Wstęp do wstępu Zwieńczeniem tego kursu są dalsze rozważania o przemienności w grupach, ale już trochę szersze – tym razem o przemienności także w tych grupach, które nie są całkiem przemienne.
Grupy nieprzemienne są dziedziną znacznie bogatszą i w praktyce termin „teoria grup” oznacza właśnie w domyśle teorię grup ogólnych (Gr) – niekoniecznie przemiennych i zazwyczaj nieprzemiennych. Po około dwustu latach ta dziedzina algebry dalej jest aktywnie badana, także w przypadku skończonym. Przez to nie da się jej zamknąć w krótkim kursiku zrozumiałym dla licealisty, tak jak to można zrobić – przynajmniej w przypadku skończenie generowanym – dla grup przemiennych. Ten tekst skupia się na omówieniu najważniejszych różnic między tymi teoriami i na wspomnieniu najważniejszych pojęć, które pojawiają się w tym szerszym kontekście. Ma to zapobiec różnym niemiłym niespodziankom, rozczarowaniom i nieporozumieniom. Opisano tutaj, co się zmienić nie musi, a co musi i jak bardzo może się zmienić.
Resztki przemienności w centrum
Co to dokładnie znaczy, że grupa jest nieprzemienna? Jak źle może być? Prawo Murphy’ego każe przygotować się na najgorsze, ale na szczęście nie jest maksymalnie źle; parafrazując Einsteina: grupy nieprzemienne są wyrafinowane, ale nie są złośliwe. Nieprzemienność oznacza tylko, że nie każda para elementów komutuje. Oznacza to negację dużej kwantyfikacji: ¬(∀a,b∈G: ab = ba). Zgodnie z regułami („prawami”) de Morgana dla kwantyfikatorów – można je „wcisnąć” pod kwantyfikator, jeśli się go odwróci; zatem ∃a,b∈G: ab ≠ ba. Zatem żeby grupa była nieprzemienna, wystarczy istnienie choć jednej pary niekomutujących elementów. Bynajmniej nie oznacza to, że żadna para nie komutuje; taka „bezprzemienność” jest wewnętrznie sprzeczna; nie ma w niej warunku różności tych elementów, przez co twierdzi, że w szczególności aa ≠ aa. Zdanie to można minimalnie osłabić, zmieniając zakres kwantyfikacji na a ≠ b. Tylko że nawet taki postulat maksymalnej nieprzemienności byłby sprzeczny z jednym z aksjomatów definiujących grupę, jakim jest istnienie elementu neutralnego – który to musi komutować ze wszystkim (ae = ea ∀a∈G).
Widać więc, że spośród wszystkich par elementów grupy (par nieuporządkowanych; tzw. dubletów) – których jest (#G po 2) = #G·(#G–1)/2 – par komutujących jest co najmniej dwa razy tyle, ile wynosi rząd grupy, minus jeden, dla wykluczenia powtórzenia: (2·#G–1). Jest tak za sprawą zwrotności komutacji oraz istnienia elementu neutralnego, który komutuje ze wszystkim. Pojawia się naturalne pytanie: czy tych par komutujących może być więcej? Pytając bardzo odważnie i optymistycznie: czy są może elementy podobne do neutralnego, komutujące ze wszystkim? Odpowiedź na oba pytania jest twierdząca. Rozważa się centrum grupy Z(G) – zbiór wszystkich elementów „wszech-przemiennych”, tzn. komutujących ze wszystkim: Z(G) := {z∈G : ∀a∈G za = az}. Literę zet (Z, z) można skojarzyć z niemiecką nazwą (das Zentrum). Nierzadko centrum jest trywialne, np. w najmniejszej grupie nieprzemiennej, jaką jest S3, tak jak dla wszystkich dalszych grup permutacji Sn. Jednak już dla obu nieprzemiennych grup 8-elementowych centra są nietrywialne, dwuelementowe – wśród symetrii kwadratu D8 obrót półpełny (o 180°) komutuje ze wszystkim, tak jak minus jedynka (–1) w tzw. grupie kwaternionów Q8. Czytelnik zaznajomiony z algebrą macierzy mógł słyszeć o macierzach skalarnych As := [sδij], uogólniających macierz jednostkową In – te niezerowe (s ≠ 0) tworzą centrum grupy wszystkich macierzy odwracalnych (nieosobliwych) danego rzędu, GLn(F). Centrum może być zatem nieskończone i w niektórych takich wypadkach nawet równoliczne z całą nieprzemienną grupą, #Z(G) = #G.
W ramach ćwiczenia można sprawdzić, że centrum zawsze jest podgrupą1) Złożenie elementów centralnych również jest elementem centralnym; wynika to z łączności działania: ∀g∈G ag = ga ∧ bg = gb ⇒ (ab)g = a(bg) = a(gb) = (ag)b = (ga)b = g(ab). □ 2) Odwrotność elementu centralnego jest elementem centralnym; dowód znowu opiera się na łączności, ale tym razem również na istnieniu elementu neutralnego: a–1g = a–1g(aa–1) = a–1(ga)a–1 = a–1(ag)a–1 = (a–1a)ga–1 = ga–1. □ Por. dalszy dowód o konsekwencjach komutacji. Stąd nasuwa się nazwa podgrupa centralna, która ma jednak trochę szersze znaczenie – dowolnej podgrupy zawartej w centrum (H ≤ Z(G)). Przykładowo podgrupami centralnymi są też np.: podgrupa trywialna (zawierająca sam element neutralny e), wśród niezerowych macierzy skalarnych – macierze skalarne dodatnie.
Resztki przemienności poza centrum
Podgrupy cykliczne i inne Nasuwają się dalsze pytania – czy to wszystko? Czy tylko centrum jest „wyspą przemienności”, a czy przy trywialnym centrum nic innego nie komutuje? Już chwila namysłu daje odpowiedź negatywną. Otóż wystarczy sobie przypomnieć, że każdy nietrywialny element grupy jest co najmniej rzędu dwa, tzn. a2 ≠ a (inny słowy nie ma tam idempotentów – jest to wykluczone przez aksjomat odwracalności). Każdy nietrywialny element a generuje zatem nietrywialną podgrupę cykliczną ⟨a⟩, która jest przemiennaInnymi słowy: w grupach zawsze zachodzi tzw. przemienność potęgowa. Wynika to wprost z łączności działania, jednak jest to własność istotnie słabsza od łączności. Zachodzi ona dla niektórych działań niełącznych jak np.: iloczyn wektorowy: a×a = 0, co pociąga za sobą zerowość wszystkich wyższych potęg (a×n = 0 ∀n∈ℕ≥2); niełączne działania idempotentne, tj. z własnością a2=a; przykładem jest tu średnia arytmetyczna a*b := (a+b)/2 i inne średnie potęgowe lub szerzej: kwazïarytmetyczne.. Opisywane wcześniej twierdzenie Cauchy’ego stosuje się też do grup nieprzemiennych – istnienie podgrup cyklicznych (a przez to przemiennych) ⟨a⟩ < G jest zagwarantowane, ponieważ dowolny skończony rząd grupy (#G∈ℕ+) ma dzielnik pierwszy (∃p∈ℙ: p|#G).
Następnie: czy może się zdarzyć, że komutują dwa elementy, które jednocześnie są: spoza centrum: a,b ∉ Z(G); kompletnie różne, niebędące swoimi iteracjami, należące do różnych podgrup cyklicznych: ⟨a⟩∩⟨b⟩ = {e}?
Otóż owszem, jest to możliwe; przykładu dostarcza np. kostka Rubika. Obroty dwóch przeciwległych ścian są w niej niezależne od siebie w obydwu znaczeniach tego słowa, są różnymi generatorami grupy, a jednocześnie komutują. Widać zatem, że w grupie nieprzemiennej mogą być podzbiory przemienne i to nie tylko centrum albo podgrupy cykliczne. We wspomnianej grupie Rubika są np. czwórki Kleina (V4) – generowane przez obroty przeciwległych ścian o kąt półpełny (180°).
Co jednak istotne – te podgrupy przemienne jako całość nie tworzą kraty. Przecięcie dwóch podgrup przemiennych (H1∩H2) jest podgrupą przemienną, ale już działanie kompleksowe na nich („iloczyn kompleksowy” H1H2) – niekoniecznie.
Konsekwencje komutacji
Można udowodnić – choćby w ramach ćwiczenia – że jeśli dwa elementy komutują (ab = ba), to komutują również: ich potęgi naturalneInnymi słowy: generują monoid. Dowód opiera się na łączności i pozwala ją „docenić” – to, jak łączność „służy” przemienności: ab2 = a(bb) = (ab)b = (ba)b = b(ab) = b(ba) = (bb)a = b2a. Dla wyższych potęg dowód jest analogiczny i może być indukcyjny.: ambn = bnam ∀m,n∈ℕ; ich odwrotnościWynika to wprost z antyhomomorficzności odwrotności: (ab)–1 = b–1a–1.: a–1b–1 = b–1a–1; dowolne ujemne potęgi całkowiteWynika to z połączenia dwóch powyższych faktów.: a–mb–n = b–na–m ∀m,n∈ℕ. odwrotność jednego elementu z tym drugim (jego pierwszą potęgą lub iteracją)Dowód znowu opiera się na łączności, ale tym razem również na istnieniu elementu neutralnego; por. wcześniejszy dowód tego, że centrum jest podgrupą.: a–1b = ba–1; różne całkowite potęgi (iteracje), nawet jeśli wykładniki mają różne znaki: ambn = bnam ∀m,n∈ℤ.
Ostatni punkt mówi, że wspomniane wcześniej dwa przemienne zbiory (tzw. monoidy) – potęg całkowitych nieujemnych i całkowitych niedodatnich – łączą się w podgrupę, która również jest przemienna. Nie tylko ⟨a,b⟩ < G, ale i ⟨a,b⟩ ∈ Ab.
Pojawia się pokusa pójścia jeszcze dalej: czy przemienność zachodzi też dla potęg (iteracji) ułamkowych (m,n∉ℤ)? Tutaj jednak odpowiedź brzmi „nie”, nawet jeśli te wykładniki – czyli mniej-więcej stopnie pierwiastkowania – są sobie równe (m=n): Przykładowo niekomutować mogą różne pierwiastki z jedynki (elementu neutralnego) – elementy torsyjne (∃r∈ℕ: ar = id): W trzeciej grupie symetrycznej (S3) są 3 różne transpozycje (inwolucje), które jednak nie są ze sobą przemienne; (12)(23) ≠ (23)(12). Innego przykładu dostarczają np. funkcje rzeczywiste pierwszego stopnia („liniowe”), oznaczane ℝ1[X] – te odwracalne (niestałe, stopnia dokładnie jeden) tworzą tzw. grupę afiniczną prostej rzeczywistej: Aff(ℝ). Jeśli f(x) := –x, g(x) := 1–x, to f∘2 = g∘2 = id, przez co ich kwadraty trywialnie komutują: f∘2∘g∘2 = id = g∘2∘f∘2; z drugiej strony wyjściowe dwie funkcje – przykłady inwolucji – przemienne już nie są: f∘g(x) = x–1 ≠ g∘f(x) = x+1. Różne pierwiastki elementu nietrywialnego (innego niż neutralny) też nie muszą komutować. W grupie kwaternionów Q8 jest sześć pierwiastków kwadratowych z minus jedynki: (–1)1/2 to i, j, k i ich negacje (–i, –j, –k). Jednak te pierwiastki niekoniecznie ze sobą komutują; np. ij ≠ ji (bo to odpowiednio k i –k).
Rozważaną własność można osłabić: czy pierwiastki różnych komutujących elementów (a ≠ b) muszą ze sobą komutować? W tym wypadku również nie muszą.
Przemienność wszystkich podgrup i faktorów
Czytelnik rozochocony tymi dobrymi wieściami może się zastanawiać: czy może się zdarzyć, że wszystkie właściwe podgrupy grupy nieprzemiennej są przemienne? Owszem, jest to możliwe. W końcu wśród grup nieprzemiennych musi być jakaś najmniejsza, przez co jej podgrupy, mniejsze od niej, muszą być przemienne. Tą minimalną grupą nieprzemienną jest 6-elementowa trzecia grupa permutacji (S3), opisująca m.in. symetrie trójkąta równobocznego. Jej podgrupami są: podgrupa trywialna (id), permutacje cykliczne (obroty o 60°), tworzące grupę ℤ3, trzy kopie grupy cyklicznej ℤ2, odpowiadające odbiciom wzdłuż różnych osi symetrii.
Dalszych przykładów dostarcza twierdzenie Lagrange’a o rzędzie podgrup: skoro najmniejsza grupa nieprzemienna jest 6-elementowa, to rząd jej nadgrupy musi być całkowitą wielokrotnością szóstki; najmniejszą pasującą tutaj liczbą jest 12. Przez to wszystkie grupy nieprzemienne o rzędach od 7 do 11 włącznie nie mogą mieć nieprzemiennych podgrup właściwych. Okazuje się, że oprócz takiego wykluczenia kontrprzykładu są też pozytywne przykłady: istnieją nieprzemienne grupy rzędu 8 (D8 oraz Q8) i 10 (D10); ich wszystkie podgrupy właściwe są przemienne.
Grupy, w których wszystkie podgrupy właściwe są przemienne, są jednym z możliwych uogólnień grup przemiennych. Jak się jednak okazuje – nie jest to uogólnienie jedyne ani nawet najbardziej „przyjazne”, tzn. dające największe pole manewru i upraszczające najważniejsze obliczenia. Co najmniej równie istotnym uogólnieniem są opisane dalej grupy Dedekinda, w których dzielenie przez podgrupę zawsze daje w wyniku grupę – co w nieprzemiennym krajobrazie niestety nie jest a priori zagwarantowane.
Może się też zdarzyć, że dla grupy nieprzemiennej wszystkie właściwe grupy ilorazowe (faktory) są przemienne; por. S3, D8 czy Q8. Wszystkie z tych faktorów mogą być nawet cykliczne. Zatem jest też „trzecia droga” w zachowawczym uogólnianiu grup przemiennych, zachowując niektóre z ich własności. Może się też zdarzyć, że grupa nieprzemienna ma i same przemienne podgrupy właściwe, i same przemienne faktory właściwe – te drogi nie muszą się w całości rozbiegać.
Komplikacje ogólne