Jak już się osobiście przekonałeś, ludzki umysł nie jest zbyt dobrze przygotowany do zmierzenia się z kwestiami prawdopodobieństwa. Bez względu na inteligencję, wciąż padamy ofiarą własnych ograniczeń. To dlatego, że wybujały sentymentalizm jest nam dalece bardziej atrakcyjny niż racjonalizm. Nieopisany zachwyt nad dziełem sztuki, czy stan zakochania nie powinny jednak umniejszać modelu naukowego jako najbardziej użytecznego w kwestii poznania otaczającego nas i przecież wciąż tajemniczego świata. 

Coś takiego jak obiektywna prawda, prawdopodobnie zawiera w sobie mnóstwo sprzeczności. Dlatego nadawanie pierwszeństwa jakiejkolwiek ideologii politycznej wydaje się mało racjonalne, któż bowiem ma mieć całkowitą rację? A jeśli dodatkowo za tymi ideologiami stoją nieświadomi własnych ograniczeń pod względem poznawczym ludzie? Podobnie medycyna alternatywna czy ludzie twierdzący, że mają kontakt ze zmarłymi. Dlaczegóż miałbym deprecjonować to, że kontakt ze zmarłym rodzicem, a właściwie z wyobrażeniem zmarłego rodzica, jakie pomaga nam stworzyć medium przy pomocy odpowiednio użytego języka, przynosi komuś ulgę i ukojenie?

W Stanach Zjednoczonych istnieje ośrodek stworzony przez autora słynnej książki Życie po życiu, dr Raymonda Moody'ego, który prowadzi terapie z ludźmi, którzy stracili swoich bliskich. Dr Moody opisuje to w jednej ze swoich książek i polega to na tym, że wywołuje się u ludzi wizje zmarłych przy pomocy wpatrywania się w zwierciadło i całej tajemniczej otoczki. Wracając do dr Moody'ego, w swoich książkach wydaje się być uczciwym twierdząc, że nie ma od dowodów na istnienie życia po śmierci, ale jego działalność przynosi niewątpliwą ulgę jego klientom.

Tak właśnie rozumuje większość ludzi. Jeżeli należysz do nich, otwórz proszę swój umysł na wyjaśnienia, których chciałbym Ci dostarczyć. Być może obawiasz się o własne poglądy i są one Tobie bardzo cenne. Wierzę jednak, że jako osoba zainteresowana mentalizmem i znająca się nieco na psychologii, dasz mi szansę. Twoje objaśnienie danego zjawiska może być jak najbardziej prawdziwe. Ja tego nie podważam i na pewno nie śmiem atakować. Po prostu wyobraź sobie, że chowasz je w jakiejś bezpiecznej, mentalnej szufladzie w Twoim umyśle. Są tam bezpiecznie i możesz do nich wrócić w każdej chwili. Teraz przyjrzyj się ze mną innym możliwym wyjaśnieniom, ot tak, z czystej ludzkiej ciekawości. Kiedy je poznasz, zdecydujesz, które są bardziej wartościowe. Twój wybór. 

Co jest bardziej prawdopodobne: że osoba wygłaszająca nadzwyczajne twierdzenie myli się, czy to, że stwierdzenie jej jest prawdziwe? Nadzwyczajne twierdzenia wymagają nadzwyczajnych dowodów, inaczej prowadzą co najwyżej do nadzwyczajnych przeświadczeń. Weź proszę pod uwagę fakt, że głębia osobistego doświadczenia rzeczy nadzwyczajnej, czyli np. Boga, nie stanowi o jej prawdziwości. To może świadczyć najwyżej o sile wiary w to zjawisko bez dowodów i nie masz prawy wymagać od kogoś o innych poglądach, żeby udowadniał Ci, że się mylisz. To właśnie dowodzenie negatywne. 

Efekt potwierdzenia

Pozwól jednak, że zagłębię się dalej w ludzką naturę i pokażę Ci coś, czego być może już byłeś świadomy. Podejmowaniu decyzji towarzyszy bardzo dobrze zbadana tendencja, zwana efektem potwierdzenia. Jest to otwarta furtka do ludzkiego umysłu dla mentalisty lub kogoś, kto chce kontrolować czyjeś zachowanie. W skrócie efekt potwierdzenia polega na tym, że gdy ktoś będzie mieć jakąś hipotezę na temat dowolnego zjawiska, nieświadomie będzie działać potem tak, żeby potwierdzić swoją hipotezę, uparcie ignorując fakty do niej nie pasujące.

Zademonstruję Ci typowe doświadczenie, jakie psychologowie przeprowadzają w tym zakresie, pokazując w pełnej krasie działanie efektu potwierdzenia. Wyobraź sobie, że słyszałeś o Monice, że jest ekstrawertyczką. Aby się przekonać, czy to prawda, chcesz zadać jej kilka prostych pytań, np. takich, które wymagają odpowiedzi “tak” lub “nie”. Jakie pytania mógłbyś zadać? Ponieważ w Twoim umyśle zasiana została hipoteza o tym, że Monika jest ekstrawertyczką, będziesz celował prawdopodobnie w pytania typu: czy lubisz towarzystwo innych ludzi? Działając w ten sposób nieświadomie utwierdzisz się w przekonaniu, że Monika ma ekstrawertyczne usposobienie. 

Eksperymenty tego typu polegają na przedstawieniu dwóm grupom ludzi przeciwstawnych opisów jednej i tej samej osoby i poproszenie ich o zadanie jej pytań, które mają zrewidować te opisy. Aby nadać eksperymentowi smaku, często prosi się badanych, aby zadawali pytania typu tak/nie lub prosi się opisywaną osobę, aby odpowiadała na wszystko “tak” itp. Niezmiennie od warunków eksperymentu, większość ludzi zadaje pytania w ten sposób, że utwierdzają się w pierwotnym przekonaniu i opinie dwóch grup o tej samej osobie będą odmienne. 

Bardziej znamienny przykład przedstawił Derren Brown w swojej książce Sztuczki umysłuBrown, D. "Sztuczki umysłu." (2008).. Wyobraź sobie cztery karty wydrukowane w taki sposób, że po jednej stronie znajduje się cyfra a po drugiej litera. Karty są rozłożone w przypadkowy sposób, np. tak: 

A D 3 7

Teraz wychodzimy z hipotezą, która może być prawdziwa, ale nie musi: jeżeli z jednej strony karty znajduje się litera A, to z drugiej musi być 3. Jasno to opisałem? Które karty należy odwrócić, aby zrewidować prawdziwość tej hipotezy? Gdy zrozumiesz na tym przykładzie, w jaki sposób działa ludzki umysł, będziesz świadom dlaczego ludzie tak łatwo ulegają dziwnym ideologiom i wierzą w niewiarygodne rzeczy.  Większość ludzi w odpowiedzi na tę zagadkę odpowie, że należy odwrócić kartę A lub A i 3. Odwrócenie karty A ma sens, nasza hipoteza mówi przecież o tym, że jeżeli z jednej strony mamy A, to z drugiej na bank jest 3. Możemy też odwrócić kartę z cyfrą 7 - jeśli z drugiej strony będzie A, to nasza hipoteza jest błędna. A co nam daje odwrócenie karty z cyfrą 3? Nic. Nie zrewiduje to hipotezy, która mówi, że jeśli z jednej strony jest A, to z drugiej 3. Równie dobrze może tam być B czy D. Gdy odwrócisz kartę z 7 i na odwrocie będzie A - hipoteza jest obalona. Ale jeśli będzie tam inna litera, to potwierdzi to naszą tezę. 

Dokładnie tutaj tkwi subtelna różnica między spojrzeniem naukowym a pseudonaukowym, prawie nikt nie wybierze do zrewidowania hipotezy o kartach tej z numerem 7, przez naszą silną tendencję wynikającą z efektu potwierdzenia. Nieświadomie większość będzie chcieć tę hipotezę potwierdzić. 

Przytoczę Ci jeszcze wyniki eksperymentu przeprowadzonego na studentach, którzy są zawsze wdzięcznym obiektem badań. W klasycznym eksperymencie wzięły udział dwie grupy tych młodych ludzi, z których każda miała odmienne, ugruntowane poglądy na temat kary śmierci - jedni byli za, drudzy przeciw. Obydwu grupom udostępniono dwa opracowania na temat skuteczności kary śmierci w zmniejszaniu przestępczości, przy czym jedno z nich wyraźnie potwierdzało tę skuteczność, a drugie przeciwnie. Studentów poproszono o ocenę tych opracowań.  Jak sądzisz, które z nich grupy oceniały jako lepiej opracowane, bardziej przekonujące? Oczywiście te, które potwierdzały ich wcześniejsze poglądy i przypuszczenia. Wystarczy, że posiadamy tylko zalążek poglądów, mgliste wyobrażenie o czymkolwiek, które przecież można nam bardzo łatwo zasiać w umyśle, a przestajemy być bezstronni wobec tego. Spojrzenie obiektywne praktycznie przestaje być wtedy możliwe. Możemy już tylko właściwie utwierdzać się coraz mocniej w tych przekonaniach i wszystko dzieje się nieświadomie, co tylko pogarsza sprawę. Z tego samego powodu wszelkie dyskusje bywają bezowocne i prowadzą jedynie do utwierdzenia stron we własnych opiniach. Być może doświadczyłeś tego na własnej skórze, próbując kogoś do czegoś przekonać. 

Nad efektem potwierdzenia prowadzi się sporo doświadczeń i czasem dochodzi się w nich do zaskakujących wniosków. Np. niedawno zauważono, że przedstawiając poglądy za pomocą nieczytelnej czcionki, można nieco znieść skutki efektu potwierdzenia. Ponieważ co sprytniejsze grupy np. związane z kampaniami politycznymi wykorzystują chętnie wyniki badań tego typu w praktyce, należy spodziewać się wzrostu ulotek z nieczytelnym pismem opisujących wrogie obozy polityczne.  Jeżeliby spojrzeć na skrajne przykłady skutków efektu potwierdzenia, dojdziemy do fanatyzmu i fundamentalizmu. Wtedy wybiórcze myślenie i umysłowy filtr działają nader sprawnie, usuwając z pola widzenia takiej osoby wszelkie fakty niezgodne z jej przekonaniami, które mogą stać się trwałym elementem jej tożsamości. Czasem przyjmie to formę błędnego koła i taka zaślepiona osoba nie dostrzeże tautologii w tak oczywistych sprawach dla dociekliwych sceptyków, jak pytanie o biblię. Wyznawca stwierdzi, że biblia to Słowo Boże i dlatego w nią wierzy. Zapytany potem dlaczego wierzy w Boga stwierdzi, że dlatego, iż biblia o nim mówi. Albo nieco subtelniej, zapytany czemu wierzy oznajmi pewnie: ponieważ doświadczam osobistej więzi z Bogiem. I dalej, w odpowiedzi na to, skąd ma pewność, że nie oszukuje samego siebie: bo wiem, że to prawda, itd. 

Właśnie tak wygląda rozumowanie wyznawców “prawdziwych” religii, którego oni uparcie nie dostrzegają. Zresztą nie tylko religii ale dowolnej ideologii czy przekonania. Potrzeba naprawdę wielkiej odwagi, aby przezwyciężyć wybiórczy charakter własnej ideologii i często może się to wiązać z przykrymi przeżyciami psychicznymi. Nasza tożsamość jest formowana także przez to, w co wierzymy, dlatego nie potrafimy skorygować własnych poglądów i łatwiej nam ignorować fakty. Zostawmy jednak śliski temat religii i przejdźmy do nieco bardziej interesujących rzeczy. 

Niesamowite zbiegi okoliczności Jeśli zgromadzisz pewną grupę osób, będziesz mógł z pewnym prawdopodobieństwem określić, że dwie z nich mają urodziny tego samego dnia. Ile to musi być osób, jak sądzisz? Np. gdy mówimy o prawdopodobieństwie rzędu 50%? Prawidłowa odpowiedź to zaledwie dwadzieścia trzy osoby. Przy trzydziestu szansa, że dwie z nich mają urodziny tego samego dnia wynosi 70%. Myślałeś, że potrzeba znacznie większej liczby, prawda? Haczyk tkwi w tym, że mowa jest tylko o zbieżności jakichkolwiek urodzin, nie mówimy o konkretnej dacie. Jeżeli coś wydaje się mało realne, niekoniecznie oznacza to, że jest rzadkie. Dlatego pewnie pozornie nadzwyczajne zjawiska można łatwo wyjaśnić odnosząc się do matematyki i statystyki.