Biblii sędziowie powoływani byli przez Boga, kiedy tylko Izrael zaczynał żałować uprzedniego odejścia od wiary, którego konsekwencją był zesłany przez Jahwe najazd wrogów. Sędziowie mięli pokonać nieprzyjaciół Narodu Wybranego oraz nawrócić go na powrót na wiarę mojżeszową. Sytuacja Izraela była trudna, bowiem nie stanowił on jednego narodu, a dopiero zrzeszające się dwanaście spokrewnionych plemion, wywodzących się według Starego Testamentu od dwunastu synów Jakuba, syna Izaaka. Ponadto Izrael narażony był na ataki nowo przybyłych ludów morza, w szczególności Filistynów, z zachodnich krańców Palestyny oraz Kananejczyków, spośród których wielu nie zostały zabitych albo wygnanych przez Jozuego.

Otniel Pierwsze odstępstwa od wiary pojawiły się kilka lub nawet jedno pokolenie po śmierci Jozuego, w czasie gdy na plemiona izraelskie spadł najazd Kuszan-Riszeataima, króla Aram-Ehraima, krainy, którą niektórzy utożsamiają z Edomem. Początkowo Hebrajczycy ugięli się pod naporem wojsk wrogów, jednak wtedy władzę przejął Otniel, syn Kenara, który w bitwie rozbił wrogie oddziały. Według Biblii po wiktorii miał sprawować władzę nad Izraelem przez kolejne 40 lat.

Ehud i Szamgar