Im większe kłamstwo, tym ludzie łatwiej w nie uwierzą. Joseph Goebbels

Przykład kłamstwa: kłamstwo w obliczu Boga Poranną medytację wypełniły nieznośne myśli o skradzionych pieniądzach. Nawet nie była to duża suma, może kilkaset złotych, z dwieście albo trzysta. To raczej sam fakt kradzieży, który jest pogwałceniem szóstego przykazania bożego, windował znaczenie tego wydarzenia w powszechnej świadomości zgromadzenia. Kucharki od świtu mogły plotkować w nieskończoność i debatować nad czystym złem, które to zabrało pieniądze przeznaczone na odnowienie starego, kruszącego się pomnika naszego patrona, św. Eliasza. Jak przypuszczałem, czyste zło w ich mniemaniu przybierało postać Michała. Ten jednak zabrał może dziesięć złotych, które w dodatku chciał przeznaczyć na cel znacznie szczytniejszy, niż remont starej rzeźby. Czekałem długo na godzinę, w której kościelny zwykle zjawiał się w kaplicy, klękał niezdarnie i maszerował wprost do zakrystii. Czasem zastanawiałem się, co on tam robi tak wcześnie, ale jakoś szczególnie mnie to nie interesowało. Miałem przeczucie, że to on maczał palce w kradzieży. Może chciał pogrążyć Michała? A może po prostu zgubiła go chciwość. Chciałem sprawdzić moją hipotezę jak najszybciej. Wkrótce ciszę tego miejsca zakłócił szum przesuwanych, wielkich drzwi i kościelny niezdarnie wgramolił się do kaplicy. Zamykał wrota bardzo powoli, by wydawały jak najsłabszy dźwięk, ale nic to nie pomagało. Dziś nie uklęknął jak zwykle, od razu ruszył w stronę zakrystii. Nie sądziłem, aby dostrzegł moją obecność w ciemnej alkowie, poświęconej archaniołowi Rafałowi. Ruszyłem za nim, gdy tylko zniknął w drzwiach zakrystii. Musiał być bardzo zdziwiony, pociągając głęboki łyk wina mszalnego prosto z butelki i widząc mnie wchodzącego do środka. Prawie się zakrztusił. Próbował coś mamrotać i tłumaczyć się, ale nim zdążył cokolwiek wybąkać, otworzyłem szafkę, wyjąłem szklankę, w której jeden z proboszczów dziwnym zwyczajem zbierał guziki, jakie regularnie wyrywał z szat liturgicznych, i nalałem sobie trochę wina, wyrywając mu butelkę z rąk. Jego wielkie oczy nie mogły pojąć, co się właśnie stało. Celowo zrobiłem ten trik. Nie chciałem, by jakieś zbędne emocje zakłóciły moją próbę wykrycia, czy kościelny okłamie mnie w sprawie kradzieży. Gdy zobaczył, że też piję sobie kwaśne, mszalne wino, jego poczucie winy z tego powodu powinno się zmniejszyć. Wytrąciło go to też trochę z równowagi, dzięki czemu miałem większe szanse, że popełni jakiś widoczny błąd, jeśli spróbuje mnie okłamać w sprawie kradzieży.  - Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus - przerwałem milczenie tradycyjnym, chrześcijańskim powitaniem.  - Na wieki wieków. - Odpowiedział automatycznie, wciąż nie kryjąc zdziwienia. Pociągnąłem kolejny łyk, opróżniając szklankę i nie spuszczając z niej wzroku dodałem: - Dziękujemy ci Panie za te dary… - Po tych słowach wreszcie się ocknął, a jego twarz przybrała naturalny, rozluźniony wyraz. Wciąż jednak nie wiedział, co dalej robić. Stał jak zahipnotyzowany.  - Krążą plotki, że byłeś w refektarzu tamtej nocy, gdy zniknęły pieniądze. - Kątem oka przyglądałem się jego reakcjom. Wziął głęboki oddech. - Ja… - liczyłem na to, że będzie bardzo rozkojarzony po moim dziwnym zachowaniu i po prostu przyzna się.  - Wiem, że Michał nie wziął tych pieniędzy. - Kontynuowałem. - Przełknął ślinę. Wydawało mi się, że rozszerzyły się jego źrenice, ale mogła to być reakcja na półmrok panujący w zakrystii. Zaczął też nerwowo mrugać. Nie był bardzo skory do słownej odpowiedzi, więc musiałem polegać na pozawerbalnej. - Uskładaliśmy prawie tysiąc złotych. Chcieliśmy odnowić pomnik świętego Eliasza i wspomóc biedne dzieciaki od „muminków”. - Skłamałem, by spróbować zwiększyć jego ewentualne poczucie winy. Zaraz po słowach “tysiąc złotych” zmarszczył brwi, jakby się zdziwił, ale już po chwili zakrył tę emocję uniesionymi brwiami zaskoczenia. Czyżby wiedział, ile tam naprawdę było pieniędzy? Czy może zaskoczony był tym, na co pieniądze miały być przeznaczone? Polałem sobie jeszcze trochę wina do szklanki i podałem mu butelkę, porozumiewawczo dając znać, żeby też się napił. Nie odmówił. Stał jednak dalej jak wryty. - Gdybym tylko wiedział, kto to zrobił. Udałoby mi się to odwrócić. Jeśli przeor dowie się, że to ty ukradłeś pieniądze, na pewno zwolni cię z funkcji. Staniesz się pośmiewiskiem dla ludzi. - Nie miałem pojęcia, czy to on, ale warto było spróbować. Jego policzki zaróżowiły się delikatnie, być może czuł się winny albo po prostu alkohol zaczął działać. - Nie ojcze, ja tego nie ukradłem. - Wreszcie otrząsnął się i coś powiedział. Oddychał szybko, z czoła otarł rękawem kroplę potu. Prawie wylał trochę wina z butelki, czyniąc ten gest. - Nikt cię nie oskarża. Ja się tylko zastanawiam. - Widziałem, że silne emocje nim targają. Może alkohol sprawi, że się wygada? Jeśli to rzeczywiście on ukradł. Musiałem to przemyśleć. Opróżniłem jeszcze butelkę wina i wyszedłem z pustą na środek kaplicy, zostawiając kościelnego sam na sam ze sobą. Nie zwracałem uwagi na braci modlących się i wpatrujących we mnie, zmierzającego do wyjścia. Byłem zbyt zajęty myśleniem.

Kłamca czuje się winny Jedną z powszechnych emocji, wywoływanych przez kłamanie, jest poczucie winyEkman, Paul. Klamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce, nalzenstwie. Wydawnictwo, 1997.. Z pewnością większość z nas zdaje sobie sprawę, jak wygląda poczucie winy. Tylko nielicznym osobom, cierpiącym na antyspołeczne zaburzenie osobowości, poczucie winy jest obce. Możemy je odczuwać, gdy zrobimy coś, godnego pogardy i pożałowania. Tyczy się to różnych zachowań, które nie są społecznie akceptowane. Ponieważ nasza kultura przywiązuje dużą wagę do zaufania i szczerości, kłamstwo znajduje się właśnie na liście tych rzeczy, które wywołują poczucie winy.  Większość czynów, przez które decydujemy się kłamać, także jest na liście spraw społecznie nieakceptowanych. Dlatego poczucie winy możemy odczuwać po popełnieniu czegoś oraz dodatkowo przy skłamaniu na ten temat. Te dwa rodzaje poczucia winy nie zawsze pojawiają się jednocześnie podczas kłamania. 

W pewnych przypadkach jednak nawet nieakceptowane społecznie czyny nie muszą przyczyniać się do wystąpienia poczucia winy. Ponieważ jesteśmy skonstruowani tak, że dążymy do ukarania sprawców niegodziwych czynów, możemy wręcz odczuwać satysfakcję, gdy np. okradniemy złodzieja. Jednocześnie jednak możemy czuć się winni, jeśli z tego powodu skłamiemy np. policji. Ekstremalnym przykładem jest bohater powieści Demony dobrego Dextera, znany też z popularnego serialu Dexter. Jest on seryjnym mordercą, ale ponieważ zabija tylko innych seryjnych morderców, większość ludzi odbiera go jako bohatera pozytywnego.

Samo poczucie winy, podobnie jak pozostałe emocje, które wiążą się z kłamaniem, pojawia się u różnych ludzi z różnym nasileniem. W niektórych przypadkach nie występuje w ogóle, w innych jest bardzo silne, przez co kłamiący nie kłamie efektywnie i mogą pojawić się u niego przecieki wskazujące jego kłamstwo. Bardzo silne poczucie winy dotyka poczucia własnej wartości, w związku z czym może być odczuwane jako wielki, psychologiczny ból. W takim przypadku istnieje szansa, że kłamiący przyzna się do oszustwa, by ten ból złagodzić. 

Kłamiąc pierwszy raz w jakiejś kwestii, niekoniecznie potrafimy oszacować przyszłą wielkość poczucia winy związanego z kłamstwem. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, jak bardzo źle będziemy się czuć, widząc np. osobę, która zostaje niesłusznie oskarżona przez nasze kłamstwo lub zamiast nas, ewentualnie słysząc wyrazy wdzięczności od kogoś okłamywanego. Po pewnym czasie utrzymywania kłamstwa wzrasta też potrzeba, by kłamać częściej i więcej, czego kłamiący nie zawsze są w stanie przewidzieć. U zdrowych ludzi takie sytuacje są źródłem poczucia winy. Tylko w niektórych przypadkach kłamca czerpie radość z okłamywania, ale tą emocją zajmiemy się trochę później. 

Warto odróżnić tutaj poczucie winy od wstydu, które są podobne, ale nie identyczne. Znajomość tej różnicy jest przydatna z punktu widzenia wykrywania kłamstwa. Poczucie winy pojawia się w sytuacjach, które nie wymagają oceny osób trzecich. Nikt nie musi wiedzieć o tym, co zrobiliśmy, prócz nas samych. To wystarczy, byśmy odczuwali poczucie winy. Z kolei w przypadku, gdy inni ludzie widzą nasze działania, może pojawić się wstyd. To z tego względu kłamiący odczuwając te dwie emocje, może być targany sprzecznymi motywami, kierującymi go do odmiennych zachowań. Poczucie winy będzie motorem chęci wyznania ukrywanej prawdy, lęk przed wstydem, czy po prosu chęć zaoszczędzenia go sobie, z kolei będzie powstrzymywać przed tym.  Wychowywanie wydaje się mieć znaczny wpływ na to, w jaki sposób odczuwamy wstyd oraz poczucie winy, aczkolwiek brakuje przekonujących dowodów na to, że wmawianie dzieciom, iż kłamstwo jest wielkim grzechem, zwiększa ich późniejsze poczucie winy w tej sferze. 

Podczas gdy poczucie winy związane z kłamaniem oraz wstyd zwykle wydają się być bardzo silne, u wielu ludzi nie pojawiają się w ogóle. Gdy mamy do czynienia z brakiem poczucia winy przy negatywnych czynach, jest to silna oznaka antyspołecznego zaburzenia osobowości, psychopatii. Nie jest to jednoznaczny, ostateczny symptom, więc profilaktycznie nigdy nie ulegaj pokusie, aby na tej podstawie wyrokować o tym czy ktoś jest psychopatą. Nie potwierdzono, czy symptom ten pojawia się wskutek specyficznego wychowania i przeżyć w dzieciństwie, czy też raczej ma charakter wrodzony. Prawdopodobnie, zgodnie z prawem Galtona, te dwie przyczyny są powiązane i wiele osób ma jakiś mały, dziedziczony potencjał zmniejszonego poczucia winy, który ujawnia się lub nie ujawnia dopiero jako efekt traumatycznych przeżyć z dzieciństwa lub tzw. czarnej pedagogiki. Pewnym jest natomiast, że kłamiący psychopata nie doświadcza uczuć, o których mówimy. Oszukując nie boi, się ani nie ma poczucia winy, dlatego nie można oczekiwać przecieków kłamstwa w tych emocjach u osób z antyspołecznym zaburzeniem osobowości. 

Najsilniejsze poczucie winy odczuwamy, kłamiąc osobom, które przynależą do naszych grup społecznych. Jednym z czynników, który spaja grupy są podobne systemy wartości. Oszukując ludzi, którzy wyznają inne od naszego systemy wartości, poczucie winy jest znacznie mniejsze. Podobnie oszukując ludzi, którzy uznawani są w naszej grupie społecznej jako osoby negatywne, np. krzywdzące, odczuwamy znacznie słabsze poczucie winy. Terrorysta, który wierzył, że działa w imię boga, nie będzie odczuwał winy, kłamiąc przed ludźmi, którzy go schwytali. 

Nawet w obrębie grup społecznych różnica w poglądach może stanowić warunek redukujący poziom poczucia winy. Mężczyzna okłamujący swoją partnerkę o romansie, może nie czuć się winny, jeśli jest ona w sprawach seksu oziębła i pruderyjna. 

Kłamca czuje się związany z grupą społeczną, do której przynależy, dlatego jego poczucie winy jest mniejsze, gdy oszukuje wroga. Złodzieje nie mają poczucia winy, gdy nie oszukują innych złodziei (patrz kodeks honorowy złodzieja), zamachowiec nie czuje się winny, próbując zabić polityka, szpieg bez skrupułów zwodzi obywateli szpiegowanego państwa. Okłamywanie przeciwnika, czy też osoby uznawanej za złą, jest moralnie akceptowane, dlatego odczuwamy mniejsze poczucie winy, oszukując ludzi o odmiennych od naszego systemach wartości. Co prawda w wielu przypadkach poczucie winy jest małe także wtedy, gdy okłamujemy nawet członków własnych grup społecznych o tych samych systemach wartości. Są to głównie kłamstwa altruistyczne. Wtedy oszustwo wydaje się też być usprawiedliwione, przez ewentualne szkody, jakie okłamywanemu mogłaby wyrządzić znajomość prawdy. Przykładów można doszukiwać się zwłaszcza w sztuce lekarskiej, żeby wspomnieć tylko o efekcie placebo, nawet jeśli problem ten tylko luźno powiązany jest z zagadnieniem kłamstwa. Także lekarze czy pielęgniarki, które okłamują pacjentów w dobrej wierze i z myślą o ich korzyściach, nie obarczają się poczuciem winy.