Naprężenia dopuszczalne Przy budowaniu konstrukcji podstawowym zadaniem jest określenie obciążeń jakie będą działać na konstrukcją oraz jakie zmiany one spowodują. Każdy obiekt konstrukcyjny jest zbudowany z konkretnego materiału, który wcześniej został przebadany w "Statycznej próbie rozciągania". Na jej podstawie określa się zakresy wartości sił dla jakich obiekt może zostać obciążony. Wzrost naprężeń i odkształceń powodują zmiany w materiale które prowadzą do odkształceń trwałych lub nawet do zniszczenia obiektu.
Przy statycznej próbie rozciągania wyznaczyliśmy charakterystyczne punkty wykresu których przekroczenie oznaczało zmianę pewnych parametrów rozciąganego ciała: Granica proporcjonalności Granica plastyczności Granica wytrzymałości na rozciąganie
Aby nie dopuścić do przekroczenia poszczególnych granic a co za tym idzie niedopuszczenie do zmian w materiale, obciążenia konstrukcji wywołujące maksymalne naprężenia nie powinny przekraczać naprężeń dopuszczalnych.
gdzie: - maksymalna siła osiowa - pole przekroju poprzecznego pręta - naprężenia dopuszczalne
Naprężenia dopuszczalne oznacza się literą z odpowiednim indeksem charakteryzującym rodzaj obciążenia: Naprężenie dopuszczalne przy rozciąganiu - Naprężenie dopuszczalne przy ściskaniu - Naprężenie dopuszczalne przy zginaniu - Naprężenie dopuszczalne przy ścinaniu - Naprężenie dopuszczalne przy skręcaniu -
Określenie wartości dokonuje się na podstawie wartości , lub . Owe granice znacznie między sobą się różnią w zależności od materiału oraz jego przeznaczenia wybiera się jedną z tych granic.
gdzie: - współczynniki bezpieczeństwa
Zadanie 2.1 Wyznaczyć minimalną średnicę pręta rozciąganego siłą osiową , wiedząc że naprężenia dopuszczalne materiału z którego jest wykonany pręt wynoszą Rozwiązanie Odp: 4 mm
Wpływ ciężaru własnego na naprężenia i odkształcenia
Do tej pory przy rozciąganiu uwzględnialiśmy jedynie siły zewnętrzne natomiast siły ciężkości w konstrukcjach odgrywają bardzo ważną rolę i należy je zawsze uwzględniać przy projektowaniu.
Rozważmy rozciąganie pręta kołowego o długości , siłą osiową o ciężarze własnym i stałym przekroju . Siła ciężkości pręta spowodowana jest jego masą mianowicie:
Wprowadzimy jeszcze pojęcie ciężaru właściwego :
gdzie: - przyspieszenie ziemskie - objętość pręta - pole przekroju preta
Z pręta myślowo wytnijmy walec o wysokości oddalony o wartość od górnego krańca pręta. Wycinek ten rozciągany jest siłą oraz siłą ciężkości pręta o długości a więc .
Naprężenia wywołane siłą oraz siłą ciężkości wyraża się wzorem:
Zgodnie z prawem Hooke'a odkształcenia są równe:
Wydłużenie wycinka zgodnie ze wzorem wynosi więc wydłużenie całkowite pręta obliczamy ze wzoru:
Po podstawieniu do wzoru zależności na odkształcenia otrzymujemy:
Ponieważ to ostatecznie otrzymuje się:
Zgodnie ze wzorem wynika że naprężenia w pręcie liniowo wzrastają od wartości do wartości maksymalnej . Zgodnie ze wzorem naprężenia maksymalne nie mogą przekroczyć naprężeń dopuszczalnych dlatego oblicza się średnicę minimalną w miejscu największych naprężeń aby spełnić ten warunek. Natomiast naprężenia w dalszej części pręta są mniejsze więc ten warunek będzie spełniony z niepotrzebnym i kosztownym nadmiarem. Dlatego aby zaoszczędzić materiał i zniwelować koszty dobiera się taki kształt pręta aby naprężenia na całej długości pręta były stałe i nie przekraczały naprężeń dopuszczalnych . Taki pręt w którym każdy przekrój ma takie same naprężenia nazywa się prętem o równomiernej wytrzymałości.
Aby wyznaczyć funkcje kształtu pręta o równomiernej wytrzymałości z uwzględnieniem ciężaru własnego i obciążonego siłą należy najpierw wyznaczyć naprężenia. Ponieważ naprężenia mają być stałe i równe sobie w każdym przekroju, więc wiedząc że naprężenia są najmniejsze w punkcie przyłożenia siły do pręta możemy obliczyć naprężenia:
Myślowo wycinamy element w odległości i potraktować go jako stożek ścięty o wysokości (poprawnie powinno się ten wycinek traktować jako walec lecz dla odróżnienia podstaw przyjmiemy że to jest stożek). Przy przejściu z podstawy o większej powierzchni do podstawy o mniejszej powierzchni siła osiowa (normalna) zmniejsza swą wartość o ciężar wycinka mianowicie: , natomiast przekrój zmniejszy się o .
Wypiszmy równanie równowagi dla wycinka pręta gdzie
Stosunek przyrostu siły osiowej do przyrostu pola przekroju prostopadłego do osi pręta musi być równy naprężeniom.
Po rozdzieleniu zmiennych.
Po scałkowaniu.
Stałą całkowania wyznaczamy z warunków brzegowych, mianowicie dla
Wstawiając stałą całkowania do wzoru otrzymujemy:
Wzór określa pole powierzchni przekroju poprzecznego w zależności od odległości od końca pręta. Przy założeniu że przekrojem jest koło można wyznaczyć średnicę (promień) pręta w danym przekroju. Wykonanie takiego pręta na pewno było by kłopotliwe i kosztowne dlatego stosuje się pręty o przekrojach stopniowych (połączenie kilku prętów o stałej powierzchni przekroju, która co pewną odległość zmienia swą powierzchnię w sposób skokowy).
Układy statycznie wyznaczalne
Układ jest statycznie wyznaczalny gdy liczba niewiadomych (sił) jest równa liczbie równań równowagi. Swobodne ciało czyli na które nie nałożono żadnych więzów w przestrzeni trójwymiarowej (3D), posiada sześć stopni swobody: trzy translacyjne wzdłuż każdej z osi układu współrzędnych oraz trzy obrotowe wokół każdej z osi układu współrzędnych . Ciało swobodne na płaszczyźnie (2D) posiada trzy stopnie swobody: dwa translacyjne wzdłuż osi układu współrzędnych oraz jeden obrotowy wokół osi prostopadłej do osi . Swobodny punkt materialny w przestrzeni trójwymiarowej posiada trzy stopnie swobody mianowicie tylko trzy translacyjne wzdłuż każdej z osi układu współrzędnych a nie posiada możliwości obrotu. Swobodny punkt materialny na płaszczyźnie posiada dwa stopnie swobody, translacyjne wzdłuż osi . Swobodny układ dwóch punktów materialnych w przestrzeni trójwymiarowej posiada pięć stopni swobody: trzy translacyjne wzdłuż każdej z osi układu współrzędnych, oraz dwa obrotowe wokół osi prostopadłych do prostej poprowadzonej przez te dwa punkty. Swobodny układ dwóch punktów materialnych na płaszczyźnie posiada trzy stopnie swobody: dwa translacyjne wzdłuż osi układu współrzędnych oraz jeden obrotowy wokół osi .
Z powyższego nasuwa się pytanie dlaczego swobodny punkt materialny w przestrzeni trójwymiarowej posiada tylko trzy stopnie swobody translacyjne natomiast nie posiada możliwości obrotu jak ciało sztywne (co najmniej trzy punkty nie leżące na jednej prostej)? Otóż punkt materialny może się obracać lecz nie jesteśmy stanie określić o ile się obrócił, powodem tego są jego rozmiary oraz brak dodatkowego punktu odniesienia. Przy układzie dwóch punktów mamy możliwość określenia o ile obróciło się dane ciało gdy obrót następuje wokół osi prostopadłych do linii łączącej te punkty, natomiast nie możemy określić o ile obróci się układ jeśli obrót nastąpi wzdłuż osi łączącej dane dwa punkty.
Pewną liczbę stopni swobody możemy odebrać (zmniejszyć) po przez nałożenie na ciało więzów. Co spowoduje że układ materialny będzie mógł poruszać się ze zmniejszoną liczbą ruchów a w granicznym przypadku gdy odbierzemy wszystkie stopnie swobody ciało stanie się nieruchome. Do najważniejszych więzów na płaszczyźnie w statyce oraz wytrzymałości materiałów zaliczamy:
WięzyRysunekNazwaOpisZamurowanieOdbiera wszystkie stopnie swobody, ciało pozostaje w spoczynku.Podpora przegubowa stałaOdbiera wszystkie możliwości ruchu translacyjnego a pozostawia możliwość obrotu.Podpora przegubowa przesuwnaOdbiera możliwość ruchu translacyjnego tylko wzdłuż jednej osi, natomiast pozostawia możliwość ruchu wzdłuż osi prostopadłej oraz możliwość obrotu.PrzegubŁączy dwa układy materialne po przez odebranie możliwości ruchu translacyjnego względem siebie natomiast pozostawia możliwość obrotu.Na czerwono zaznaczono reakcje więzów natomiast na zielono możliwe ruchy (stopnie swobody) jakie może otrzymać układ z danym ograniczeniem.
Tok postępowania przy rozwiązywaniu układów statycznie wyznaczalnych najlepiej omówić na przykładowych zadaniach, natomiast teraz zostanie omówiony jeden przykład pręta prostego do którego zostały przyłożone siły osiowe: Sporządzić wykres naprężeń normalnych oraz obliczyć całkowite wydłużenie pręta zamurowanego na którego działają siły.
Na pierwszym rysunku widzimy pręt osiowy stopniowany (jeden stopień) którego z jednej strony zamurowano oraz przyłożono trzy siły. Najpierw musimy wyznaczyć reakcję więzów (w tym przypadku zamurowania) posłużymy się równaniem równowagi, ponieważ ciało jest zamurowane to nie może się przemieszczać więc suma rzutów sił na oś musi być równa zero
Na rysunku wstępnie zaznaczono reakcję zgodnie z osią lecz jest to obojętne ponieważ gdybyśmy zaznaczyli tą siłę w przeciwnym kierunku to równanie równowagi by było by następujące :
Minus oznacza że siła ma przeciwny zwrot niż zaznaczyliśmy, więc wstępne wybranie kierunku reakcji jest dowolne. Następnym krokiem po wyznaczeniu reakcji więzów jest myślowe przecięcie pręta. Minimalna ilość przecięć jakich musimy dokonać jest uzależniona od liczby sił zewnętrznych oraz od reakcji więzów lecz nie ma ograniczenia ze względu na maksymalną liczbę, możemy zrobić dowolnie dużo przecięć lecz będą one zbędne. Pierwsze myślowe przecięcie dokonujemy na drugim rysunku między reakcją zamurowania a siłą . Po myślowym przecięciu musimy wyznaczyć siły wewnętrzne które zostały uwidocznione po owym przecięciu. Ponieważ pręt się nie przemieszcza to i po myślowym przecięciu nie może więc suma rzutów sił na oś musi być równa zero
W ten sposób wyznaczyliśmy wartość siły wewnętrznej w przedziale . W analogiczny sposób postępujemy z następnymi przecięciami. Dla przejrzystości obliczenia i wyniki można zamieszczać w tabeli: {|border=1| |- !Przedział !AB !BC !CD !DE |- |Obliczenia
|Wartość siły Wewnętrznej
Otrzymane wyniki prezentujemy w formie wykresu ostatni rysunek. Ponieważ część pręta jest ściskana, a część rozciągana to na wykresie musimy zaznaczyć po przez część rozciąganą a część ściskaną. Ze względów historycznych wartość ściskaną odkłada się powyżej osi, natomiast wartość rozciąganą odkłada się poniżej osi. Po wyznaczeniu siły wewnętrznej normalnej możemy wyznaczyć naprężenia normalne ze wzoru a następnie odkształcenie ze wzoru . Gdy znamy odkształcenia poszczególnych części pręta możemy obliczyć ich wydłużenia ze wzoru . Dla obliczeń przyjmiemy że prektój pręta jest kwadratem oraz: - stal
- pole przekroju przedziału - pole przekroju przedziału
Obliczenia dla przejrzystości możemy zamieścić w tabeli: {|border=1| |- ! ! - naprężenia ! - odkształcenia ! - wydłużenie |- |Wzór ! !
aby wyznaczyć całkowite przemieszczenie końca pręta należy dodać poszczególne przemieszczenia:
Odp. Pręt zostanie rozciągnięty o Należy jednak zaznaczyć że część zostanie ściśnięta dlatego w obliczeniach pojawia się znak minus.
Układy statycznie niewyznaczalne Układ jest statycznie niewyznaczalny gdy liczba niewiadomych (sił) jest większa od liczby równań równowagi. Do rozwiązania takich przypadków musimy wykorzystać dodatkowe równania pochodzące od wywołanych odkształceń układu. Gdy dla układu jesteśmy wstanie napisać trzy równania równowagi a niewiadomych sił i reakcji są cztery niewiadome to taki układ nazywamy Układem statycznie jednokrotnie niewyznaczalny, natomiast jeśli byłoby pięć niewiadomych to wtedy nazywamy Układem statycznie dwukrotnie niewyznaczalny. Aby rozwiązać układy statycznie niewyznaczalne należy wyznaczyć warunki: równowagi, geometryczne i fizyczne. Tok postępowania przy rozwiązywaniu układów statycznie niewyznaczalnych przeprowadzimy na konkretnych przypadkach.
Wyznacz siły działające na pręty . Pręty przytwierdzone są do sufitu na podporach przegubowych stałych, a ich drugi koniec do nieważkiej i sztywnej platformy. Pręty mają długość oraz sztywność , natomiast odległość między nimi wynosi . Do platformy przyłożono siłę jak to pokazano .