Rozpoznawanie, nazywanie i wyrażanie emocji Emocje to uczucia, które pojawiają się w różnych sytuacjach. Wszyscy je mamy – dzieci i dorośli. Emocje pomagają nam zrozumieć, co jest dla nas ważne, co lubimy, a co nam się nie podoba.
Emocje same w sobie nie są ani „dobre”, ani „złe”. Ważne jest nie to, co czujemy, ale co robimy pod wpływem emocji.
Czym są emocje? Emocje to na przykład:
radość – gdy coś się udało, spotykasz przyjaciela, dostajesz miłą wiadomość, smutek – gdy coś stracisz, ktoś cię zrani, coś się nie uda, złość – gdy coś jest niesprawiedliwe, ktoś łamie zasady, zabiera twoje rzeczy, strach – gdy coś jest nieznane, groźne albo niebezpieczne, wstyd – gdy czujesz, że zrobiłeś coś nie tak przy innych, duma – gdy jesteś zadowolony z siebie, ze swojego wysiłku.
Każdy człowiek może te emocje odczuwać trochę inaczej i w innych sytuacjach.
Jak rozpoznawać emocje u siebie? Żeby dobrze poradzić sobie z emocjami, najpierw trzeba je zauważyć. Emocje pokazują się na trzy sposoby:
Sygnały z ciała Gdy coś czujesz, twoje ciało często reaguje. Na przykład:
przy złości – zaciskasz pięści, masz ciepłą twarz, szybciej bije serce, przy strachu – trzęsą ci się ręce, boli brzuch, chce ci się uciekać, przy smutku – łzy w oczach, ciężkość w klatce piersiowej, brak siły, przy radości – uśmiech, lekkość w ciele, chęć biegania, śmiania się.
Warto czasem zatrzymać się i zapytać siebie: „Co się teraz dzieje w moim ciele?”
Myśli Emocje wiążą się też z myślami:
„To niesprawiedliwe!” – może oznaczać złość, „Na pewno coś złego się stanie…” – często łączy się ze strachem, „Nic mi się nie udaje…” – pojawia się przy smutku, „Jak świetnie mi poszło!” – pasuje do dumy i radości.
Zachowanie Po zachowaniu też możesz rozpoznać emocje:
trzaskanie drzwiami, krzyk – zwykle złość, chowanie się, unikanie – często strach lub wstyd, skakanie, śmiech – zazwyczaj radość.
Nazywanie emocji Kiedy wiesz, co czujesz, łatwiej jest sobie pomóc i powiedzieć o tym innym. Zamiast mówić tylko: „Czuję się źle”, spróbuj konkretniej:
„Jest mi smutno, bo pokłóciłem się z kolegą.” „Jestem zły, bo ktoś zniszczył moją rzecz.” „Jest mi wstyd, bo popełniłem błąd przy klasie.” „Czuję strach, bo idę pierwszy raz do nowej szkoły.”
Im dokładniej nazwiesz emocję, tym łatwiej będzie ją zrozumieć i wyrazić w spokojny sposób.
Proste ćwiczenie Zatrzymaj się na chwilę. Zapytaj: „Co teraz czuję?” Wybierz słowo: radość, smutek, złość, strach, wstyd, duma (albo inne, które pasuje).
Jak wyrażać emocje w bezpieczny sposób? Wszystkie emocje są potrzebne. Niektóre są przyjemne (radość, duma), inne trudne (złość, smutek, strach). Możemy czuć wszystko, ale nie wszystko wolno nam robić.
Bezpieczne wyrażanie emocji oznacza:
nie ranię innych ludzi, nie niszczę rzeczy, nie ranię siebie.
Mówienie o emocjach Zamiast krzyczeć na kogoś: „Jesteś głupi!”, spróbuj powiedzieć:
„Czuję złość, kiedy przerywasz mi w trakcie mówienia.” „Jest mi przykro, gdy się ze mnie śmiejesz.” „Boję się, kiedy krzyczysz.”
Taki sposób mówienia nazywamy czasem „komunikatem Ja”, bo zaczyna się od: „Ja czuję…”, „Jest mi…”, „Boję się…”, „Jestem zły…”.
Dzięki temu mówisz o swoich uczuciach, a nie obrażasz drugiej osoby.
Inne sposoby wyrażania emocji Jeśli emocje są bardzo silne, samo mówienie może nie wystarczyć. Pomagają wtedy:
ruch: bieganie, sport, taniec, skakanie na skakance, rysowanie tego, co czujesz, pisanie pamiętnika lub krótkich notatek, słuchanie muzyki, granie na instrumencie, rozmowa z zaufaną osobą (rodzic, nauczyciel, przyjaciel).
Przy złości zamiast bić, kopać, wyzywać – możesz:
mocno ścisnąć poduszkę, pognieść kartkę papieru, kilka razy głęboko pooddychać i policzyć do 10, wyjść na chwilę, żeby się uspokoić.
Przy smutku zamiast zamykać się w sobie – możesz:
powiedzieć komuś, że jest ci przykro, przytulić się do bliskiej osoby, poprosić o rozmowę lub pomoc.
Rozpoznawanie emocji u innych Ludzie wokół ciebie też coś czują. Warto próbować to zauważyć.
Emocje innych możesz rozpoznać po:
mimice twarzy (uśmiech, łzy, zmarszczone brwi), tonie głosu (cichy, głośny, drżący), postawie ciała (skulony, wyprostowany, odwrócony).
Zamiast zgadywać, najlepiej zapytać:
„Wyglądasz na smutnego. Czy coś się stało?” „Złości cię to?” „Czy się boisz?”
Taka uważność na innych nazywa się empatią – to umiejętność zauważania i rozumienia cudzych uczuć.
Kiedy szukać pomocy? Czasem emocje są tak silne, że trudno sobie z nimi poradzić samemu. Na przykład gdy:
bardzo często chce ci się płakać, prawie cały czas jesteś zły lub przestraszony, nic cię nie cieszy przez długi czas, masz ochotę robić sobie krzywdę lub krzywdzić innych.
Wtedy koniecznie porozmawiaj z dorosłym, któremu ufasz:
rodzicem lub opiekunem, nauczycielem, wychowawcą, pedagogiem lub psychologiem szkolnym.
Prośba o pomoc nie jest powodem do wstydu. To oznaka odwagi i dbania o siebie.
Podsumowanie Emocje ma każdy człowiek – są częścią naszego życia. Warto uczyć się rozpoznawać emocje po ciele, myślach i zachowaniu. Dobrze jest nazywać to, co się czuje (np. „złość”, „strach”, „smutek”, „radość”). Emocje trzeba wyrażać w bezpieczny sposób – słowami i zachowaniem, które nie rani innych ani siebie. Gdy emocji jest za dużo, warto poprosić o pomoc zaufaną osobę dorosłą.