Z tego rozdziału dowiesz się: czym jest biznesplan i jakie są jego ograniczenia, dlaczego prowadzenie biznesu wymaga ciągłej adaptacji, jak skutecznie zarządzać przyjętym projektem, na czym polega analiza SWOT. Najważniejsze pojęcia: biznesplan, analiza SWOT
Tradycyjny biznesplan Jedna z wersji tradycyjnego biznesplanu (na podstawie „Harvard Business Review”): Podstawy. Jaki rodzaj biznesu chcesz prowadzić? Co dokładnie chcesz zaoferować konsumentowi, czego konsument faktycznie po- trzebuje? Kim jest grupa odbiorców? Czy potrafisz zbudować dosta- tecznie dużą bazę klientów? Mocne i słabe strony. Przeprowadź analizę mocnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń (SWOT). Co daje przewagę Twojemu projekto- wi i szanse na powodzenie? Jakie są zagrożenia? Przeanalizuj plan tak, jakbyś był jego krytykiem, i przedyskutuj go z kimś sceptycznie nastawionym. Dla kogo ma być ten plan? Otoczenie rynkowe. Rozważ swój rynek w szerokim kontekście. Nie tylko, co i komu chcesz sprzedawać, ale sprawdź, jakie są ogólne uwa- runkowania rynkowe. Jacy są konkurenci w branży, jakie mają udziały w rynku, jakie są ich produkty i usługi? Skąd będziesz czerpać czynniki produkcji, jakiego potrzebujesz obrotu i jakich narzutów, żeby zreali- zować swój plan z sukcesem? Jakie są twoje koszty działalności? Jak kształtują się i zmieniają gusty konsumentów? Bardzo ważne: zwizu- alizuj sobie scenariusze przegranej. Pamiętaj, że statystycznie rzecz bio- rąc, gdy otworzysz biznes, to najprawdopodobniej poniesiesz porażkę. Cele i etapy realizacji zadań. Spróbuj je skwantyfikować, czyli wyrazić w liczbach (np. pozyskana liczba klientów w danym czasie albo wysokość obrotów związanych ze sprzedażą itd.). Strona marketingowa. Każdy biznes na początku wymaga zwróce- nia uwagi klientów. Zastanów się, jakimi kanałami informacyjnymi zamierzasz do nich dotrzeć. Informacja, która do kogoś dociera, nie oznacza, że zdobyłeś klienta. Przemyśl, w jaki sposób chcesz od- różnić swój produkt lub usługę od oferowanych przez konkuren- cję. Przekonanie klientów do porzucenia dotychczasowych produ- centów wymaga nie tylko sprzedaży lepszego dobra, ale znacznie lepszego dobra. Zwróć uwagę w swoich rozważaniach na właściwą obsługę klienta – nie tylko na dotarcie z informacją, ale również na sprzedaż dobra oraz obsługę posprzedażową (także reklamacje). Rozważ różne scenariusze związane z produkcją i rozwojem pro- duktu. Czy jesteś skazany na jednego dostawcę? Jak może się zmie- nić rynek w trakcie Twojej działalności? Czy projekt jest zależny od nowinek technologicznych? Jak wpłynie na niego zmiana tych warunków? Plan finansowy i prawne aspekty biznesu. Jak zamierzasz finanso- wać swój biznes? Dla przedsiębiorstw rozpoczynających działalność normą jest ponoszenie strat. Jak długo zamierzasz je ponosić? Jak duży masz budżet przygotowany na taki scenariusz? Czy zamierzasz podjąć się kredytowania działalności i co zrobisz, gdy biznes okaże się całkowitą porażką? Powiąż plan finansowy z celami i etapami realizacji. Analiza planu finansowego może być połączona również z analizą prawną, czyli przedyskutowaniem formy działalności: czy będzie to jednoosobowa działalność gospodarcza, czy może spół- ka prawa handlowego. Ma to szczególne znaczenie przy zaciąganiu zobowiązań finansowych, a także dla poziomu sprawozdawczości i obciążeń podatkowych. Zespół. Jeśli twoja działalność nie jest jednoosobowa, przeanali- zuj swoje zasoby ludzkie. Przyjaciele, koledzy czy rodzina nie za- wsze bywają dobrymi partnerami biznesowymi. Zastanów się, jakie są ich mocne i słabe strony, przestudiuj ich pozycję w organizacji. Przemyśl, czy poradzą sobie z postawionymi przed nimi celami. Jak zamierzasz rozliczać ludzi z realizacji postawionych celów? Jak za- mierzasz rozwiązywać ewentualne konflikty w organizacji między ludźmi? Uwzględnij scenariusze kryzysowe, wymagające rozstania się z ludźmi nienadającymi się (z różnych względów) do współpracy.290 Dział III. Przedsiębiorczość w praktyce Analiza SWOT SWOT to powszechnie stosowana analiza planowanych działań, któ- ra polega na wskazaniu mocnych stron (S – strenghts), słabych stron (W – weaknesses), szans (O – opportunities) i zagrożeń (T – threats). Po- zwala ona na sklasyfikowanie otoczenia przedsiębiorstwa i ocenienie, gdzie kryje się potencjał rozwoju, a na co trzeba uważać. Porządkuje tym samym nasze przemyślenia dotyczące wyborów, przed którymi stajemy. Bardzo uproszczona analiza SWOT na przykładzie brytyjskiego programu motoryzacyjnego „Top Gear” produkowanego przez BBC mogłaby wyglą- dać następująco (kursywą zaznaczono bardziej niepewne czynniki): Mocne strony: Oryginalność, rozpoznawalna marka, prowadzący Jeremy Clarkson. Słabe strony: Wtórność kolejnych odcinków programu, prowadzą- cy Jeremy Clarkson. Szanse: Coraz większe zróżnicowanie samochodów, coraz lepsza znajomość języka angielskiego wśród widowni zagranicznej, sprze- daż internetowa programów motoryzacyjnych. Zagrożenia: Brak następców, rozwój pirackiej dystrybucji, sprzedaż internetowa programów motoryzacyjnych. Powyższy przykład pokazuje istotny problem, jaki wiąże się z tego typu analizą: nie zawsze jest łatwo zaklasyfikować dany czynnik jako mocną albo słabą stronę bądź jako szansę lub zagrożenie. Z jednej strony Jeremy Clarkson, główny prowadzący programu, był magnesem przyciągającym widownię z całego świata, a z drugiej strony z powodu jego trudnego charakteru w zespole dochodziło do konfliktów. Analogiczne wątpliwości mogą pojawiać się przy ocenie szans i za- grożeń. Coraz więcej programów telewizyjnych pojawia się w Internecie. Czy jest to szansa, czy zagrożenie dla BBC? Z jednej strony jest to zagroże- nie, ponieważ dzięki możliwościom, jakie daje Internet, łatwiej stworzyć program bez pośrednictwa tradycyjnych producentów telewizyjnych, co zwiększa potencjalną konkurencję. Z drugiej strony jest to szansa, gdyż zwiększa się potencjalny zasięg i łatwość dotarcia do widza. W 2015 roku BBC nie przedłużyła kontraktu z Clarksonem po kolej- nym konflikcie na planie programu. Clarkson zaczął produkcję nowego programu motoryzacyjnego dla internetowego potentata, amerykań- skiej spółki Amazon. Jednocześnie „Top Gear” z nowymi prowadzącymi stracił sporą część widowni. Struktura. Nadaj planowi odpowiednią strukturę, tak by mógł sta- nowić dokument wspierający komunikację z potencjalnym inwe- storem lub recenzentem. Pamiętaj, że plan powinien być jak naj- bardziej treściwy, a jednocześnie – jak najkrótszy. Jeśli plan został sztucznie wydłużony, będzie to sygnał dla odbiorcy, że nie szanujesz ani jego czasu, ani swojego. A poszanowanie czasu swojego i innych to podstawa, od której powinien się zaczynać każdy projekt. W ramach przestrogi pamiętaj o „prawie Murphy’ego”: jeśli coś ma zawieść, to zawiedzie. Realizowanie biznesplanu Opisany w poprzednim podrozdziale przykładowy schemat bizne- splanu jest jednym z wielu, jakie możemy napotkać w różnych źródłach. Opracowujemy plan, przygotowujemy finansowanie, pozyskujemy środki (swoje i obce), a następnie staramy się ten plan realizować. Tylko co z tego, skoro przeważająca większość rozpoczynanych przedsięwzięć i tak kończy się porażką mimo szeroko zakrojonych i szczegółowo opisanych planów? Jeśli nie jesteś gotów na porażkę, a pomysł na biznes wymaga od Ciebie podjęcia poważnego ryzyka finansowego, to lepiej zapomnij o prowadze- niu biznesu. Biznesplan jest pierwszym zadaniem, przed którym staje każdy przed- siębiorca. Zasadność przygotowywania biznesplanu wydaje się oczywista: zawsze warto mieć plan, niezależnie od tego, jakiego przedsięwzięcia się podejmujemy – czy jest to pisanie rozprawki, studiowanie przedmiotu, przygotowanie do sprawdzianu czy jeszcze poważniejsze zajęcie: rozpo- częcie działalności gospodarczej. Biznesplan w takim przypadku pełni dwie podstawowe funkcje. Pierwszą z nich jest sensowne zorganizowanie własnej działalności. Dzięki temu nasze przedsięwzięcie staje się projek- tem, który staramy się na bieżąco kontrolować i dobrze realizować. Plan staje się dla nas mapą, która pomoże stąpać po wytyczonej drodze. Dru- gą funkcją jest informowanie podmiotów zewnętrznych, w szczególności tych, od których chcemy pozyskać finansowanie: może to być ktoś bliski albo profesjonalny podmiot udzielający kredytu czy dostarczający kapitał własny. Biznesplan jest w takiej sytuacji jednym z dowodów na to, że nasz pomysł jest przemyślany. A jednak w praktyce biznesplan często okazuje się wydmuszką. Do- świadczeni przedsiębiorcy uśmiechają się, gdy słyszą o „biznesplanowaniu”292 Dział III. Przedsiębiorczość w praktyce Finansowanie działalności gospodarczej Działalność gospodarczą można finansować różnymi metodami. Najwy- godniejsze jest finansowanie własnymi oszczędnościami i posiadanym kapitałem, ale rzadko kiedy jest to możliwe. Inne formy finansowania to pożyczki i kredyty, które można uzyskać od osób fizycznych (w tym znajomych czy rodziny), lub od sformalizowanych instytucji (jak banki i instytucje pokrewne), które będą wymagać dokładniejszych informa- cji i bardziej sformalizowanego planu działania. Działalność gospodarczą dotują również rozmaite instytucje publiczne (np. urzędy pracy czy in- stytucje zarządzające wydatkowaniem środków unijnych). W przypadku bardziej rozwiniętych gospodarek rynkowych ogromną rolę odgrywają tak zwani aniołowie biznesu oraz venture capital [wym. venczer kapi- tal], czyli posiadacze kapitału (są to ludzie lub spółki), którzy są gotowi inwestować pieniądze w bardzo ryzykowne i jednocześnie potencjalnie zyskowne pomysły. Aniołowie inwestują osobisty kapitał, natomiast instytucje venture capital zajmują się profesjonalnym pośrednictwem między tymi, którzy potrzebują środków a tymi, którzy chcą podjąć się ryzykownej inwestycji.
Nową działalność gospodarczą, w tym startupy technologiczne, często wspierają inkubatory przedsiębiorczości. Są to instytucje o zróżnicowa- nym charakterze prawnym i formie finansowania. Wachlarz usług, jaki oferują poszczególne inkubatory osobom rozpoczynającym działalność, także mocno się różni w zależności od konkretnej instytucji. Szczegól- nym typem tych instytucji są akademickie inkubatory przedsiębiorczo- ści, tworzone przez uczelnie wyższe w celu wsparcia przedsiębiorców w początkowej fazie rozpoczynania własnej działalności gospodarczej. Żeby skorzystać z ich pomocy, nie trzeba być studentem danej uczelni. przed rozpoczęciem działalności, gdyż zdają sobie sprawę z tego, jak dużo jest w tym czystego teoretyzowania. Dlaczego? Ponieważ bizne- splan polega na siedzeniu przy biurku i opisywaniu produktu, który jeszcze nie powstał, nad którym nie pracował żaden zespół i na który nie mieli szansy zareagować klienci. Tymczasem produkt musi zostać przetestowany, zarówno w produkcji, jak i w sprzedaży, a jedynym dla niego racjonalnym testem jest weryfikacja na rynku, czyli ocena doko- nana przez konsumenta, który podejmuje decyzję o zakupie. Nie zastą- pią tego wnikliwe ankiety i badania prowadzone przed dostarczeniem produktu, choć mogą być pomocne (ankiety są niedokładne i również są czystym teoretyzowaniem).
Stąd w literaturze dotyczącej prowadzenia biznesu pojawiły się takie pojęcia jak szczupły startup (lean startup [wym. lin startap, dosłow- nie: szczupła nowo powstała firma]) czy schemat biznesowy (business canvas [wym. biznes kanwas, dosłownie: płótno biznesowe])2 . Są to swe- go rodzaju biznesowe „płótna”, na których coś tworzymy, ale zdajemy sobie sprawę, że jest to żywa materia, która ulega ciągłym zmianom i nie- ustannej adaptacji, wynikającej ze stopniowego odkrywania realiów ryn- kowych w trakcie rzeczywistych działań. Jest to coś zupełnie innego niż działanie wcześniej zaprogramowane i szczegółowo rozpisane w punktach na kartce, zanim jeszcze wykonało się jakikolwiek telefon, nie mówiąc już o sprzedaży choćby jednej sztuki produktu. Pojęcie szczupłego startupu jest związane z pojęciem szczupłej pro- dukcji (lean production [wym. lin prodakszyn]), kojarzonego z systemem